پرسش :

در مورد تفاوت عقل "حسابگر" و دل (و ايمان و عشق) توضيح دهيد.

پاسخ :
نهاد انسان، كانون دو نيروى بزرگ و عظيم (عقل و عشق) است كه هر كدام از آنها در زندگى انسان نقش مهمى را بر عهده دارند، "عقل" بسان چراغ پر نورى است كه در مسير پُرپيچ و خم زندگى پرتو افكنى مى‏كند. "عقل" از سنخ كشش و گرايش نيست، بلكه سامان دهى كشش‏هاى موجود در انسان را به عهده دارد و از کارکردهای آن حسابگرى است. گرچه این واژه در اصطلاح غربی معنای دیگری یافته است و عقل در این مفهوم جز به ارقام و جمع و تفريق و سود و زيان، به چيز ديگرى نمى‏انديشد و در خدمت شهوت و خواسته های نفسانی قرار گرفته است.
"عشق" عبارت است از ميل و كشش و جاذبه‏اى كه در طبع انسان نسبت به چيز ديگرى وجود دارد.
"ايمان" همان اذعان قلبى و دل سپردن است كه تحقق واقعى آن در گرو تحقق دو عنصر اساسى؛ يعنى عشق و اقناع عقل ميسّر مى‏باشد.
"قلب و دل" در عرف عام و در نوشته‏هاى عرفا در مقابل "عقل" قرار گرفته است بدين معنا كه مراد از عقل، عقل جزئى است، نه عقل كلى. اما با رجوع به آيات قرآن، در مى‏يابيم كه قلب به اصطلاح قرآنى هم مركز ادراكات حصولى و حضورى است و هم مركز عواطف، پس مراد از آن همان روح و نفس انسان است كه منشأ زندگى انسانى است نه زندگى و حيات نباتى و حيوانى.
و مراد از "دل" آن گاه كه "دل" در مقابل "عقل" قرار مى‏گيرد، همان بُعدى از روح آدمى است كه ادراكات شهودى و حضورى و عواطف و عشق از او ناشى مى‏گردد.

منبع: http://farsi.islamquest.net