الحدود تدرأ بالشُّبهات

حکم جهل به حکم شرعی چیست؟

یکی از قواعد مهم حاکم بر قوانین قضائی در فقه امامیه است. نام این قانون بر گرفته از مضمون حدیث مشهوری است که از پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) روایت شده که (إدرَئوا الحدودَ بِالشُّبَهات) یعنی
دوشنبه، 21 خرداد 1397
تخمین زمان مطالعه:
پدیدآورنده: علی اکبر مظاهری
موارد بیشتر برای شما
حکم جهل به حکم شرعی چیست؟
حکم جهل به حکم شرعی چیست؟

نویسنده: محمدرضا انصاری
 

یکی از قواعد مهم حاکم بر قوانین قضائی در فقه امامیه است. نام این قانون بر گرفته از مضمون حدیث مشهوری است که از پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) روایت شده که (إدرَئوا الحدودَ بِالشُّبَهات) یعنی هرگاه مسلمانی مرتکب جرمی شد که دارای عقوبت معینی است آن حدّ و عقوبت بر اثر وجود شبهه از میان می‌رود و تنفیذ نمی‌شود. مقصود از شبهه‌ای که سبب سقوط و عدم تنفیذ حد شرعی بر مرتکب می‌گردد، جهل و نادانی او به حکم شرعی است، بدین‌گونه که هرگاه مکلف اقدام به انجام جرمی نظیر همبستر شدن غیر مشروع با زنی نماید (= زنا) در حالی که زناکار از حرام و ممنوع بودن و عقوبت داشتن این جرم ناآگاه باشد در این حال عقوبتی که در شرع برای زناکاران قرار داده شده از او برطرف می‌گردد. نظیر همین حکم در مواردی همچون ازدواج مرد با یکی از محارم خود چون مادر - خواهر بر اثر شبهه‌ی جواز ازدواج و جز اینها، و بیا همبستر شدن با زنی بیگانه به خیال همسر بودن او نافذ و جاری است.
اساس و حکمت این اصل و قاعده بر گرفته از قانون والاتر دیگری است که ملاک حاکم بودن قوانین و نفوذ آنها بر مکلفین را مبتنی بر آگاهی مکلف از موضوع و حکم آن قانون قرار داده است، و در واقع شرع میان علم مکلف و جهل و ناآگاهی او تفاوت قائل شده است. پس هرگاه مکلف، آگاه و عالم به حکم شرعی و موضوع آن بود آن حکم و قانون در حق او منجّز و مجری بوده و آثار آن از ثواب اُخروی (برای مکلفی که اطاعت نموده) و یا عقوبت دنیوی (برای مکلفی که عصیان و نافرمانی کرده) بر مکلف بار می‌شود. و هرگاه مکلف ناآگاه و جاهل به موضوع و یا حکم بود (اعم از این که جهل او ناشی از کوتاهی و تقصیر او در نیاموختن احکام و قوانین شرعی باشد یا آن که ناشی از قصور و ناتوانی او بوده باشد) اثر حقوقی این جهل آن است که کلیه‌ی آثار حقوقی آن حکم و قانون واقعی از این مکلف جاهل برداشته و مُلغی می‌گردد. نفوذ این حکم تا هنگامی است که جهل مکلف برقرار باشد. لیکن به محض زدوده شدن بخشی از جهل مکلف و جایگزین شدن علم و آمدن شبهه و احتمال ممنوعیت عمل و جرم ارتکابی و یا حتی آگاه شدن مکلف هنگام ارتکاب جرم از این که به حکم شرعی واقعی یا ظاهری جاهل است سبب لغو این اصل و قاعده‌ی حاکم می‌گردد. درباره‌ی عام بودن کلمه‌ی (حدّ) که در روایت آمده است اختلافی میان فقهاء نمی‌باشد، از این رو مطلق حدود را اعم از حدود اصطلاحی که در شرع برای آنها عقوبت معین و مشخص قرار داده شده و یا تعزیراتی که حد معینی نداشته و اختیار چگونگی و مقدار آن به دست حاکم شرع و قاضی است را شامل شده، و هر دوی این عقوبات با برقرار شدن جهل و شبهه از میان رفته و تنفیذ نمی‌گردد.
کتابنامه :
وسائل الشیعة، باب 24؛ جواهر الکلام، 348/39، 261/41؛ مبانی تکملة المنهاج، 167/1؛ کتاب الحدود در همه‌ی کتب فقهی.

منبع مقاله :
گروه نویسندگان، (1391)، دائرةالمعارف تشیع (جلد ششم)، تهران: انتشارات حکمت، چاپ اول.
 
تبلیغات در راسخون
ارسال نظر
با تشکر، نظر شما پس از بررسی و تایید در سایت قرار خواهد گرفت.
متاسفانه در برقراری ارتباط خطایی رخ داده. لطفاً دوباره تلاش کنید.
موارد بیشتر برای شما
روز تکریم مادران و همسران شهدا؛ از ادای دین نمادین تا مسئولیت اجتماعی
روز تکریم مادران و همسران شهدا؛ از ادای دین نمادین تا مسئولیت اجتماعی
از اسنپ‌شاپ بخر، شانسِ بُردن فولکس ID.4 رو بالا ببر!
از اسنپ‌شاپ بخر، شانسِ بُردن فولکس ID.4 رو بالا ببر!
ایثار یا خود فراموشی؟ الگوی فاطمی براساس قرآن و روایات
ایثار یا خود فراموشی؟ الگوی فاطمی براساس قرآن و روایات
پس از حذف فیزیکی ولی فقیه، نوبت حذف اسلام سیاسی است
play_arrow
پس از حذف فیزیکی ولی فقیه، نوبت حذف اسلام سیاسی است
فریب روباه دم بریده را نخورید...!
play_arrow
فریب روباه دم بریده را نخورید...!
کراکت سیب‌زمینی قلبی با مرغ و پنیر 🧡
play_arrow
کراکت سیب‌زمینی قلبی با مرغ و پنیر 🧡
چه می کنیم!؟
play_arrow
چه می کنیم!؟
حجت الاسلام والمسلمین احمد اولیایی در جمع عزاداران فاطمی _ فاطمیه 1405 _ بیت الزهراء
music_note
حجت الاسلام والمسلمین احمد اولیایی در جمع عزاداران فاطمی _ فاطمیه 1405 _ بیت الزهراء
روضه خوانی حجت الاسلام والمسلمین حسینی نژاد - فاطمیه 1405
music_note
روضه خوانی حجت الاسلام والمسلمین حسینی نژاد - فاطمیه 1405
آیا ژن‌ها سرنوشت اخلاقی ما را تعیین می‌کنند؟ مرز وراثت و انتخاب
آیا ژن‌ها سرنوشت اخلاقی ما را تعیین می‌کنند؟ مرز وراثت و انتخاب
تصاویر خارق‌العاده از شکار مزدوران سعودی توسط تک تیراندازان یمنی
play_arrow
تصاویر خارق‌العاده از شکار مزدوران سعودی توسط تک تیراندازان یمنی
ایران، گورستان پهپادهای آمریکا
play_arrow
ایران، گورستان پهپادهای آمریکا
دستگیری باند گروگان‌گیری اتباع خارجی و آزادی ۲ گروگان
play_arrow
دستگیری باند گروگان‌گیری اتباع خارجی و آزادی ۲ گروگان
قرائت پاسخ رهبر شهید انقلاب به نامه حداد عادل درباره اهدای کتابخانه شخصی وی به بنیاد دایرةالمعارف انقلاب اسلامی
play_arrow
قرائت پاسخ رهبر شهید انقلاب به نامه حداد عادل درباره اهدای کتابخانه شخصی وی به بنیاد دایرةالمعارف انقلاب اسلامی
تظاهرات دانشجویان در بروکسل در حمایت از فلسطین
play_arrow
تظاهرات دانشجویان در بروکسل در حمایت از فلسطین