ماده ۸۶ حق جدیدی برای افراد ایجاد میکند که هرگاه تصمیمی درباره آنان بر پایه خروجی سامانهٔ هوش مصنوعی پرخطر اتخاذ شود و این تصمیم آثار حقوقی یا اثرات قابلتوجهی بر سلامت، ایمنی یا حقوق بنیادینشان داشته باشد، بتوانند از استفادهکنندهٔ سامانه توضیحی روشن و معنادار درباره نقش سامانه و عناصر اصلی تصمیم کسب کنند. این حق محدود به مواردی است که با قوانین دیگر اتحادیه پوشش داده نشده باشد و در مواردی که قوانین اتحادیه یا ملی استثنا تعیین کردهاند قابل اعمال نیست.
متن ماده ماده ۸۶: حق دریافت توضیح درباره تصمیمگیری فردی
۱.هر شخص متأثری که تصمیمی متکی بر خروجی یک سامانهٔ هوش مصنوعی پرخطرِ مندرج در پیوست شماره 3 بهاستثنای سامانههای مذکور در بند ۲ آن پیوست ـ نسبت به وی توسط بهرهبردار اتخاذ شده باشد و این تصمیم آثار حقوقی ایجاد کند یا بهگونهای مشابه تأثیری قابلتوجه بر وی داشته باشد که وی آن را دارای پیامد منفی بر سلامت، ایمنی یا حقوق بنیادین خود بداند، حق دارد از بهرهبردار توضیحات روشن و معناداری درباره نقش سامانهٔ هوش مصنوعی در فرایند تصمیمگیری و عناصر اصلی تصمیم اتخاذشده دریافت کند.
۲.
بند ۱ در مواردی که به موجب حقوق اتحادیه یا حقوق ملیِ مطابق با حقوق اتحادیه، برای سامانههای هوش مصنوعی مورد استفاده، استثنا یا محدودیتی نسبت به تکلیف مذکور در آن بند مقرر شده باشد، اعمال نمیشود.
۳.
این ماده تنها در حدی اعمال میشود که حق مندرج در بند ۱ بهنحوی دیگر در حقوق اتحادیه پیشبینی نشده باشد.
تحلیل و تفسیر بند به بند ماده ۸۶: حق دریافت توضیح درباره تصمیمگیری فردی
بند ۱ — ایجاد حق دریافت توضیح برای اشخاص متأثر
این بند هستهٔ اصلی ماده را تشکیل میدهد. سه شرط برای ایجاد حق توضیح وجود دارد:
- تصمیم باید توسط بهرهبردار (deployer) اتخاذ شده باشد، نه خود سامانه؛
- تصمیم باید مبتنی بر خروجی سامانهٔ هوش مصنوعی پرخطر باشد؛
- تصمیم باید آثار حقوقی یا اثرات مشابهِ قابلتوجه بر فرد داشته باشد (مانند رد استخدام، تعیین سطح ریسک اعتباری، تخصیص خدمات ضروری و ...).
اگر این شرایط جمع شوند و فرد اثر منفی بر سلامت، ایمنی یا حقوق بنیادین خود احساس کند، میتواند «توضیح روشن و معنادار» مطالبه کند. این عبارت در رویهٔ اتحادیه معمولاً اشاره به توضیح قابلفهم، کاربردی و مرتبط با روند تصمیمگیری دارد، نه پیچگویی فنی یا صرف ارائه اسناد.
این توضیح باید شامل:
- نقش سامانهٔ هوش مصنوعی در فرایند تصمیم؛
- عناصر اصلی و تعیینکنندهٔ تصمیم
باشد. یعنی فرد باید بفهمد که خروجی مدل تا چه حد در تصمیم دخیل بوده و چه مؤلفههایی منجر به نتیجه نهایی شده است.
این بند مشخص میکند که الزام بند ۱ مطلق نیست. اگر در قوانین اتحادیه یا قوانین ملیِ هماهنگ با حقوق اتحادیه، استثنایی پیشبینی شده باشد (برای مثال در زمینههای امنیت عمومی، تحقیقات کیفری یا جلوگیری از تقلب)، بهرهبردار الزام به ارائهٔ توضیح نخواهد داشت.
این ساختار مشابه استثناهای مقررات حفاظت از دادهها (GDPR) است و فضای قانونی لازم برای حوزههای حساس را ایجاد میکند.
بند ۳ — عدم تداخل با سایر منابع حقوقی
این بند نقش تکمیلی دارد. اگر حق مشابهی قبلاً در مقررات دیگر اتحادیه (مثلاً GDPR در خصوص تصمیمگیری خودکار) تضمین شده باشد، این ماده صرفاً در حد خلأهای موجود عمل میکند. هدف، جلوگیری از تکرار یا تداخل الزامات قانونی است.
منبع: ترجمه شده توسط بخش فناوری های نوین سایت راسخون
