نویسنده: گی روشه
مترجم: دکتر هما زنجانی زاده
مترجم: دکتر هما زنجانی زاده
همه جامعه شناسان هدفی واحد داشتند و آن فراهم کردن یک دستگاه نظری دقیق و منسجم برای رشته علمی شان بود. بدین منظور همگی آنها پیشنهاد می کنند که واقعیت اجتماعی چون یک کل و چون یک مجموعه ارگانیک و منظم مورد مطالعه قرار گیرد و اصول و قوانینی برای آن کشف شود. این محققان خواه معتقد به مشی فونکسیونالیسم باشند و خواه معتقد به مشی ساخت گرایی، در نهایت همگی بر ضرورت یک تحلیل نظاممند واقعیت اجتماعی یعنی تحلیلی که از این اصل موضوع نشأت می گیرد که واقعیت اجتماعی ویژگیهای اساسی یک نظام را نشان می دهد، متفق القول هستند. در نتیجه لازم است مدلهای مفهومی و نظری لازم در تبیین پدیده های اجتماعی که نظام اجتماعی را تشکیل می دهند تدوین نمود.
شایان اهمیت است که در اینجا دو نکته مهم را متذکر شویم. نخستین نکته به روابط بین تحلیل نظاممند و زمان مربوط می شود و دومین نکته به روابط تحلیل نظاممند و دیالکتیک اجتماعی.
در همین راستای فکری، محققان بیشماری تلاش کرده اند که بر خصلت پویای تحلیل ساختی - فونکسیونی تأکید کنند و نشان دهند که چگونه می توان مطالعه تغییرات را در یک مدل نظاممند جای داد. چند نمونه را می توان در این مورد ذکر کرد و فرانچسکا کانسیان با الهام از معرفت شناسی ارنست نیدل، چهار شیوه ای را که تغییرات می تواند در یک نظام فونکسیونل بررسی شود یادآور شده و دو نمونه را ارائه می کند: اولین نمونه، از مردم شناسی و مأخوذ از بررسی ای. ار. لیچ درباره تغییرات سیاسی در بیرمانی است؛ و دومین نمونه، جامعه شناختی و تحلیلی است که پارسنز و اسملسر از تفکیک و تمایز بین مالکیت و کنترل داراییها در اقتصاد امریکا ارائه داده اند (3). پیروان دن بِرگ به نوبه خود همگرایی و تکمیل متقابل بین فونکسیونایسم و دیالکتیک را نشان می دهند. دو روش به جای آنکه متضاد یکدیگر باشند موارد اشتراک بسیار دارند و هر یک بتنهایی محدودیتهایی دارند که با ترکیب نمودن آنها، فرا رفتن از محدودیتها امکان پذیر می شود (4). بالاخره هارولد فالدینگ با مشخص کردن اصول موضوع تحلیل فونکسیونی، آمادگی برای تغییرات (readiness to change) را به عنوان یکی از الزامات تطابق با یک نظام و اساساً نظام اجتماعی می داند (5).
به عبارت دیگر، این همان الزامی است که لوی اشتراوس بیان می دارد و می دانیم که تا حدود زیادی از نمونه زبان شناسی الهام گرفته است. «لوی اشتراوس می گوید: من اغلب به شاگردانم می گویم اگر لینه نبود، داروینی نیز وجود نداشت، زیرا بی این تعریف که منظور از انواع چیست و بدون سنخ شناسی مسأله تحول انواع نمی توانست مطرح بشود. در این صورت ما دور از آنیم که علم قوانین طبقه بندی جوامع را که قابل مقایسه با علم قوانین طبقه بندی پیش - لینه ای باشد داشته باشیم و شاید هرگز هم نخواهیم داشت (9)».
و بالاخره موریس گدلیه بخوبی نشان داده است که نزد مارکس نیز - که بر جامعه شناسی تغییرات تأکید می ورزد - مطالعه ساختها بر مطالعه تکوین و تحول آنها تقدم دارد. گدلیه هنگامی که از تحلیل اقتصادی مارکس سخن می گوید، می نویسد: «مارکس به شیوه هگل به «استنتاج» یک مقوله از مقوله دیگر نمی پردازد.
او فونکسیونهای یک عنصر را در بطن ساخت یا یک ساخت را در بطن یک نظام مشخص و نظم این فونکسیونها را تبیین می کند... نفی هر تاریخ گرایی یا قائل شدن به تقدم مطالعه تاریخی یک نظام بر مطالعه ساخت نزد مارکس جامع است و بیش از نیم قرن بر بحرانهای زبان شناسی و جامعه شناسی پیشی می گیرد، بحرانهایی که سوسور و لُوی را بر آن داشت که نگرش تحول گرای قرن نوزدهم را به کنار نهند (10)».
تمامی شواهدی که برشمردیم در همین راستا قرار می گیرند. میان تحلیل تغییرات اجتماعی و تحلیل نظاممند نه تنها تضادی وجود ندارد، بلکه تحلیل نظاممند را باید شرط تحلیل تغییرات اجتماعی دانست.
جستجوی کارکردهای یک عنصر یا یک پدیده اجتماعی، در نظر گرفتن روابط فونکسیونی که آن را با واقعیات یا پدیده های دیگر مربوط می سازد، بازسازی ساخت یک پدیده با ایجاد روابط ساختی با دیگر کلیتها را می توان خصلتهای یک تحلیل نظاممند دانست. بنابراین پژوهش فونکسیونی و ساختی، به نحوی کاربرد اصل موضوع نظاممند و لااقل نتیجه منطقی و لازم آن به شمار می رود.
ملاحظه می شود که مفاهیم نظام، فونکسیون و ساخت، در نهایت، ابزارهای فکری تحلیل واقعیت هستند و به روش شناسی تحقیق علمی مربوط می شوند. این مفاهیم برعکس مفاهیمی چون بازیگران، گروهها و محیط با واقعیتهای ملموس مطابقت نمی کند. آنها به طریق اولی شیوه ای از ادراک و تبیین واقعیت هستند و در این معنا دقیقاً از نوع تحلیلی به شمار می روند.
سنت تحلیلی در جامعه شناسی مسائل دشوارتر و پیچیده تری از سنت طبقه بندی را پیش می کشد. همان طور که ملاحظه شد هنوز هم بعضی جامعه شناسان در مورد اعتبار تحلیل نظاممند تردید دارند و در میان کسانی که معتقد به نافعیت آن هستند تفسیرهای متعددی پیشنهاد شده است.
مع ذلک از میان تنوع و پیچیدگی رهیافتهای متفاوت فونکسیونالیستی و ساخت گرا، ما توانستیم شاخصهای مشترکی را بیابیم که حداقل نیت واحدی را نشان می دهند و هدف واحدی را دنبال می کنند، و آن ارائه یک دستگاه مفهومی و نظری همواره بسیار دقیق به جامعه شناسی است. تالکوت پارسنز معتقد است که نزد اکثر جامعه شناسان توافقی در موارد زیر وجود دارد:
- مناسب بودن نمونه های کلاسیک روشهای علمی برای تحقیق جامعه شناختی؛
- اهمیت یک نظریه تحلیلی در چهارچوب این روش؛
- ضرورت انتزاع تحلیلی به عنوان پایه نظریه؛
- سودمندی مفهوم نظام؛
- و بالاخره، قالب مرجع کنش اجتماعی (که ما در نخستین بخش بدان پرداخته ایم (11)).
این ملاحظات پارسنز، هم وسعت و هم محدودیتهای اجماع نظر جامعه شناسان در مورد نظریه جامعه شناسی را بخوبی نشان می دهد و حالت کنونی سنت تحلیلی در جامعه شناسی را مشخص می کند.
انتقاد اساسی بر تحلیل نظاممند
با وجود این، تحلیل نظاممند خواه تحلیل ساختگرا و خواه تحلیل کارکرد گرا باشد، موضوع انتقاد مهمی است که توسط چندین محقق بیان شده است. به عقیده این محققان تحلیل نظاممند بیش از اندازه ایستاست و با خواسته ها و متقضیات زمان بیگانه است و تغییرات اجتماعی را در نظر نمی گیرد. تضادها و تعارضهای درونی زندگی اجتماعی را مورد توجه قرار نمی دهد و خلاصه آنکه دیالکتیک اجتماعی را نادیده می انگارد. درست است که تعداد زیادی از جامعه شناسان و مردم شناسان از تحلیل نظاممند استفاده کرده اند و بنابراین در دام این انتقادات افتاده اند، ولی بسیاری از جامعه شناسان و مردم شناسان در تحقیقاتشان صرفاً روابط وابستگی متقابل «هماهنگ»، و تکمیل متقابل عناصر متفاوت جامعه را آشکار کرده اند. اما همان طور که شماری از محققان متذکر شده اند این موضوعات به تحلیل نظاممند مربوط نمی شود بلکه از آن برداشت یا استفاده بسیار محدودی می شود.شایان اهمیت است که در اینجا دو نکته مهم را متذکر شویم. نخستین نکته به روابط بین تحلیل نظاممند و زمان مربوط می شود و دومین نکته به روابط تحلیل نظاممند و دیالکتیک اجتماعی.
تحلیل نظاممند و زمان
آنچه مربوط به زمان می شود این نکته است که می توان یک نظام اجتماعی را در یک لحظه معین از زمان بررسی کرد. این همان چیزی است که در تحقیقات تجربی صورت می گیرد (مثلاً پاسخهایی را که افراد همزمان به پاره ای از سؤالات مربوط به ایستارهای کنونی خود داده اند می توان تفسیر کرد). اما در موارد متعدد، تحلیل نظاممند باید در دوره ای از زمان صورت گیرد که در خلال آن یک جامعه معین مورد مشاهده قرار می گیرد تا کارکردها، روابط کارکردی، مجموعه های ساختی و غیره را آشکار نمایند. مثلاً تمامی تحقیقهای پیمایشی از نوع تک نگاری ضرورتاً چنین هستند. به علاوه، اتفاق می افتد که «زمان اجتماعی» یک وجه اساسی در تحلیل یک اجتماعی باشد یعنی زمان ادراک شده، اندازه گیری شده و ارج گذاری شده توسط اعضای این اجتماع که از نظر ترتیب تاریخی یا به طور کلی تاریخی متفاوت باشند. همچنین متذکر می شویم که تعداد زیادی از تحلیلهای نظاممند در مورد خود تغییرات صورت می گیرد. مثلاً اکثر مدلهای ریاضی ساخته شده در جامعه شناسی خُرد و در روان شناسی اجتماعی برآنند که تغییرات ایستار مشاهده شده بین دو یا چند لحظه متعدد در زمان را تبیین و پیش بینی نمایند. (1) بنابراین تحلیل نظاممند فی نفسه «خارج از زمان» قرار نمی گیرد.تحلیل نظاممند، تغییرات و تضادها
تغییرات و تضادها نسبت به تحلیل نظاممند اهمیت بیشتری دارند. آیا می توان تضادها و تعارضهای زندگی اجتماعی را در مدلهای نظاممند ادغام نمود؟ به نظر ما هیچ دلیلی وجود ندارد که در این مورد شکی داشته باشیم. همان طور که ژان پویون به حق می گوید: «ساخت گرایی را با تأکیدی که بر کلیت دارد تعریف می کنند اما این کلیت مفروض و متمرکز برخود نیست بلکه برعکس مجموعه هایی است که بسته بودنشان مسأله ساز است. به زبان ژان پل سارتر ساخت گرایی ماهیتاً کلیت دهنده است و آنچه را که سعی می کند کلیت بخشد لزوماً تناسبها و تقارنها نیست بلکه تضادها و عدم تعادلها نیز هست، نه به منظور حذف و محو کردن آنها بلکه برای فهم رابطه ای که آنها را حفظ و نگهداری می کند (2)».در همین راستای فکری، محققان بیشماری تلاش کرده اند که بر خصلت پویای تحلیل ساختی - فونکسیونی تأکید کنند و نشان دهند که چگونه می توان مطالعه تغییرات را در یک مدل نظاممند جای داد. چند نمونه را می توان در این مورد ذکر کرد و فرانچسکا کانسیان با الهام از معرفت شناسی ارنست نیدل، چهار شیوه ای را که تغییرات می تواند در یک نظام فونکسیونل بررسی شود یادآور شده و دو نمونه را ارائه می کند: اولین نمونه، از مردم شناسی و مأخوذ از بررسی ای. ار. لیچ درباره تغییرات سیاسی در بیرمانی است؛ و دومین نمونه، جامعه شناختی و تحلیلی است که پارسنز و اسملسر از تفکیک و تمایز بین مالکیت و کنترل داراییها در اقتصاد امریکا ارائه داده اند (3). پیروان دن بِرگ به نوبه خود همگرایی و تکمیل متقابل بین فونکسیونایسم و دیالکتیک را نشان می دهند. دو روش به جای آنکه متضاد یکدیگر باشند موارد اشتراک بسیار دارند و هر یک بتنهایی محدودیتهایی دارند که با ترکیب نمودن آنها، فرا رفتن از محدودیتها امکان پذیر می شود (4). بالاخره هارولد فالدینگ با مشخص کردن اصول موضوع تحلیل فونکسیونی، آمادگی برای تغییرات (readiness to change) را به عنوان یکی از الزامات تطابق با یک نظام و اساساً نظام اجتماعی می داند (5).
هم زمانی و در زمانی
هر دو مکتب ساخت گرایی و فونکسیونالیسم تأکید می ورزند که تحلیل نظاممند ضرورتاً باید تضادها، تعارضها و تغییرات اجتماعی را در مدلهای مفهومی و نظری خود دخالت دهد. با وجود این، هنوز هم یک منبع ابهام و سردرگمی در این افکار و آرا وجود دارد. اغلب شنیده می شود که می گویند تحقیق جامعه شناختی به جای آنکه وقت و انرژی خود را صرف تدوین مدلهای کارکردی - ساختی نماید باید اهمیت و اولویت را به مطالعه تغییرات بدهد، حتی اگر این مدلها بتوانند تغییرات اجتماعی را تحلیل نمایند. چنین استدلالی به معنای عدم شناخت یک مشی علمی ابتدایی و تکرار مجدد اشتباه تطور گرایان اجتماعی قرن نوزدهم است. مثال زبان شناختی در اینجا می تواند به ما کمک کند. ما خود را از این لحاظ مدیون فردینان دوسوسور می دانیم که کاشف چیزی در زبان شناختی است که آن را همزمانی (synchronie) و در زمانی (diachronie) می نامد. «او می نویسد، واضح است که تمامی علوم به نفعشان است که محورهای موضوعات مورد مطالعه خود را بدقت مشخص نمایند... این محورها عبارتند از: 1) محور مقارنت که مربوط به روابط میان چیزهایی است که با یکدیگر همزیستی دارند و عامل زمان در آن تأثیری ندارد و 2) محور توالی که بر پایه آن در یک زمان فقط یک چیز را نمی توان مورد مطالعه قرار داد و تمامی چیزهای محور اول با تغییراتشان بر روی این محور قرار می گیرند. این تفکیک و تمایز برای تمامی علومی که درباره ارزشها مطالعه می کنند، یک ضرورت مطلق است. در این حوزه محال است که دانشمندان تحقیق خود را بدون در نظر گرفتن این دو محور و بدون متمایز ساختن نظام ارزشهای مورد نظر فی نفسه و همین ارزشها برحسب زمان، بتوانند سازمان بخشند (6)». بنابراین سوسور بین زبان شناسی همزمانی - که روابط منطقی و روان شناختی را مورد مطالعه قرار می دهد و «کلمات همزیست را به یکدیگر مربوط می سازد و نظام را به وجود می آورد، آنچنان که توسط وجدان جمعی واحد ادراک می شود» - و زبان شناسی در زمانی - که به مطالعه «روابط بین کلمات متوالی ادراک نشده توسط وجدان جمعی و نحوه اتصال و جابجایی آنها بی آنکه مستلزم شکل گیری یک نظام باشد، مطالعه می کند» (7) - تمایز قائل می شود.از نظاممند به در زمانی
می دانیم که زبان شناسی با تمایز و تفکیک بین هم زمانی و در زمانی و روش ساخت گرا که کاربرد آن را ممکن می سازد، توانسته است در سی سال گذشته پیشرفت علمی قابل ملاحظه ای داشته باشد. «نیکولا رووِت می نویسد: زبان شناسان را بحق باید اولین کسانی دانست که دریافتند مطالعه عینی از انسان از کجا باید شروع شود. آنها اولین کسانی هستند که دیگر خیش را جلو گاوها نمی بندند و دانستند قبل از آنکه تاریخ یک موضوع معین را بنویسند و پیش از آنکه مسأله ظهور تحول، ضعف و اضمحلال آن را مطرح سازند، نخست باید آن را محدود و موضوع را تعریف و تشریح نمایند و همان طور که یلمزلف (Hjelmalev) می گوید بررسی هر پایه و اساسی باید مقدم بر شرط بررسی متعالی هر موضوعی باشد... اقدام به مطالعه پایه یک موضوع معین به معنای آن است که نخست، وجود یک ساخت را به عنوان اصل موضوع بپذیریم... به عبارتی تحلیل هدفش باید جستجوی نظام ضمنی فرایند داده مورد تجربه باشد». (8)به عبارت دیگر، این همان الزامی است که لوی اشتراوس بیان می دارد و می دانیم که تا حدود زیادی از نمونه زبان شناسی الهام گرفته است. «لوی اشتراوس می گوید: من اغلب به شاگردانم می گویم اگر لینه نبود، داروینی نیز وجود نداشت، زیرا بی این تعریف که منظور از انواع چیست و بدون سنخ شناسی مسأله تحول انواع نمی توانست مطرح بشود. در این صورت ما دور از آنیم که علم قوانین طبقه بندی جوامع را که قابل مقایسه با علم قوانین طبقه بندی پیش - لینه ای باشد داشته باشیم و شاید هرگز هم نخواهیم داشت (9)».
و بالاخره موریس گدلیه بخوبی نشان داده است که نزد مارکس نیز - که بر جامعه شناسی تغییرات تأکید می ورزد - مطالعه ساختها بر مطالعه تکوین و تحول آنها تقدم دارد. گدلیه هنگامی که از تحلیل اقتصادی مارکس سخن می گوید، می نویسد: «مارکس به شیوه هگل به «استنتاج» یک مقوله از مقوله دیگر نمی پردازد.
او فونکسیونهای یک عنصر را در بطن ساخت یا یک ساخت را در بطن یک نظام مشخص و نظم این فونکسیونها را تبیین می کند... نفی هر تاریخ گرایی یا قائل شدن به تقدم مطالعه تاریخی یک نظام بر مطالعه ساخت نزد مارکس جامع است و بیش از نیم قرن بر بحرانهای زبان شناسی و جامعه شناسی پیشی می گیرد، بحرانهایی که سوسور و لُوی را بر آن داشت که نگرش تحول گرای قرن نوزدهم را به کنار نهند (10)».
تمامی شواهدی که برشمردیم در همین راستا قرار می گیرند. میان تحلیل تغییرات اجتماعی و تحلیل نظاممند نه تنها تضادی وجود ندارد، بلکه تحلیل نظاممند را باید شرط تحلیل تغییرات اجتماعی دانست.
5. نتیجه
هر تحقیق نظری یا تجربی می تواند، تحلیل نظاممند باشد، مشروط بر اینکه با این اصل موضوع شروع شود که واقعیت اجتماعی خصلت یک نظام را داراست و پدیده های اجتماعی را به وسیله وابستگیهای متقابلی که آنها را به یکدیگر متصل می کند و یک کلیت را تشکیل می دهد تفسیر و تبیین کند.جستجوی کارکردهای یک عنصر یا یک پدیده اجتماعی، در نظر گرفتن روابط فونکسیونی که آن را با واقعیات یا پدیده های دیگر مربوط می سازد، بازسازی ساخت یک پدیده با ایجاد روابط ساختی با دیگر کلیتها را می توان خصلتهای یک تحلیل نظاممند دانست. بنابراین پژوهش فونکسیونی و ساختی، به نحوی کاربرد اصل موضوع نظاممند و لااقل نتیجه منطقی و لازم آن به شمار می رود.
ملاحظه می شود که مفاهیم نظام، فونکسیون و ساخت، در نهایت، ابزارهای فکری تحلیل واقعیت هستند و به روش شناسی تحقیق علمی مربوط می شوند. این مفاهیم برعکس مفاهیمی چون بازیگران، گروهها و محیط با واقعیتهای ملموس مطابقت نمی کند. آنها به طریق اولی شیوه ای از ادراک و تبیین واقعیت هستند و در این معنا دقیقاً از نوع تحلیلی به شمار می روند.
سنت تحلیلی در جامعه شناسی مسائل دشوارتر و پیچیده تری از سنت طبقه بندی را پیش می کشد. همان طور که ملاحظه شد هنوز هم بعضی جامعه شناسان در مورد اعتبار تحلیل نظاممند تردید دارند و در میان کسانی که معتقد به نافعیت آن هستند تفسیرهای متعددی پیشنهاد شده است.
مع ذلک از میان تنوع و پیچیدگی رهیافتهای متفاوت فونکسیونالیستی و ساخت گرا، ما توانستیم شاخصهای مشترکی را بیابیم که حداقل نیت واحدی را نشان می دهند و هدف واحدی را دنبال می کنند، و آن ارائه یک دستگاه مفهومی و نظری همواره بسیار دقیق به جامعه شناسی است. تالکوت پارسنز معتقد است که نزد اکثر جامعه شناسان توافقی در موارد زیر وجود دارد:
- مناسب بودن نمونه های کلاسیک روشهای علمی برای تحقیق جامعه شناختی؛
- اهمیت یک نظریه تحلیلی در چهارچوب این روش؛
- ضرورت انتزاع تحلیلی به عنوان پایه نظریه؛
- سودمندی مفهوم نظام؛
- و بالاخره، قالب مرجع کنش اجتماعی (که ما در نخستین بخش بدان پرداخته ایم (11)).
این ملاحظات پارسنز، هم وسعت و هم محدودیتهای اجماع نظر جامعه شناسان در مورد نظریه جامعه شناسی را بخوبی نشان می دهد و حالت کنونی سنت تحلیلی در جامعه شناسی را مشخص می کند.
پی نوشت ها :
1. Voir en particulier, James S. Coleman, Introduction to Mathematical Sociology, Glencoe, III, The Free Press, 1964.
2. Jean Pouillon, "Presentation: un essai de definition", Les Temps modernes, n0 242 (novembre 1966), p. 783.
این مقاله ژان پویون به عنوان مقدمه ای بر شماره مخصوصی است که به «مسأله ساخت گرایی» اختصاص داده شده است.
3. Francesca Cancian, "Functional Analysis of change", American Sociological Review, 25 (decembre 1960), p. 818. 827.
4. Pierre van den Bergahe , "Dialectic and Functionalism: Toward a Theoretical Synthesis", American Sociological Review, 28 (octobre 1963), p. 695-705.
5. Harold Fallding, "Functional Analysis in Sociology", American Sociological Review, 28 (fevrier 1963), p. 5-13.
6. F. de Saussure, op. cit., p. 115-116.
7. Ibid, p. 140.
8. Nicolas Ruwet, "Linguistique et sciences de l'homme", Esprit, novembre 1963, p. 566-567.
9. C. Levi-Strauss, "Reponses a quelques questions", Esprit, novembre 1963, p. 638.
10. Maurice Godelier, "Systeme, structure et contradiction dans Le Capital", Les Temps modrnes, n0 246 (novembre 1966), p. 843.
11. Talcott Parsons, "An Outline of the Social System", dans Theories of Society, publie sous ls direction de T. Parsons, E. Shils, K, Naegele, J. Pitts, New York, The Press of Glencoe, Inc., 1961, volume I, p. 33.
