هفته بعد، همين‌جا

«دوستان» يكي از معروف‌ترين نمونه‌هاي سيت‌كام به حساب مي‌آيد اما سيت‌كام چيست؟
 

كمدي موقعيت (Situation comedy) يا اختصاراً Sitcom ژانري از كمدي است كه از راديو آغاز شد؛ اما حالا مدّت‌هاست كه تبديل به يكي از محبوب‌ترين گونه‌هاي برنامه‌هاي تلويزيوني شده است؛ به طوري‌كه درام‌هاي ازلي- ابدي اكشن ماجرايي و نوجوانانه به شدّت تحت تأثير آن قرار گرفته‌اند و بهترين ساعات پخش تلويزيون به Sitcomهاي پرتماشاگر تعلّق مي‌گيرد. حتي بعضي از آنها مثل Two and a half men, Seinfield, Friends به درجه‌اي از محبوبيت مي‌رسند كه چهره‌هاي شهير سينما- ستاره‌هايي كه دستمزدهاي چند ده‌ميليوني براي بازي در تنها يك فيلم مي‌گيرند- براي حضور افتخاري در اين مجموعه‌ها مسابقه مي‌دهند. بردپيت، جوليا رابرتز، شان پن، الك بالدوين، جورج كلوني، ريز ويترسپون جمعي از اين ستاره‌ها هستندكه در Friends- موفق‌ترين Sitcom تاريخ- حضوري هرچند كوتاه و چنددقيقه‌اي داشتند. حقيقت اين بود كه هرقسمت از اين مجموعه شايد بيش از هر فيلم آنها، تماشاگر داشت كه درعين‌حال شايد مي‌توانستند قريحة طنز خود را هم محك بزنند و با بازيگران حرفه‌اي اين عرصه رقابت كنند.
اما كمدي موقعيت چيست؟ داستانش از كجا شروع شده و چرا به چنين جايگاهي دست يافته است؟

ويژگي‌ها:
 

كمدي موقعيت خلاف كمدي شوگونه كلامي (standup) كه در آن فردي مي‌ايستد و با تقليد صدا و حركات ژانگولر براي ديگران جوك تعريف مي‌كند، خطي داستاني و شخصيت‌هايي ثابت دارد. موقعيت مي‌تواند يك خانواده باشد يا محلّ كار يا جمعي از دوستان و خودواژه موقعيت مقابل stand up و sketch (شوخي‌هاي كمرنگ كلامي يا اجرايي ميان يك اثر نمايشي براي تنفس تماشاگر) قرار گرفته تا آن را از اين زيرگونه‌ها كه بيشتر با موسيقي همراهند جدا كند. اما اين نه تصوير كه صدا بود كه اصطلاح موقعيت را وارد ادبيات نمايشي كرد. راديو اين امكان را به مخاطب مي‌داد كه بارها و بارها به يك برنامة نمايشي واحد بازگردد و اين به نوبة خود به سازندگان برنامه اين اجازه را مي‌داد كه در هرقسمت به شخصيت‌ها و موقعيت‌هاي ابتدايي بازگردند و شوخي‌هايشان را بر محور شخصيت- موقعيت قرار دهند. Sitcomهاي امروز- متأثر از اين تعريف- موقعيتي را تعريف مي‌كنند كه معمولاً در طول مجموعه و از هرقسمت به قسمتي ديگر حفظ مي‌شود؛ اما همزمان در هر قسمت شاهد اوج و فرودهايي هستيم كه روابط شخصيت‌ها و موقعيت‌هاي هميشگي را كه در آن هستند، تحت تأثير قرار مي‌دهند يا مختل مي‌كنند؛ اما تا انتهاي آن قسمت، همه چيز به جاي اول خود برمي‌گردد تا شخصيت‌ها و آن موقعيت واحد در قسمت بعدي چالشي ديگر را تجربه كنند. البته هستند Sitcomهايي كه چهارچوب داستاني‌شان طوري است كه در طول قسمت‌هاي متمادي شخصيت‌ها و موقعيت‌ها دچار تغيير و تحوّل مي‌شوند.

تاريخچه:
 

در اواخر دهة 40ميلادي Sitcomها تازه داشتند نفس مي‌كشيدند و خود را به تماشاگر مديوم تازه تأسيس تلويزيون مي‌شناساندند. بيشتر اين مجموعه‌ها زماني حدود نيم‌ساعت داشتند و هفته‌اي يك‌بار پخش مي‌شدند. بسياري از Sitcomهاي اين دوره، اقتباس‌هايي از آثار راديويي بودند كه حتي در برگردان تصويري از بازيگران اصلي نمايش راديويي آن استفاده مي‌كردند. اين Sitcomهاي اوليه زنده پخش شده و بعد روي "Kine Scope" ضبطمي‌شدند. يكي از نوآورترين خالقان تاريخ Sitcom، دزدي آرناز در همين دوره بود كه از چند دوربين براي ضبط استفاده و بعد در تدوين بهترين نماها را انتخاب مي‌كرد. تا اواسط دهة50، Sitcomها به دو دسته تقسيم مي‌شدند: كمدي‌هاي خانوادگي و كمدي‌هاي محلّ كار. در همين‌دوره بود كه Sitcomها انيميشن هم با «فلينستن‌ها» و «جتسن‌ها» پا به عرصة وجود گذاشت. اين دومي، ضمناً اولين زير ژانر Sitcom علمي- تخيّلي هم هست. دهة60 شاهد بعضي خلاقيت‌ها در عرصة فانتزي Sitcom بود. هيولاها، غول‌ها و جادوگرها شخصيت‌هاي محبوب اين دوره بودند و هجويه‌هاي جاسوسي و ابرقهرمانانه هم محبوبيت زيادي بدست آوردند. استفاده از يك دوربين به خاطر بهره‌گيري بيشتر از جلوه‌هاي ويژه، عملي‌تر به نظر مي‌رسيد و براي نخستين‌بار تهيه‌كننده‌ها علاقه‌مند بودند براي Sitcomهايشان خرج كنند. تا اين زمان، سنت حضور تماشاگر سر صحنه رايج نشده بود و اغلب هنوز از خنده ضبط شده استفاده مي‌شد. يكي ديگر از ويژگي‌هاي اين دوره، گسترش ايده كمدي خانوادگي، فراتر از هستة خانواده يا يك زوج بود؛ مثل زني كه شوهرش را ازدست داده و بايد با بچه‌هايش سروكله بزند.
دهة ملتهب70 اين امكان را به Sitcomها داد كه به مسائل جنجنال برانگيزتري بپردازند و مشكلات سياسي و اجتماعي پيرامون آمريكا را هدف بگيرند. بازگشت به ضبط سه دوربين و حضور تماشاگر هنگام اجراي بازيگران و استفاده از ويدئو، ويژگي‌هاي Sitcomهاي اين دوره‌اند. يكي از Sitcomهاي موفق اين دهه MASH با موضوع جنگ بود. تهيه‌كنندگان اثر نمي‌خواستند از خنده ضبط شده يا خنده تماشاگر سر صحنه استفاده كنند؛ ايده‌اي كه شبكة CBS با آن مخالف بود. نهايتاً قرار شد تنها روي صحنه‌هاي اتاق عمل خنده‌اي نباشد. مسأله‌اي كه چند Sitcom ديگر را به عدم استفاده از خنده ترغيب كرد. يكي ديگر از تحوّلات اين دوره، ظهور سبك deadpan club act بود؛ سبكي كه در آن كمدين هنگام اجراي شوخي يا روايت يك جوك، بسيار جدّي به نظر مي‌رسد.
در دهة80، شاهد تولد ژانر جديدي بوديم به نام dramedy كه تلفيقي از drama و Sitcom بود. همچنين بيل كازبي- كمدين مشهور سبك stand up- در Sitcom «شوي كازبي» بازي كرد كه موفقيتش باعث شد چندين Sitcom ديگر با محوريت كمدين‌هاي stand up ساخته شود. مثل Seinfield (با محوريت جري ساينفلد) و «همه ريموند را دوست دارند» (با محوريت ري رومانو). تا اواسط دهة80 رشد تلويزيون كابلي و شبكه‌هاي سراسري به معني اين بود كه مخاطبان تلويزيون ضمن پراكندگي بيشتر مي‌توانند تخصصي‌تر شوند. كودكان بخش بزرگي از مخاطبان بالقوه تلويزيون را شامل مي‌شدند كه تا آن زمان تا حدب زيادي از Sitcomها غايب بودند. موفقيت نسبي يكي دو Sitcom در اواخر دهة80 باعث شد اين زير ژانر تا همين الآن امتداد داشته باشد.
در دهة90، Sitcomهاي انيميشن تولدي دوباره يافتند كه موفق‌ترينشان Simpsons بود كه طولاني‌ترين Sitcom تاريخ نيز هست. از ميانة دهة90 چندين Sitcom به سنت «خط داستاني پايدار» بازگشتند كه Friends هم از آن‌جمله است. ساختار داستاني Friends همچون Soap operaهاست كه جدا از پي رنگ داستان از ديگر عناصر آن مثل نقطة اوج و تعليق آخر هر فصل و همچنين تغيير و تحول روابط ميان شخصيتي در طول فصول مختلف استفاده مي‌كنند.
در يك دهة اخير Sitcomهاي نيم‌ساعته يك دوربينه باز به صحنه بازگشتند با آثاري چون: ,Simple rules8،
همه از کريس متنفرند,همسر و فرزندانم,the office
Arrested development، rock30 و scrubs. اين مجموعه‌ها از صداي زنده يا ضبط شده خنده استفاده نمي‌كنند اما Sitcomهاي محبوب اين سال‌ها، آثار جوانانه‌اي‌اند همچون Hannah Moatana و همچنين محصولات والت‌ديزني كه مخابان كم‌سن وسال‌تر را هدف گرفته‌اند. هرچند به نظر مي‌رسد دوره طلايي كمدي موقعيت سپري شده باشد؛ اما آنها همچنان ساخته و پخش مي‌شوند و طرفداران خاص خود را دارند. از جديدي‌ها، دو نفر و نصفي، جويي، According to jim ديده‌ايم كه خوب هستند اما تا جادوي Friends فاصلة زيادي دارند.

حاشيه‌هاي دوستان:
 

طبيعتاً سريالي كه چيزي حدود ده‌سال بي‌هيچ توقفي روي آنتن رفته است بايد حواشي بسياري داشته باشد. در اينجا به مهمترين آنها اشاره مي‌كنيم:
- در قرارداد بازيگران سريال براي فصل اول دوستان، هركدام از اعضاي گروه 22هزار و 500دلار براي هر قسمت دريافت كردند. در فصل دوم اما مبالغ مختلفي به بازيگران اصلي پرداخت شد كه از 20هزار تا 40هزار دلار براي هرقسمت بود. در فصل سوم سريال مقدار پرداختي به انيستون و شويمر كاهش يافت. به ستاره‌هاي اين سريال در اين فصل 75هزار پرداخت شد. به ترتيب در فصول بعدي 85هزار دلار، 100هزار دلار، 125هزار دلار، 750هزار دلار (در فصل هفت و هشت) و درنهايت يك‌ميليون دلار در فصل نه و ده پرداخت شد.
- بعد از پخش قسمت آخر، شايعات مختلفي درباره دوباره ساختن چند قسمت ويژه دهان به دهان مي‌چرخيد كه حتي بعضي الهام كردند كه قرارداد آن هم منعقد شده است؛ هرچند اين شايعات به طور مداوم ازطرف آن بي‌سي و شش هنرپيشه اصلي مجموعه رد مي‌شد.
- محلّ كافه سنترال پرك در استوديو برادران وارنر بعدها به موزه سرگرمي تبديل شد و در برنامة تلويزيوني «الن» در اكتبر2008، جنيفر انيسون بعد از چهارسال مجدداً به اين كافه رفت.
- در دانشگاه كلمبيا يك فسيل‌شناس (ديرينه‌شناس) به نام ديويد شويمر تدريس مي‌كند.
- وقتي متيو پري (چندلر) در فيلم "the whole nine yards" بازي مي‌كرد با بروس ويليس كه در آن فيلم با او همبازي بود، شرطي بست و شرط را هم برد. همين باعث شد كه بروس ويليس در سه قسمت به عنوان بازيگر مهمان حاضر شود.
- مت ليبلنك با اولين حقوقش يك ناهار مفصل خريد و كورتني كاكس هم يك ماشين.
- تكه كلام معروف جويي how you ‘doin رتبة چهار را دربين 20تكه كلام برتر مجلة TV GUIDE بدست آورد.
- جيمز مايكل تايلر، بازيگر نقش گانتر (مدير كافي‌شاپ) در دنياي واقعي هم مدير يك كافي‌شاپ در هاليوود بود.

وقتي جويي «رقت‌انگيز» مي‌شود:
 

آمارها نشان مي‌دادند كه بين شش شخصيت محبوب Friends و باوجود بعضي اغراق‌هاي مرسوم، اين جويي تريبياني (joey tribiani) است كه دل از همه برده و طبعاً مناسب يك spin-off (انشعاب از دل اثر اصلي در قالب يك مجموعة جديد با يك يا چند شخصيت قرضي از آن) است. توليد و پخش جويي بلافاصله پس از پايان فصل دهم Friends آغاز شد، آن‌هم درحالي‌كه همگان به موفقيتش ايمان داشتند. در ابتدا اين‌گونه هم بود. جويي شخصيت خوشگذران و سطحي اما معصوم و قابل‌اعتمادش را از نيويورك به لس‌آنجلس مي‌آورد، سرزمين فرصت‌هاي طلايي براي دست‌اندركاران صنعت سينما و تلويزيون. اين تغيير لوكيشن، هم براي شخصيت و هم براي بينندگان جذّاب و دلچسب بود. در غياب پنج يار غار ده‌ساله Friends خواهر و خواهرزاده به همراه همسايه به جويي پيوستند تا جمعي شكل گيرد و بار كمدي تقسيم شود.
جينا- خواهر جويي- برگردان مونث اوست؛ كم‌سواد اما خوش‌قلب و البته گاهي مهاجم و سلطه طلب.مايكل برخلاف مادر و دايي‌اش، اين شانس را داشته كه عوض برانكس در قلب علم و تكنولوژي زندگي كند و به بهترين دانشگاه برود. او نمونة يك بچة درسخوان غيراجتماعي (geek) و دستاويزي براي خنده اطرافيانش است. جويي براي او همچون پدري است كه هيچ‌وقت نداشته، هرچند كه خود او گاهي براي او پدري مي‌كند. الكس، همسايه و صاحبخانة او در آغاز زني است محافظه‌كار و منفعل كه بعداً در كنار خشونت جينا و اعتماد به نفس فروان‌كننده جويي پوسته مي‌اندازد و مثل آنها سرسخت و لجوج مي‌شود. عمده ماجراها، طبعاً حول ستاره مجموعه، جويي مي‌افتد و بقيه به نحوي از انحاء» درگير ماجراهاي او مي‌شوند. در كنار اين البته گاهي شاهد پيشرفت دو يا سه پيرنگ هستيم كه ديگر شخصيت‌هاي فرعي را در برمي‌گيرد اما همه بايد به نوعي به جويي برسند يا دست‌كم حضور و دخالت او را ايجاب كنند. اين را مقايسه كنيد با درام- كمدي ديناميك و متنوع Friends و شخصيت‌هاي كامل و مستقلش. اينجا، جويي بايد يك تنه بار كمدي را به دوش بكشد. جينا و مايكل و الكس و ديگران سايه‌هايي هستند كه مي‌آيند و مي‌روند و بيننده به حضورشان تنها «عادت» مي‌كند. تنها شخصيتي كه مي‌تواند با جويي بده بستاني حقيقتاً كميك داشته باشد، مدير برنامه‌هايش «بابي» است؛ زني عجيب با خلقياتي پيش‌بيني ناپذير كه تقريباً هر مكالمه يا موقعيتي كه اين دو در آن حضور دارند پتانسيل بالايي در آفريدن خنده- ازنوع Friendيي‌اش- دارد و اتفاقاً همين باعث مي‌شود كه باوجود تلاش نويسندگان، «كمدي موقعيت» جويي محدود شود به چند لحظه گذرا كه خصوصاً در فصل دوم شاهد همان هم نيستيم؛ اينكه به جاي موقعيت و ديالوگ، تلاش و دست و پا زدن‌هاي بازيگران خنده بيافريند (ياد نمونه‌هاي وني نيفتاديد؟) اين‌گونه است كه استعدتاد مت‌لي بلنك matt lee blank در ملغمه‌اي از شخصيت‌هاي فرعي درنيامده و ايده‌هاي تكراري و اجراي ملال‌آور بعضي بازيگران هدر مي‌رود و ساخت مجموعه پس از دو فصل كنسل مي‌شود.

منبع:نشريه همشهري جوان؛ ش245
/ن