![رهیافت امنیتی آقا نورالله نجفی و شهید مدرس (1) رهیافت امنیتی آقا نورالله نجفی و شهید مدرس (1)](https://rasekhoon.net/_files/thumb_images700/article/abbbe1d5-bfcd-42f8-812e-ce2fa5467619.jpg)
![رهیافت امنیتی آقا نورالله نجفی و شهید مدرس (1) رهیافت امنیتی آقا نورالله نجفی و شهید مدرس (1)](/_WebsiteData/Article/ArticleImages/1/1388/01%20esfand/02/0009109.jpg)
رهیافت امنیتی آقا نورالله نجفی و شهید مدرس (1)
نویسنده : رشید رکابیان
چکیده :
کلمات کلیدی : امنیت ، تهدیدات ملی ، منافع ملی ، مدرس ، حاج آقا نوراللَّه.
حاج آقا نورالله و امنیت ملی ایران
او تحت تأثیر برادرش آیة اللَّه محمد حسین نجفی قرار گرفت. او در نجف اشرف به تحصیل پرداخت ، آن گاه به اصفهان برگشت و به مبارزات سیاسی خود علیه استبداد و بیگانگان پرداخت.
مرحوم محمدحسن خان اعتماد السلطنه در مورد او مینویسد:
حاج آقا نوراللَّه خلف الصدق حجةالاسلام حاج شیخ محمد باقر اعلی اللَّه مقامه از اجلّه فقها و کبراء علما اصفهان است. پس از تکمیل مراتب فقاهت در نجف اشرف به مکه رفت و فریضه حج را انجام داد و به اصفهان آمد. فی التاریخ دو سال است که در تدریس و ترویج قرین اشتغال است.2
از قیام تنباکو در سال 1309 ق که حاج آقا نوراللَّه پای در وادی مبارزات سیاسی نهاد و به نطقهای مهیج و پرشور برای آگاهی مردم پرداخت تا مبارزات دوره پهلوی ، در همه جا، همراهی دیانت و سیاست را سر داده است.
در هنگامهای که استعمار هر چه بیشتر تلاش میکرد تا ممالک اسلامی و به خصوص ایران را در وادی تقلید بیقید و شرط از غرب بیندازد تا سنن و عقاید دینی خود را رها کند حاج آقا نوراللَّه از پایگاه مرکز دینی اصفهان با حمایت مراجع تقلید ، اصلاحاتش را با محتوای مذهبی ترکیب نمود و با تأسیس:
1. شرکت اسلامیه اصفهان؛
2. مریض خانه اسلامیه؛
3. مدرسه اسلامیه؛
4. روزنامه اسلام؛
5. اتحاد اسلام؛
مشروطه اسلامی و نهایتاً قیام و مهاجرت به قم همراهی دیانت و سیاست را عینیت بخشید.
مبارزه با استعمار و استبداد داخلی و مقابله با هجوم گسترده فرهنگی ، اقتصادی ، سیاسی اجتماعی غرب در دیدگاه ایشان امری واجب شمرده میشد.
وی همزمان با تحریم اقتصادی کالاهای خارجی به برچیدن نفوذ مدارس بیگانه نیز نظر داشت. و در گرماگرم مشروطه فریبکاری انگلستان در حمایت از مشروطه را رسوا ساخت و به شدت به سیاست بستنشینی در کنسولگری اجنبی تاخت. هشدار او به برخی متحصنین در سفارت انگلیس که رفع ظلم و عدالتخواهی را از بیگانه خواستار شده بودند چنین است:
حضرات متحصنین اگر رأی و میل ما را میخواهید و خیرخواه خود میدانید و اطاعت دارید ، از قنسولخانه بیرون بیایید و از هر جهت کمال اطمینان را داشته باشید و اگر میل دارید هر که از شما صدایش بزرگتر و گندهتر است که مابین شما فریاد کند ما با این طیف کار نداریم خود دانید اطاعت او کنید.3
از نظر ایشان پناه به بیگانه ، به منزله از دست دادن هویت مسلمانی است. آن غیرت و سربلندی که مسلمان باید داشته باشد با این عمل به بردگی او میانجامد.
مرحوم حاج آقا نوراللَّه ریشههای عقبماندگی مسلمانان را در رساله مقیم و مسافر در چند چیز خلاصه کرده است که عبارتند از:
1. استعمار و بیگانگان؛
2. نداشتن قوه حربیه قوی؛
3. عدم اعتماد به نفس (چرا باید استعداد ما کمتر از آنها باشد) ، یعنی این که ما اعتماد به نفس نداریم و فکر میکنیم غربی در شکم مادر آن فنون را یاد گرفته است ، پس باید بیدار شد؛
4. عدم اتحاد مسلمین.
حاج آقا نوراللَّه وضعیت را این گونه بیان میکند:
امروز روزی است که اسلام غریب است و کفار اطراف مسلمین را احاطه نمودهاند و درصدد تسلط و حمله بر مسلمانان هستند. بر تمام مسلمین واجب و لازم است که بذل مال و جان نموده و عَلَم اسلام که حضرت خاتم الانبیاء و ائمه هدی(علیهم السلام) با آن همه زحمت و مشقّت بذل نفوس خود و مسلمین و اصحاب و اولاد خود نمودند و به هر وسیله که هست زحمات آن حضرت به هدر رود و کفر بر اسلام غالب شود. چرا باید این قسم باشد؟ چرا باید قوه حربیه ما از آنها کمتر باشد؛ چرا باید استعداد ما از آنها کمتر باشد؟ باید کاری کرد که ما هم مثل آنها قوی باشیم و استعداد آنها را پیدا کنیم تا بتوانیم حفظ عَلَم اسلام بنماییم ، آنها ملائکه نیستند قوه ملکوتی ندارند. با این شمشیرهای شکسته و آلات حربیه قدیمیه با آنها جنگ نماییم. البته مغلوب خواهید شد. ولی چنان چه که درصدد آلات حربیه جدیده برآییم و عموم مسلمین را به تعلیم علم جنگ دلالت بنمایی. عمّا قریب به درجه آنها خواهیم رسید. و اگر نتوانیم به بلاد کفر فائق بیاییم حفظ بلاد خود راتوانیم کرد... باید مسلمین در کمال جد و اجتهاد در صدد جهاد و دفاع برآیند و دعا هم بکنند و بر خدا توکل بنمایند تا خداوند فتح و نصرت را نصیب آنها فرماید.4 از سخن حاج آقا نوراللَّه چند نکته فهمیده میشود: اول ، حفظ اسلام در هر شرایطی واجب است. حفظ اسلام مساوی از دست دادن جان و نفس مسلمان است. و دین بدون خونریزی حفظ نخواهد شد. البته در دورهای که تجاوز به بلاد مسلمین شده و میشود باید جان را فدای دین کرد و حفظ دین بدون خونریزی در این زمان مصداق پیدا نمیکند.
مسئله بعد این که هر لحظه، امکان حمله به مسلمین وجود دارد و هدف بیگانگان نابودی اسلام و مسلمین است پس باید خود را قوی کنیم. نیز به لحاظ تجهیزات نظامی باید به علم روز مجهز شد و در بالاترین سطح نظامی قرار گرفت.
هدف وی استقلال کشور در جمیع امور و قطع ایادی بیگانه از سوی دیگر بود. او میخواست به ایران و ایرانی و مسلمین هویت از دست رفته را عطا کند. و سرانجام در این راه هم شربت شهادت را نوشید.
آقا نورالله و امنیت اقتصادی
حاج آقا نوراللَّه مینویسد:
همین اعمالی که اسمش را تجارت و صناعت کردهایم، اسباب فقر و فاقه دولت ما شده؛ چرا که تجار ما در واقع مزدور اجانب میباشند و به اجرت بسیار مختصری، به علت این که در سال، چندین هزار تومان ما را از طلا و نقره حمل به خارج مینمایند. و اجانب همین پولها را اسباب محموله تجارت لایقه مینمایند. و سالی کرورها از مملکت ما جلب مینمایند. و در مقابل در سال چیزهایی که ابداً از عین آن باقی نیست؛ از قبیل قند و چای و سایر مشروبات علاوه بر خسارات جانی، کلّی ضرر مالی برای ما داشته. یا از قبیل اقمشه بوده، که محلوج آنها را یک من نه هزار الی یک تومان از مملکت ما برده... یا قدری کم و زیاد پارچه هایی مثل کارس و امثال آن دادهاند. یا از قبیل ظروف و چراغ و سایر آلات چینی و بلور و غیره بوده که تماماً سر سال شکسته و به کلی از میان رفته، جز حسرتی برای ما باقی نمانده، پس معلوم شد که قسم تجارت دلّالی اجانب بوده و جان کندن برای تحصیل نفع آنهاست.5
مطالب بالا را حاج آقا نوراللَّه زمانی گفت که استعمار در همه کشورهای جهان سوم منابع آنها را با نیروی کار ارزان از خود این کشورها تهیه و به کشور خودشان انتقال میدادند و مردم این ممالک در فقر به سر میبردند. این مسئله در ایران، قبل از قضیه تنباکو ایجاد شده بود و ادامه داشت و زمینه را برای نابودی اقتصاد ملی فراهم کرده بود. زمانی که انگلیسیها و روسها بازارهای ایران را پر از اجناس خودشان کرده و بدون این که حق گمرکی بپردازند سودهای کلانی نصیب آنان میشد و در واقع امنیت اقتصادی کشور را به مخاطره انداختند.
حاج آقا نوراللَّه ناامنی را حس کرده بود، لذا خود و برادرش در تکوین، حرکت و استمرار شرکت اسلامیه نقش اساسی را ایفا کردند.
این شرکت به تجار و کسبه هویت تجاری بخشید. به آنها روحیه تجارت بخشید. این شرکت در سال 1316 ق تأسیس شد. و تشکیلات آن در همه شهرها و بعضی کشورهای خارجی شعباتی را دایر کرد.
از مطالب او نکات زیر به دست میآید:
1. عدم استقلال اقتصادی کشور، باعث فقر در جامعه میشود. به این معنا که باعث ناامنی میشود و مردم گرسنه میمانند و مجبور به غارت و دزدی میشوند و این زمینه ناامنی را ایجاد میکند. وقتی زمینه ناامنی ایجاد شد خود به خود هرج و مرج ایجاد میشود و مردم یورش برده و امنیت دولت را از بین خواهند برد و این همان چیزی است که استعمار میخواهد؛
2. حضور بیگانه در بازار مسلمین باعث از بین رفتن منافع ملی میشود. آنها با حضور خود در بلاد مسلمین منافع ملت را با قیمت ارزان به دست میآورند و به کشور خود منتقل میکنند و اقتصاد کشور خود را ترقی میدهند در حالی که اقتصاد کشور ایران وابسته خواهد بود.
در سخنان حاج آقا نوراللَّه آمده است که:
باید اسباب تجارت داخله را فراهم آورد که از اول صادرات مملکت به قدر واردات باشد.6
او میگوید نباید فقط وارد کننده باشیم بلکه باید صادر کننده هم باشیم. وقتی صادر کننده باشیم دنیا با نگاه دیگری به کشور ما نگاه خواهد کرد.
او باز مینویسد:
اشخاص نروند پولهای خودشان را در بانکهای خارجه از قرار صد و پنج بگذارند و در داخله پول نابود شود. باید طوری اطمینان داد تا رعایا به دولت قرض بدهند.7
اگر مسلمین دارای ثروت و مکنت شوند و تجارت و زراعت و فلاحت آنها ترقی کند و فقر و پریشانی آنها رفع شود، البته در کمال خوبی میتوانند حفظ علم اسلام را نمایند.8
امروز بر ملت ایرانیه و حوزه اسلامیه لازم و متحتّم است که در رفع احتیاج از خارجه به قدر مقدور و اندازه میسور بکوشیم، یعنی لوازم زندگانی را از لباس و فرش و مبل و اسباب آلات و جنس خرازی از چاقو و مقراض و غیره تا آخرین درجه امکان از امتعه داخله خود استعمال نماییم و تا در مملکت خود اگرچه به اضعاف قیمت و خشن باشد در بند ظرافت نباشیم و از خارج تحریم این اقتصاد ملکی و ملی را از کار بندیم و سرمایه و نفوذ را به خارج نسپاریم.9
یکی از صنعتهای قدیمه ایران نساجی است و اگر کارخانه ریسمان و نساجی داشتیم قهراً رفع حاجت و مزید ثروت و ترقی مملکت میباشد و هم فلاحت که در واقع معدن معتبر ایران است و با این استعداد آب و خاک اگر از روی قانون علمی استخراج این معدن میشد، اسباب هزار گونه ثروت میشد.10
قدرت اقتصادی، امنیت یک کشور را بالا میبرد. اقتصاد خوب زمینه را برای قدرت نظامی بالا فراهم میکند و باعث میشود که ارتش خوب و تسلیحات زیاد فراهم تا امنیت مرزها از شرّ اجانب حفظ شود.
هیچ کدام از این دو خصیصه در دوره قاجار به خصوص در زمان جنگهای ایران و روس وجود نداشت.
او حفظ منافع را از تهدیدات استعمار منوط به خودکفایی و ترقی مسلمین میداند. او به خروج سرمایه ایرانیها از کشور انتقاد میکند و میگوید:
اشخاص نروند پولهای خودشان را در بانکهای خارج بگذارند. این کار باعث میشود خارجیها با این پولها کار اقتصادی کنند و همان پول را به حکام ما قرض داده و امتیازات زیادی دریافت میکنند.11
شرکت اسلامیه اصفهان در داخل و خارج شعباتی را دایر کرد و انعکاس زیادی در محافل داخلی و بینالمللی داشت.
علمای نجف از جمله آخوند خراسانی ، سید محمد کاظم یزدی ، آیة اللَّه شربیانی، آیة اللَّه شریعت و آیة اللَّه محدث نوری ضمن ارسال نامههایی از حاج آقا نوراللَّه تقدیر کردند. هم چنین اقدامات این شرکت در مجلاتی مثل ثریا ، حبل المتین و حکمت انعکاس داشت و در مطبوعات خارج مثل الهلال مصر از آن تقدیر شد.
اعلامیه تاریخی بر ضد سلطه بیگانه و دفاع از تولیدات ایرانی
حاج آقا نوراللَّه و برادرش آقا نجفی برای این که مردم را تشویق به خرید تولید داخل کنند و سلطه اقتصادی بیگانه را کاملاً از بین ببرند، اعلامیهای که خود رهبری آن را به عهده داشتند با همکاری دیگر علما صادر کردند:
این خدام شریعت مطهره با همراهی جناب رکن الملک متعهد و ملتزم شرعی شدهایم که مهما امکن بعد ذلک تخلف ننماییم.
فعلاً پنج فقره است:
اولاً: قبالجات و احکام شرعیه از شنبه به بعد باید روی کاغذ ایران بدون آهار نوشته شود. اگر بر کاغذهای دیگر نویسند، مهر ننموده و اعتراف نمینویسیم، قباله و حکمی هم که روی کاغذ دیگر نوشته بیاورند و تاریخ آن بعد از این قرارداد باشد، امضا نمینماییم. حرام نیست کاغذ غیرایرانی و کسی را مانع نمیشویم ، ماها به این روش متعهدیم.
ثانیاً: کفن اموات اگر غیر از کرباس و پارچه اردستانی یا پارچههای دیگر ایرانی باشد متعهد شدهایم بر آن میت ماها نماز نخوانیم. دیگری را برای اقامه صلوة بر آن میت بخواهند ماها را معاف دارند.
ثالثاً: ملبوس مردانه جدید که از این تاریخ به بعد دوخته و پوشیده میشود ، قرار دادیم مهما امکن هر چه بدلی آن در ایران یافت میشود، لباس خودمان را از آن منسوج نماییم و منسوج غیرایرانی را نپوشیم. و احتیاط نمیکنیم و حرام نمیدانیم لباسهای غیرایران را ، اما ماها ملتزم شدهایم حتی المقدور بعد از این تاریخ ملبوس خود را از نسج ایران بنماییم، تابعین ماها نیز کذلک و متخلف توقع احترام از ماها نداشته باشد. آن چه از سابق پوشیده داریم و دوخته ، ممنوع نیست استعمال آن.
رابعاً: مهمانیها، بعد ذلک ولو عیانی باشد چه عامه و چه خاصه، باید مختصر باشد، یک پلو و یک خورش و یک افشره. اگر زاید بر این کسی تکلف دهد، ماها را به محضر خود وعده نگیرد. خودمان نیز به همین روش میهمانی مینماییم. هر چه کمتر و مختصرتر از این تکلف کردند موجب مزید امتنان ماها خواهد بود.
خامساً: وافوری و اهل وافور را احترام نمیکنیم و به منزل او نمیرویم؛ زیرا که المسرفین - ولا تلقوا بایدیکم الی التهلکه) و حدیث (لاضرر و لا ضرار) ضرر مالی و جانی و عمری و نسلی و دینی و عرضی و شغلی آن محسوس و مسری است، و خانوادهها و ممالک را به باد داده.12
ادامه دارد ...
پي نوشت :
1. دانش آموخته حوزه علمیه قم و کارشناسی ارشد علوم سیاسی دانشگاه باقرالعلومعلیه السلام.
2. موسی نجفی، اندیشه سیاسی حاج آقا نوراللَّه: (تهران: انتشارات مؤسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران، چاپ دوم، 1378) ص 9.
3. همان، ص 13.
4. غلام حسین زرگرینژاد، رسائل مشروطیت، رساله مقیم و مسافر، ص 445.
5. نجفی، پیشین، ص 15.
6. همان، ص 16.
7. همان.
8. همان.
9. همان.
10. همان، ص 17.
11. همان.
12. همان، ص 129.
/ن