نویسنده:سبحان پاکپور
دولت عثمانی و مشکل شرقی
« مورخان بر این نکته متفق اند که عظمت دولت عثمانی با درگذشت سلطان سلیمان قانونی (974هـ/1566م) پایان یافت. پس از وی، چندین سلطان ضعیف بر تخت سلطنت تکیه زدند که راه را برای زوالی که آثار آن در قرن هیجدهم پدید آمد، هموار کردند.»[1] از زمان درگذشت سلطان سلیمان قانونی (947هـ) تا روی کار آمدن سلیم سوم در سال 1202هـ/1788م و آغاز عصر اصلاحات و اقتباس از فرانسه و توجه به رشد آموزش نیروهای نظامی، اصلاح روش ها، تنظیمات و توجه به سلاح های جنگی،[2] هفده سلطان بر تخت نشستند که جز سه نفر، بقیه نا موفق بودند. این سه تن عبارت بودند از: محمد سوم (1005-1012هـ/1596-1603م) مراد چهارم (1033-1050هـ/1623-1640م) و مصطفای سوم (1171-1187هـ/1757-1773م).واقع امر آن است که همه چیز حکایت از زوال این دولت داشت. سلاطینی که توفیقی در اداره کشور داشتند، به سرعت می مردند. افزون بر آن، شماری از سلاطین در کودکی به سلطنت دست یافتند. احمد اول (1012-1026هـ/1603-1617م) و عثمان دوم (1033-1050هـ/1623-1640م) در سن چهارده سالگی به سلطنت رسیدند؛ همچنان که مراد چهارم در دوازده سالگی و محمد چهارم (1058-1099هـ/1648-1687م) در هفت سالگی به سلطنت رسیدند. روزگار این افراد، روزگار تسلط زنان و اصولا حرم شاهانه بر امور کشوری بود؛ درست همان طور که سپاه، انضباط خویش را از دست داده بود.
برای نخستین بار در دولت عثمانی، سلطان، معزول و سپس کشته شد. زمانی که عثمانی دوم، ینی چریان را با بخل و سنگدلی خود به خشم آورد، بر او یورش برده، زندانش کردند و به قتلش رساندند. پس از آن نیز شماری از سلاطین کشته شدند.
در این دوره، چهار سلطان عزل شدند که عبارت بودند از: مصطفای اول، ابراهیم اول، محمد چهارم و احمد سوم. قابل توجه آن که ابراهیم اول معزول و سپس کشته شد. مصطفای اول، نخستین سلطانی بود که با فتوا عزل شد. احمد سوم همو بود که دستور وارد شدن دستگاه چاپ را در کشور دارد، اما کسی جز دولت از آن استفاده نکرد، چرا که علمای ترک آن را بدعت می دانستند و تنها در زمان سلطان عبد الحمید اول در سال 1119هـ/1784م بود که چاپ در عثمانی وارد شد. با این حال، دولت عثمانی برای مدتی دوام آورد و سلاطین عثمانی با کمک صدر اعظم های خود توانستند موقعیت ها و موفقیت هایی به دست آوردند.»[3]
پی نوشت ها :
[1] . ضعف دولت عثمانی را معلول چندین عامل می دانند: آلودگی سلاطین به رفاه و تجمل، بی کفایتی و عدم آگاهی آنان از اداره امور کشور، بی توجهی به امر فرماندهی سپاه، تسلط حرم سلطان و صدور بر امور دولت و نیز فساد ینی چری ها و نیز تعهد صلیبی دولت های نصرانی بر ضد دولت عثمانی. بنگرید: رجب حرازشرق العربی فی التاریخ الحدیث و المعاصر، ص 88- 89.
[2] . احمد عبد الرحیم مصطفی، فی اصول التاریخ العثمانی، ص 172.
[3] . رسول جعفریان، دولت عثمانی از اقتدار تا انحلال، ص 121- 122.
