پرسش :
غيبت چند نوع است؟ آيا غيبتى داريم كه معصيت نباشد؟
پاسخ :
غيبت بر سه گونه است:
1. غيبت حرام;
2. غيبت جايز;
3. غيبت واجب.
حقيقت و معناى غيبت آن است كه انسان درباره ى شخصى، چيزى بگويد كه اگر به گوش او برسد، ناراحت مى شود. غيبت به حكم قرآن و احاديث و عقل و اجماع، حرام است و تنها در مواردى كه غيبت جايز يا واجب است، معصيت نخواهد بود.
اينك از جنبه هاى گوناگون به اين مسأله مى پردازيم:
الف ـ معناى غيبت
حقيقت و معناى غيبت بر اساس آن چه از روايات استفاده مى شود، اين است كه چيزى درباره ى برادر مسلمان و مؤمن خود نزد مردم بگويى كه اگر به گوش او برسد، دل تنگ شود و به آن راضى نباشد. فرق نمى كند كه آن بدى در بدن او باشد، مانند اين كه بگويى: فلان كس كوتاه قد يا بلند قد يا سياه چهره است; يا در نسب او باشد، مانند اين كه بگويى: او پسر فلان حمّال يا فلان فاسق است; يا در صفات و افعال او باشد، مانند اين كه بگويى: فلانى بداخلاق است يا بخيل و متكبّر است و مسايل ديگر كه منسوب به او باشد و اگر به بدى ياد شود، ناراحت مى شود.
پيامبر گرامى اسلام(صلى الله عليه وآله) مى فرمايد: «آيا مى دانيد غيبت چيست؟» اصحاب عرض كردند: «خداى متعال و رسول او داناترند.» حضرت فرمود: «غيبت آن است كه برادر مؤمن خود را به چيزى ياد كنى كه مايه ى كراهت و ملال خاطر او باشد.» شخصى عرض كرد: «اى رسول خدا! اگر آن چه درباره ى او مى گوييم، در او باشد، باز هم غيبت است؟» حضرت فرمود: «اگر آن چه در او موجود است، بگويى، او را غيبت كرده اى و اگر در او نباشد، به او تهمت زده اى».[1]
ب ـ دلايل حرام بودن غيبت
غيبت كردن به استناد قرآن، روايات، اجماع و عقل، حرام است. خداوند متعال مى فرمايد:
اى كسانى كه ايمان آورده ايد! غيبت همديگر را نكنيد. آيا دوست داريد گوشت برادر خودتان را بخوريد، در حالى كه مردار است؟! پس تقوا پيشه كنيد كه خداوند توبه پذير و رحيم است.[2]
رسول خدا(صلى الله عليه وآله) نيز فرموده است:
از بدگويى و غيبت مؤمنان دورى كنيد; زيرا گناه غيبت و بدگويى از گناه زنا كردن بزرگ تر است. اگر كسى زنا كند و واقعاً پشيمان شود و توبه كند، خداوند توبه اش را مى پذيرد، ولى غيبت كننده آمرزيده نمى شود، مگر اين كه غيبت شونده از او راضى شود.[3]
هم چنين در روايتى ديگر مى فرمايد:
همانا بدگويى و غيبت بر هر مسلمانى حرام است و بدگويى كردن، كردار شايسته ى انسان را نابود مى كند، همان گونه كه آتش، هيزم را نابود مى كند.[4]
همه ى علماى گذشته و حال، بر حرام بودن غيبت، اتفاق نظر دارند.
سير يك روز طعنه زد به پياز
كه تو مسكين چه قدر بدبويى!
گفت: از عيب خويش بى خبرى
زان ره از خلق عيب مى جويى
گفتن از زشت رويى دگران
نشود باعث نكورويى
تو گمان مى كنى كه شاخ گُلى
به صف سرو و لاله مى رويى
يا كه هم بوى مشك تاتارى
يا ز ازهار باغ مينويى
خويشتن بى سبب بزرگ مكن
تو هم از ساكنان اين كويى
در خود آن به كه نيك تر نگرى
اوّل آن به كه عيب خود گويى[5]
ج ـ جايز يا واجب بودن غيبت
1ـ اگر به شخصى ستم شده باشد، جايز است پيش حاكم و قاضى، براى دفاع از خود، ستم ستم كار را آشكار كند.
2ـ اگر شخصى در مسأله اى با شما مشورت كند يا درباره ى كسى بپرسد، مى توانيد و بايد عيبى را كه در شخص موردنظر وجود دارد، بيان كنيد.
3ـ اگر مؤمنى با فاسقى دوست شده است و احتمال دارد فاسد شود، بايد مؤمن را از احوال فاسق آگاه كنيم.
4ـ شهادت دادن به سود مظلوم عليه ظالم در پيش قاضى (واجب است).
5ـ بيان احوال كسانى كه اهل بدعت و فساد در دين هستند و... .
د ـ درمان غيبت
براى درمان غيبت، دو راه وجود دارد; درمان اجمالى و درمان تفصيلى. در اين جا تنها به راه كار اجمالى مى پردازيم و براى آگاهى از روش تفصيلى، شما را به مطالعه ى كتاب هاى معرفى شده فرا مى خوانيم.
درمان اجمالى غيبت آن است كه با ديده ى بصيرت، ساعتى در آيات قرآن و احاديث اهل بيت(عليهم السلام)ـ كه در موضوع غيبت است ـ بيانديش و غضب خداى متعال و عذاب روز جزا را به يادآور. آن گاه مفاسد دنيوى غيبت را در نظر بگير و بيانديش كه ممكن است غيبت به گوش آن شخص برسد و به بغض و كينه و دشمنى بيانجامد و در مقام انتقام گرفتن و اهانت و غيبت تو برآيد. پس بيانديش كه اگر كسى از تو نزد ديگرى غيبت كند، چگونه آزرده و خشمناك مى شوى. بنابراين، مقتضاى انسانيّت آن است كه آبروى ديگران را نبرى و در كردار و گفتار، خود را كنترل كنى و با انديشه در آن چه مى گويى، آرام آرام از غيبت، دست بردارى.[6]
پی نوشتها:
[1]. كشف الريبة، شهيد ثانى، ص 53.
[2]. حجرات، 12.
[3]. ارشاد القلوب، ص 107.
[4]. مكاسب شيخ انصارى، ص 40.
[5]. ديوان پروين اعتصامى.
[6]- براى آگاهى بيشتر ر.ك: مبانى اخلاق اسلامى، مجيد رشيدپور، قم، انتشارات هجرت، 1374، چ 1; علم اخلاق اسلامى، علامه ملامهدى نراقى، برگردان: سيدجلال الدين مجتبوى، انتشارات حكمت، 1366، چ 2; چهل حديث، امام خمينى، بحث غيبت.
غيبت بر سه گونه است:
1. غيبت حرام;
2. غيبت جايز;
3. غيبت واجب.
حقيقت و معناى غيبت آن است كه انسان درباره ى شخصى، چيزى بگويد كه اگر به گوش او برسد، ناراحت مى شود. غيبت به حكم قرآن و احاديث و عقل و اجماع، حرام است و تنها در مواردى كه غيبت جايز يا واجب است، معصيت نخواهد بود.
اينك از جنبه هاى گوناگون به اين مسأله مى پردازيم:
الف ـ معناى غيبت
حقيقت و معناى غيبت بر اساس آن چه از روايات استفاده مى شود، اين است كه چيزى درباره ى برادر مسلمان و مؤمن خود نزد مردم بگويى كه اگر به گوش او برسد، دل تنگ شود و به آن راضى نباشد. فرق نمى كند كه آن بدى در بدن او باشد، مانند اين كه بگويى: فلان كس كوتاه قد يا بلند قد يا سياه چهره است; يا در نسب او باشد، مانند اين كه بگويى: او پسر فلان حمّال يا فلان فاسق است; يا در صفات و افعال او باشد، مانند اين كه بگويى: فلانى بداخلاق است يا بخيل و متكبّر است و مسايل ديگر كه منسوب به او باشد و اگر به بدى ياد شود، ناراحت مى شود.
پيامبر گرامى اسلام(صلى الله عليه وآله) مى فرمايد: «آيا مى دانيد غيبت چيست؟» اصحاب عرض كردند: «خداى متعال و رسول او داناترند.» حضرت فرمود: «غيبت آن است كه برادر مؤمن خود را به چيزى ياد كنى كه مايه ى كراهت و ملال خاطر او باشد.» شخصى عرض كرد: «اى رسول خدا! اگر آن چه درباره ى او مى گوييم، در او باشد، باز هم غيبت است؟» حضرت فرمود: «اگر آن چه در او موجود است، بگويى، او را غيبت كرده اى و اگر در او نباشد، به او تهمت زده اى».[1]
ب ـ دلايل حرام بودن غيبت
غيبت كردن به استناد قرآن، روايات، اجماع و عقل، حرام است. خداوند متعال مى فرمايد:
اى كسانى كه ايمان آورده ايد! غيبت همديگر را نكنيد. آيا دوست داريد گوشت برادر خودتان را بخوريد، در حالى كه مردار است؟! پس تقوا پيشه كنيد كه خداوند توبه پذير و رحيم است.[2]
رسول خدا(صلى الله عليه وآله) نيز فرموده است:
از بدگويى و غيبت مؤمنان دورى كنيد; زيرا گناه غيبت و بدگويى از گناه زنا كردن بزرگ تر است. اگر كسى زنا كند و واقعاً پشيمان شود و توبه كند، خداوند توبه اش را مى پذيرد، ولى غيبت كننده آمرزيده نمى شود، مگر اين كه غيبت شونده از او راضى شود.[3]
هم چنين در روايتى ديگر مى فرمايد:
همانا بدگويى و غيبت بر هر مسلمانى حرام است و بدگويى كردن، كردار شايسته ى انسان را نابود مى كند، همان گونه كه آتش، هيزم را نابود مى كند.[4]
همه ى علماى گذشته و حال، بر حرام بودن غيبت، اتفاق نظر دارند.
سير يك روز طعنه زد به پياز
كه تو مسكين چه قدر بدبويى!
گفت: از عيب خويش بى خبرى
زان ره از خلق عيب مى جويى
گفتن از زشت رويى دگران
نشود باعث نكورويى
تو گمان مى كنى كه شاخ گُلى
به صف سرو و لاله مى رويى
يا كه هم بوى مشك تاتارى
يا ز ازهار باغ مينويى
خويشتن بى سبب بزرگ مكن
تو هم از ساكنان اين كويى
در خود آن به كه نيك تر نگرى
اوّل آن به كه عيب خود گويى[5]
ج ـ جايز يا واجب بودن غيبت
1ـ اگر به شخصى ستم شده باشد، جايز است پيش حاكم و قاضى، براى دفاع از خود، ستم ستم كار را آشكار كند.
2ـ اگر شخصى در مسأله اى با شما مشورت كند يا درباره ى كسى بپرسد، مى توانيد و بايد عيبى را كه در شخص موردنظر وجود دارد، بيان كنيد.
3ـ اگر مؤمنى با فاسقى دوست شده است و احتمال دارد فاسد شود، بايد مؤمن را از احوال فاسق آگاه كنيم.
4ـ شهادت دادن به سود مظلوم عليه ظالم در پيش قاضى (واجب است).
5ـ بيان احوال كسانى كه اهل بدعت و فساد در دين هستند و... .
د ـ درمان غيبت
براى درمان غيبت، دو راه وجود دارد; درمان اجمالى و درمان تفصيلى. در اين جا تنها به راه كار اجمالى مى پردازيم و براى آگاهى از روش تفصيلى، شما را به مطالعه ى كتاب هاى معرفى شده فرا مى خوانيم.
درمان اجمالى غيبت آن است كه با ديده ى بصيرت، ساعتى در آيات قرآن و احاديث اهل بيت(عليهم السلام)ـ كه در موضوع غيبت است ـ بيانديش و غضب خداى متعال و عذاب روز جزا را به يادآور. آن گاه مفاسد دنيوى غيبت را در نظر بگير و بيانديش كه ممكن است غيبت به گوش آن شخص برسد و به بغض و كينه و دشمنى بيانجامد و در مقام انتقام گرفتن و اهانت و غيبت تو برآيد. پس بيانديش كه اگر كسى از تو نزد ديگرى غيبت كند، چگونه آزرده و خشمناك مى شوى. بنابراين، مقتضاى انسانيّت آن است كه آبروى ديگران را نبرى و در كردار و گفتار، خود را كنترل كنى و با انديشه در آن چه مى گويى، آرام آرام از غيبت، دست بردارى.[6]
پی نوشتها:
[1]. كشف الريبة، شهيد ثانى، ص 53.
[2]. حجرات، 12.
[3]. ارشاد القلوب، ص 107.
[4]. مكاسب شيخ انصارى، ص 40.
[5]. ديوان پروين اعتصامى.
[6]- براى آگاهى بيشتر ر.ك: مبانى اخلاق اسلامى، مجيد رشيدپور، قم، انتشارات هجرت، 1374، چ 1; علم اخلاق اسلامى، علامه ملامهدى نراقى، برگردان: سيدجلال الدين مجتبوى، انتشارات حكمت، 1366، چ 2; چهل حديث، امام خمينى، بحث غيبت.
