روایت در مراکش سده‌های میانه

جلوگیری از جعل و تحریف

اعتبار و ارزش منابع حدیثی به جایگاه راویانی بازمی‌گشت که از دوره‌ی تقیید یا کتابت، حدیث را از نسلی به نسل بعد منتقل می‌کردند و با توجه به اهمیت سماع در وثاقت احادیث، ناگزیر محدثین به نگارش
پنجشنبه، 3 خرداد 1397
تخمین زمان مطالعه:
پدیدآورنده: علی اکبر مظاهری
موارد بیشتر برای شما
جلوگیری از جعل و تحریف
 جلوگیری از جعل و تحریف

نویسنده: یونس فرهمند
 
اعتبار و ارزش منابع حدیثی به جایگاه راویانی بازمی‌گشت که از دوره‌ی تقیید یا کتابت، حدیث را از نسلی به نسل بعد منتقل می‌کردند و با توجه به اهمیت سماع در وثاقت احادیث، ناگزیر محدثین به نگارش آثاری دست زدند تا چگونگی اخذ روایت از مشایخ خود را برای آیندگان معلوم سازند. این نوشته‌ها را در مغرب فهرسه، مشیخه و یا برنامج گویند. پژوهش در برنامه‌نویسی مستلزم بحث در شیوه‌های آموزش اسلامی، به ویژه سماع، قرائت و املاء و نیز اعطاء اجازه‌نامه‌های علمی بود.
دانشمندان علوم دینی به منظور کسب اعتبار و ایجاد اعتماد، با نگارش کتبی که به برنامج نویسی شهرت داشت به ثبت سلسله راویان و مشایخ خود اهتمام می‌ورزیدند. تردیدی نیست که سماع از نخستین شیوه‌هایی بود که جهت آموزش علوم حدیثی، در دوره‌ای که هنوز کتابت احادیث آغاز نشده بود، با هدف جلوگیری از جعل و تحریف در روایات، به وجود آمد؛ (1) با این همه، با ظهور کتابت، املاء و غیره این شیوه از میان نرفت و همچنان سهم در خور توجهی در انتقال دانش‌های مختلف دینی برعهده داشت. در این میان، مستملی (2) یا معید (3) اسامی طلاب حاضر در حلقه درس را همراه با مطالبی که موفق به سماع آن شده بودند، ثبت می‌کرد تا شیخ به هنگام صدور اجازه‌نامه، دقیقاً به قسمت‌های مسموع اشاره و تنها اجازه روایت همان بخش را صادر کند. (4) از این‌رو، دانشمندان علوم دینی به منظور کسب اعتبار و ایجاد اعتماد، با نگارش کتبی که به برنامج نویسی شهرت داشت به ثبت سلسله راویان و مشایخ خود اهتمام می‌ورزیدند. در این‌گونه آثار، غالباً به عنوان کتب و مؤلفان آنها، اسامی مشایخ و راویانی که مؤلف، روایات خود را از آنها گرفته است، به همراه شیوه‌های اخذ آن، چون سماع، قرائت و غیره و نیز سلسله اسناد کتاب یا روایات تا نخستین مؤلف یا راوی و گاه به مکان تدریس و شروع و خاتمه آن اشاره می‌شود. (5)
خلاف برنامج نویسی یا فهرسه‌نگاری معمول در غرب جهان اسلام که ریشه‌ی لغوی هر دو اصطلاح فارسی است، (6) در شرق جهان اسلام نیز آثاری با همین موضوع به رشته تحریر درآمدند که از آنها با عنوان ثَبَت، مَشیخه (7) یا معجم یاد شده است. (8) بدیهی است این آثار به رغم اشتراک موضوع، از نظر شیوه تدوین تا تاریخ پیدایش، گاه با هم متفاوت‌اند. به نظر می‌رسد نخستین دسته از این نوشته‌ها، بدون رعایت هیچ شیوه‌ی تدوینی و صرفاً براساس توالی تاریخی درک روایت از مشایخ، نگارش یافته و هم از این‌رو، بر آنها لفظ «مَشیخه یا مَشیخَه» اطلاق شده است.
در ادوار بعد با هدف دستیابی آسان، این شرح حال‌ها براساس ترتیب الفبایی نام مشایخ تدوین و اصطلاح «معجم» بر آنها اطلاق شد؛ این در حالی بود که در اندلس از همان آغاز به این‌گونه آثار، برنامج می‌گفتند. در قرون اخیر برای نامگذاری این آثار در شرق و غرب جهان اسلام، به ترتیب از ثَبَت (9) و فهرسه استفاده شد و چنین آثاری به شکل گسترده‌ای رواج یافت. (10)

بیشتر بخوانید: نقش روایت و حدیث در تاریخ‌نگاری مسلمانان


شمار مشیخات یا فهرسه‌های مهم نگاشته شده در دوره ابوالحسن و ابوعنان مرینی، دست کم به بیش از 10 اثر بالغ می‌شود. این آثار از نظر حجم و اهمیت در نوع خود و در مقایسه با ادوار گذشته، منحصر به فرد است. مشهورترین آنها کتاب البرنامج ابن جزی (د.741ق)، فهرسه ابومحمدبن عبدالمهیمن حضرمی (747 ق)، کتاب برنامج وادی آشی (د. 741 ق)، مشیخه ابوعبدالله محمدبن محمدبن احمد قرشی تلمسانی مقّری (د.759)، فهرسه ابوعبدالله محمدبن سعیدبن عثمان اندلسی رعینی (د.778ق)، فهرسه لسان الدین ابن خطیب (م.776ق) فهرسه ابوالعباس احمدبن الشماع مراکشی (د.781ق)، مشیخه ابوعبدالله محمدبن مرزوق عجیسی تلمسانی (د.781) و فهرسه ابن رضوان مالقی فاسی (د.782ق) بود؛ با این همه، از این تعداد تنها شمار معدودی از آنها به چاپ رسیده است. (11)

نمایش پی نوشت ها:
1- برای اطلاع بیشتر از این شیوه، نک: غنیمه، تاریخ دانشگاه‌های بزرگ اسلامی، صص 235-237.
2- کسی بود که در مجلس حدیث، به عنوان دستیار مملی (محدث)، مطالب او را تکرار می‌کرد و با صدای بلند به گوش حضار می‌رساند. (غنیمه، همان، صص 237-238).
3- معیدان، کسانی بودند که استادان را در کار تدریس یاری و در بازگو کردن و شرح و تفهیم درس با هدف یادگیری بهتر به طلاب کمک می‌کردند. (همو، صص 326-327).
4- محفوظ، مقدمه برنامج، ص5.
5- اهوانی، «کتب برامج العلماء فی الاندلس»، مجله معهد المخطوطات العربیة، ش1، 1955، ص91.
6- برنامج معرب، «برنامه» و فهرسه معرب «فهرست» فارسی است (نک: ابراهیم مصطفی، ص52، ص704).
7- A. Ayalon, Mashyakha, E12, 6/726
8- Ch. Pellat, Fahrasa, E12, 2/744
9- به عنوان نمونه، نک: ابن عمر الشطی، ثبت.
10- حافظ، محمد مطیع، در مشیخة ابی المواهب حنبلی، ص25.
11- اهوانی، همان، همان جا.

منبع مقاله :
فرهمند، یونس؛ (1394)، مرینیان: سیاست، جامعه و فرهنگ در مغرب سده‌های میانه، تهران: پژوهشکده‌ی تاریخ اسلام، چاپ اول.
 
تبلیغات در راسخون
ارسال نظر
با تشکر، نظر شما پس از بررسی و تایید در سایت قرار خواهد گرفت.
متاسفانه در برقراری ارتباط خطایی رخ داده. لطفاً دوباره تلاش کنید.
موارد بیشتر برای شما
پاداش‌ها و درس‌های بیماری؛ از اجر مضاعف تا الگوی عملی برای مؤمنان
پاداش‌ها و درس‌های بیماری؛ از اجر مضاعف تا الگوی عملی برای مؤمنان
غرق‌شدن ۲ نفتکش متخلف در تنگه هرمز با اصابت به مین دریایی
play_arrow
غرق‌شدن ۲ نفتکش متخلف در تنگه هرمز با اصابت به مین دریایی
ادامه اختلال و بهم ریختگی پروازها در آمریکا
music_note
ادامه اختلال و بهم ریختگی پروازها در آمریکا
از انهدام ۵ نفتکش تا رادار پدافندی آمریکا در بحرین
play_arrow
از انهدام ۵ نفتکش تا رادار پدافندی آمریکا در بحرین
تصاویری از حمله پهپادی سپاه به رادار سایت پدافندی آمریکا در پایگاه الرفاع بحرین
play_arrow
تصاویری از حمله پهپادی سپاه به رادار سایت پدافندی آمریکا در پایگاه الرفاع بحرین
لحظه تفحص شهید عملیات والفجر یک
play_arrow
لحظه تفحص شهید عملیات والفجر یک
بقایی: برخی دیپلمات‌های خارجی برای ضربه به ما خنجر به کمر دارند
play_arrow
بقایی: برخی دیپلمات‌های خارجی برای ضربه به ما خنجر به کمر دارند
بقایی: کشورهای همدست با آمریکا باید غرامت اقدامات خود را بپردازند
play_arrow
بقایی: کشورهای همدست با آمریکا باید غرامت اقدامات خود را بپردازند
قالیباف: در وضعیت "نه جنگ، نه صلح" نخواهیم ماند
play_arrow
قالیباف: در وضعیت "نه جنگ، نه صلح" نخواهیم ماند
غریب‌آبادی: منتظر نمی‌مانیم تا اول آمریکا حمله کند و بعد ما پاسخ بدهیم + فیلم
play_arrow
غریب‌آبادی: منتظر نمی‌مانیم تا اول آمریکا حمله کند و بعد ما پاسخ بدهیم + فیلم
نخست وزیر قطر: ما هرگز به یک توافق صلح کامل بین ایران و آمریکا نخواهیم رسید + فیلم
play_arrow
نخست وزیر قطر: ما هرگز به یک توافق صلح کامل بین ایران و آمریکا نخواهیم رسید + فیلم
غریب‌آبادی: طرح ایران برای بازگشایی تنگه هرمز از ۷ روز به ۲ روز کاهش یافته است + فیلم
play_arrow
غریب‌آبادی: طرح ایران برای بازگشایی تنگه هرمز از ۷ روز به ۲ روز کاهش یافته است + فیلم
مرشایمر: آمریکا طی ۵۱ سال باعث کشته شدن ۳۸ میلیون نفر شده است + فیلم
play_arrow
مرشایمر: آمریکا طی ۵۱ سال باعث کشته شدن ۳۸ میلیون نفر شده است + فیلم
وزیر خزانه‌داری آمریکا: انتشار تصویر خانه‌ام، ایران را قادر به شناسایی محل سکونتم کرد
play_arrow
وزیر خزانه‌داری آمریکا: انتشار تصویر خانه‌ام، ایران را قادر به شناسایی محل سکونتم کرد
سرلشکر رحیم صفوی: وقتی به محضر رهبر شهید در سال ۱۳۸۶ رسیدیم ایشان فرمودند باید بالای ۲۰۰۰ موشک داشته باشیم + فیلم
play_arrow
سرلشکر رحیم صفوی: وقتی به محضر رهبر شهید در سال ۱۳۸۶ رسیدیم ایشان فرمودند باید بالای ۲۰۰۰ موشک داشته باشیم + فیلم