عذر خواهى و قبول عذر

درس اخلاق حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی(دامت برکاته)

متن حديث:
يا عَلىّ مَنْ لَمْ يَقْبَلِ الْعُذر مِنْ مُتِنَصِّل صادِقاً كانَ اَوْ كاذِباً لَمْ يَنَلْ شَفاعَتى،

ترجمه:

اى على، كسى كه عذرِ عذرخواه را نپذيرد چه دراين عمل راستگو باشد و چه نباشد به شفاعتم نمى رسد.

شرح حديث:

مسأله عذرخواهى و قبول آن هر دو از ارزشهاى اخلاقى و اسلامى است، بسيارند از افرادى كه اعمال خلافى را مرتكب مى شوند، اما گويى عارشان مى آيد كه عذر بطلبند و آن را عيب مى دانند، بلكه گاهى مى شود كه به قول مردم: «دو قورت و نيم او نيز باقى است» و طلبكار هم هست، كه اين عيب بسيار بزرگى است. چه اشكالى دارد اگر انسان خلافى را مرتكب شد، همان گونه كه پشيمان گشته و در پيشگاه خداوند توبه و استغفار مى نمايد، در پيشگاه خلق هم عذر بخواهد! اگر مردم واقعاً سعه صدر، شجاعت و شهامت عذر خواهى را داشته باشند بسيارى از مشكلات - در همان مراحل اوليه - پايان مى پذيرد. گاهى جرّ و بحثها و جدالهاى بى سود، بر سر مسائل كوچك و پيش پا افتاده، مشكلات بزرگى را به وجود مى آورد، مثلا، در جادّه ها، اتفاق مى افتد ناگهان راننده ديگرى - عمداً يا غفلتاً - جلوى او مى پيچد و آن گاه عذر خواهى كند، هر كسى كه باشد قبول مى كند. اما اگر سر بالا حرف بزند و مثلا بگويد: چرا حواست نيست؟ مگر خيابان ارث پدرت است؟ آن گاه هر دو پياده مى شوند و يقه هم را مى گيرند و چه بسا كه در اين ميان، قتلى هم واقع شود! مى دانيد كه قتل خيلى ساده است، و گاهى از امور بى اهميت واقع مى شود. اما اگر چيزى گفته و شما هم معذرت خواهى كنيد و در يك كلام، اگر شهامت و شجاعت عذر خواهى باشد خطاهاى كوچك به خطاهاى بزرگ تبديل نمى شود و گويا از همان اول آبى روى آتش ريخته شده است.
امّا همين آتش اگر همه جا را گرفت ديگر مأموران آتش نشانى هم نمى توانند جلوى آن را بگيرند و خاموشش نمايند. همچنين در بين خانواده ها اگر عمل خلافى انجام شد، هر كدام كه عذرخواهى كنند تمام مى شود و الا همين چيزهاى كوچك به مسائل مهمّ تبديل مى شود و خانواده اى را متلاشى مى كند.
فردى كه حاضر نيست عذرخواهى كند آيا خودش را معصوم مى داند؟ مسلّماً نه، چون هر انسانى خطا مى كند. بنابر اين اگر خطايى از او سرزد، خود عذرخواهى دليل بر بزرگوارى اوست. دليل بر سعه صدر انسان است. افرادى كه تنگ حوصله اند و ضيق صدر دارند نه سعه صدر، گمان مى برند با عذرخواهى، از شخصيّت آنان كم مى شود؟ در حالى كه غافلند و نمى دانند همين عذرخواهى، دليل بر عظمت شخصيّت، و بزرگوارى آنهاست. پيامبر در داستان «سواده» در مقابل كسى كه معلوم نبود راست مى گويد يا اشتباه مى كند يا اين كار براى برنامه هاى بعدى مقدّمه بود، بزرگوارى خود را نشان دادند.
عقيده من اين است كه واقعاً اگر در كارها منصف باشيم و در چيزهايى جزيى و... از طرف مقابل، هر كس مى خواهد باشد - عوام يا با سواد - عذر خواهى كنيم اين خود، كليد زندگى سالم است بنابر اين اعتذار (پوزش طلبيدن) از ارزشهاى اخلاقى است.
* امّا مسأله دوم - كه آن هم بزرگوارى و سعه صدر مى خواهد - قبول عذر است; اگر كسى نزد شما آمد صادقانه عذر خواست حتماً بايد انسان آن را بپذيرد.
در اين حديث دارد كه حتّى اگر عمداً هم كرده و مى خواهد خودش را زير حجاب اعتذار پنهان كند، شما بزرگوارى نموده و به روى خودت نياور، حتى عذر كاذب را هم بپذير، كه البتّه موارد استثنايى از بحث جداست، زيرا اگر عذر را نپذيرى، كم كم پرده حُجب و حيا را دريده اى; مثلا، اگر شما در پاسخ او بگويى: نه، دروغ مى گويى. طرف مقابل هم بدتر مى شود، او هم در جواب مى گويد: دلم خواسته دروغ مى گويم. در اين لحظه، شما به چه طريقى مى خواهى جلوى لجاجت او را بگيرى؟
در دعاى ابوحمزه آمده است: «اَمَرْتَنا اَنْ تَعْفُوَ عَمَّنْ ظَلَمَنا وَ اَنْتَ اَوْلى بِالْعَفوِ وَ قَدْ ظَلَمْنا اَنْفُسَنا...; فرمان دادى از كسانى كه به ما ستم كردند، در گذريم، امّا اى خدا، تو بر عفو از ماـ كه بر خودمان ستم كرديم ـ شايسته ترى». در حقيقت مفهوم دعا اين است كه، در حالى كه حاضر نيستى گناهى را ببخشى و عذر را بپذيرى. همان طورى كه انتظار دارى خداوند، گناهان بسيارت را ببخشد، تو هم حدّاقل يك گناه مردم را ببخش و عذرى را بپذير.
يا در دعاى ماه رجب، چه مى گوييد: «يُعْطى مَنْ سَئَلَتْ; به هر كس كه در خواست و خواهش كند، عطا مى كند» در حالى كه خداوند هم به خواهش كننده و هم به غير آن، بخشش مى كند، علاوه بر آن، كسى را كه در تمام عمرش خدا را نشناخته، مشمول رحمت گسترده خود مى گرداند; خداوندى كه رحمتش اين چنين فراگير است و هيچ درخواست كننده اى را محروم نمى كند و به غير درخواست كنندگان هم به مقتضاى حال مى بخشد.
«مُتِنَصِّل»; يعنى، كسى كه مى خواهد از كارى كه كرده خودش را تبرئه كند و در يك جمله، مى خواهد عذر بخواهد.
حضرت(صلى الله عليه وآله) فرمود: كسى كه عذر كسى را كه مى خواهد از خطاى خودش خارج گردد، و عذرخواهى - خواه راست يا دروغ - مى كند، نپذيرد به شفاعت من نمى رسد، چون شفاعت من مخصوص خطاكاران است، تو در باره خطاكاران چگونه رفتار نمودى كه انتظار دارى درباره خطاى تو گذشت كنند، مگر پاداشهاى خداوند مطابق با اعمال نيست، اگر من هم خطايى كرده باشم انتظار گذشت دارم كه با شفاعت از خطاى من در گذرند.
به هر صورت، پوزش به هنگام اشتباه و پذيرش آن از پوزش خواه، كليد خوشبختى، نفوذ در افكار و در دل مردم و از جمله عوامل پيشرفت در زندگى است.
منبع: پایگاه حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی(دامت برکاته)