معنای واژه «امام» در لغت

پرسش :

معنای واژه «امام» در لغت چیست؟

پاسخ :
«امام» همان گونه که ارباب لغت گفته اند بر وزن «کتاب» اسم مصدر است سپس به هر چیز که انسان به آن توجه کند و مقصود او واقع شود اطلاق مى شود و این واژه با اختلاف موارد و جهات و ملاحظات گوناگون، متفاوت مى گردد. گاه گفته مى شود: امام جمعه، امام جماعت، امام هدایت و گاه گفته مى شود امام ضلالت.(1)
این واژه در اصل از ماده «اَمّ» به معنى قصد کردن آمده است. «مقاییس اللغة» مى گوید: «اُمّ» به معنى اصل و مرجع و جماعت و دین است و امام به معنى هر کسى است که اقتدا به او مى شود و در کارها پیشوا است و امام به معنى جلو نیز آمده است.

در لسان العرب براى واژه امام معانى زیادى ذکر شده است؛ از جمله پیشوا، معلم، ریسمانى که بناها به هنگام بناى ساختمان از آن براى نظم کار استفاده مى کنند و جاده و قسمت پیش رو و مانند آن.

ولى به نظر مى رسد همان گونه که نویسنده «التحقیق» پذیرفته است، ریشه تمام این معانى، همان قصد کردن توأم با توجه خاص است و حتى اگر مادر را اُمّ مى گویند، یا بر اصل و اساس هر چیزى واژه «اُمّ» اطلاق مى شود، به خاطر آن است که مقصود انسان و مورد توجه او است. همچنین امام به معنى مقتدا به کسى گفته مى شود که مردم با قصد و توجه خاص به سراغ او مى روند.

پی نوشت:
(1). التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، مصطفوى، حسن، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، تهران، 1360 ش، ج 1، ص 136(إمام، ماده «اَمَ»).

منبع: پیام قرآن، مکارم شیرازی، ناصر، با همکاری جمعی از فضلا و دانشمندان، دارالکتب الاسلامیه، تهران، 1386ش، چاپ ششم، ج 9، ص 25.