قرارداد روس و انگلیس

1907

اعلیحضرت پادشاه سلطنت متحده ی بریتانیای کبیر و ایرلند کلیه ی ممالک بریتانیا واقعه در ماوراء دریاها و امپراتور هندوستان از طرفی، و اعلیحضرت امپراتور کل ممالک روسیه از طرف دیگر. نظر به میل صمیمی که در حل مسائل مختلف راجع به منافع خود در قاره ی آسیا دارند، مصمم به عقد قراردادهائی شده اند که به وسیله ی آن از هر علتی که موجب سوء تفاهم مابین انگلیس و روس راجع به مسائل مذکوره باشد جلوگیری نمایند، و برای انجام این مقصود نمایندگان مختار خود را به طریق ذیل معین کردند:
از طرف اعلیحضرت پادشاه انگلیس و ایرلند سر ارتور نیکلسن Sir Arthur Nicolson سفیر فوق العاده و مختار در دربار اعلیحضرت امپراتور کل ممالک روسیه.
از طرف اعلیحضرت تزار آقای اسکندر ایزولسکی Alexandre Iswolsky وزیر امور خارجه.
نمایندگان فوق الذکر پس از رد و بدل اعتبارنامه های خود و رسیدگی و تصدیق صحت آنها قرارهای ذیل را گذاشتند:

راجع به ایران

از آنجائیکه دولتین بریتانیای کبیر و روسیه در برابر یکدیگر متعهد شده اند که تمامیت و استقلال ایران را محترم شمرده و صمیمانه مایل به حفظ نظم در تمام قلمرو این مملکت و نمو صلح جویانه ی آن و همچنین طالب استقرار دائمی منافع تجارتی و صنعتی سایر ملل باشند، و نظر به اینکه هر یک از دو دولت از لحاظ ترتیبات جغرافیائی و اقتصادی ذینفع در استقرار صلح و امنیت و در بعضی از ایالات متصله و یا همسایه ی سرحد روسیه از طرفی و مجاور به سرحدات افغانستان و بلوچستان از طرف دیگر می باشد، و نظر به اینکه می خواهند از هر گونه موجبات اختلاف و کشمکش که ممکن است در منافع طرفین در ایالات مذکوره ی ایران بروز نماید اجتناب کنند، به مقررات ذیل موافقت حاصل نمودند:
ماده ی اول - دولت بریتانیای کبیر تعهد می کند که در ماوراء خطی که از قصر شیرین به اصفهان و یزد و خاف ممتد شده به یک نقطه در سرحد ایران در محل تقاطع دو خط سرحدی روس و افغان منتهی می شود، تقاضای هیچگونه امتیاز سیاسی و تجارتی از قبیل امتیاز راه آهن، بانگ، تلگراف، طرق، حمل و نقل، بیمه و غیره برای خود و یا تبعه ی دولت ثالثی ننماید و با درخواست این قبیل امتیازات از طرف دولت روسیه در منطقه فوق الذکر مستقیماً یا غیر مستقیم مخالفتی ابراز ننماید. بدیهی است که امکنه ی فوق الذکر در جزء منطقه ایست که دولت بریتانیای کبیر خودداری از تقاضای امتیازات فوق خواهد نمود.
ماده ی دوم - دولت روسیه به نوبه ی خود تعهد می کند که در منطقه ی واقعه ی در آنطرف خطی که از سر حد افغانسان از گازیک و بیرجند و کرمان ممتد شده و به بندرعباس منتهی می شود تقاضای، هیچگونه امتیاز سیاسی و تجارتی از قبیل امتیاز راه آهن، بانک، تلگراف، طرق شوسه، حمل و نقل، بیمه و غیره برای خود و اتباع خود و یا تبعه ی دولت ثالثی ننماید و با درخواست این قبیل امتیازات از طرف دولت انگلیس در منطقه ی فوق الذکر مستقیماً مخالفتی ابراز ننماید. بدیهی است که امکنه ی فوق الذکر در جزء منطقه ایست که دولت روسیه خودداری از تقاضای امتیازات فوق خواهد نمود.
ماده ی سوم - دولت روسیه از طرف خود متعهد می شود که پیش از موافقت نظر با دولت انگلیس هیچگونه مخالفتی با تفویض هرگونه امتیازات به یکی از تبعه ی بریتانیا در نواحی ایران واقعه ی بین دو خط مذکور در ماده ی 1 و 2 ننماید. دولت انگلستان نیز نظیر تعهد فوق را در خصوص تفویض هرگونه امتیازی در نواحی مذکوره ی ایران به اتباع روسیه برعهده می گیرد. کلیه ی امتیازاتی که در موقع انعقاد این عهدنامه در مناطق مذکوره ی در ماده 1 و 2 وجود دارد به حال خود باقی خواهد ماند.
ماده ی چهارم - توضیح آنکه کلیه عواید گمرکی ایران به استثنای عواید گمرکی فارس و خلیج فارس که وثیقه برای تأدیه ی منافع و استهلاک قروض حکومت شاه ایران به بانک استقراضی (روس) که تا تاریخ امضاء این معاهده به عمل آمده است می باشد برای اجرای منظور فوق اختصاص خواهد داشت. هم چنین عواید گمرکی فارس و خلیج فارس به انضمام عواید صید ماهی آن قسمت بحر خزر که متعلق به ایران است و عواید حاصله از پست و تلگراف کما فی السابق برای تأدیه و استهلاک قروض حکومت شاه ایران در مقابل بانک شاهنشاهی (انگلیسی) که تا تاریخ امضاء این معاهده به عمل آمده است اختصاص خواهد داشت.
ماده ی پنجم - در مواردی که مرتباً تأدیه ی منافع و یا قسط استهلاک قروضی که دولت ایران در مقابل بانک استقراضی و بانک شاهنشاهی تا تاریخ امضاء این معاهده برعهده دارد صورت نگیرد، و هرگاه برای دولت روسیه لازم شود که نظارتی در موضوع منابع عایداتی که وثیقه ی تأدیه منافع قروض دولت ایران در مقابل بانک استقراضی است و در جزء منطقه ی مذکوره ی در ماده ی 2 باشد برقرار نماید، و یا دولت بریتانیای کبیر خواسته باشد که نظارتی در موضوع منابع عایداتی که وثیقه ی تأدیه منافع قروض ایران در مقابل بانک شاهنشاهی است و در منطقه ی مذکوره ی در ماده ی 1 این معاهده واقع باشد بنماید، دولتین انگلیس و روس تعهد می کنند که قبلاً به طور دوستانه تبادل نظری به عمل آورده و متفقاً وسایلی را که برای انجام نظارت مذکوره لازم است اتخاذ نمایند، و از هر گونه مداخله ای که موافق با اصول مندرجه ی در این معاهده نباشد اجتناب ورزند.

مربوط به افغانستان

طرفین متعاهدتین نظر به تأمین آرامش کامل در سرحدات خود در آسیای مرکزی و برای استقرار و همیشگی در این نواحی قرارداد ذیل را منعقد نمودند.
ماده ی اول - حکومت اعلیحضرت پادشاه بریتانیا نیت خود را راجع به عدم تغییر اوضاع سیاسی افغانستان رسماً اظهار می دارد. به علاوه حکومت اعلیحضرت پادشاه بریتانیا تعهد می کند که نفوذ خود را در افغانستان فقط در طریق صلح اعمال نماید و هیچگاه خود وسایل خصومت آمیزی در آن مملکت برخلاف دولت روسیه اتخاذ ننموده و محرک دولت افغان نیز واقع نگردد. حکومت امپراتوری روسیه نیز از طرف خود اظهار می کند که مملکت افغانستان را خارج از منطقه ی نفوذ خود دانسته و متعهد می شود که در کلیه ی مناسبات سیاسی خود با این مملکت اعلیحضرت پادشاه بریتانیا را واسطه قرار داده و تعهد می کند که از فرستادن عمال خود به افغانستان خودداری نماید.
ماده ی دوم - حکومت بریتانیای کبیر که در معاهده مورخه ی 21 مارس 1905 امضاء شده در کابل اظهار داشته است کلیه ی مقررات و تعهداتی را که با مرحوم امیر عبدالرحمن خان منعقد داشته است به رسمیت شناخته و ابداً نظر مداخله در اداره ی امور داخلی مملکت افغانستان ندارد متعهد می شود برخلاف معاهده ی فوق الذکر قسمتی از افغانستان را تصرف یا ضمیمه ی خاک خود ننموده و از دخالت در اداره ی امور داخلی آن مملکت تا زمانی که بر وفق همان معاهده شخص امیر در انجام تعهداتی که با دولت اعلیحضرت پادشاه بریتانیا برعهده گرفته است کوتاهی نورزیده خودداری نماید.
ماده ی سوم - مأمورین روسی و افغانی که مخصوصاً برای انجام این مقصود انتخاب می شوند می توانند در سرحد و در ایالات سرحدی برای تنظیم مسائل محلی که عاری از جنبه ی سیاسی باشد روابط متقابله داشته باشند.
ماده ی چهارم - دولتین بریتانیای کبیر و روسیه رسماً اعلام می دارند که در افغانستان در امور تجارتی متساوی خواهند بود و موافقت نمودند که کلیه ی تسهیلاتی که درباره ی تجارت و یا تجار انگلیسی و یا تجار هندی تبعه ی انگلیس در آتیه معمول خواهد شد عیناً درباره ی تجارت و تجار روسی نیز معمول گردد. هرگاه توسعه ی دامنه ی تجارت لزوم نمایندگان تجارتی را الزام نماید دولتین متعاهدتین با یکدیگر داخل مذاکرات لازمه خواهند شد و البته بدیهی است که حقوق حاکمیت امیر را در نظر خواهند داشت.
ماده ی پنجم - این مقررات فقط زمانی به موقع اجرا گذاشته خواهد شد که دولت بریتانیا موافقت امیر افغان را به اطلاع دولت روسیه رسانیده باشد.

پی نوشت ها :

1- نقل از سال دوم مجله ی آینده

منبع مقاله: افشار یزدی، محمود؛ (1358)، سیاست اروپا در ایران: اوراقی چند از تاریخ سیاسی و دیپلماسی به انضمام چند گفتار دیگر از مؤلف و بعضی اسناد و نامه ها، ترجمه ضیاءالدین دهشیری، تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار یزدی، چاپ هشتم