پرسش :

آيا درست است كه محمّد بن عثمان بيش ترين مدّت نيابت را داشته است؛ مدّت نيابت ساير نوّاب چند سال بوده است؟

پاسخ :
از آن جا كه مدّت سفارت محمّد بن عثمان به زمان وفات پدر بزرگوارش عثمان بن سعيد، مربوط است، لازم است به اقوالى كه در تاريخ وفات عثمان بن سعيد، وارد شده است، اشاره كنيم:
1. بعضى، تاريخ وفات عثمان بن سعيد را دو سال و نيم پس از آغاز غيبت صغرا مى دانند، يعنى نيمه ى دوم سال دويست و شصت و سه هـ ق. اگر او در اين سال وفات كرده باشد، دوران نيابت فرزندش محمّد بن عثمان، چهل و يك سال و نيم يا چهل و دو سال و نيم مى شود.[1]
2. برخى، تاريخ وفات عثمان بن سعيد را سال دويست و شصت و پنج (هـ ق) مى دانند كه اگر اين تاريخ درست باشد، مدّت نيابت فرزندش محمّد بن عثمان، جمعاً چهل سال مى شود.[2]
3. برخى ديگر، احتمال داده اند كه وفات نخستين سفير، بين سال هاى دويست و شصت هـ ق تا دويست و شصت و هفت هـ ق رخ داده است. اگر وفات او را سال دويست و شصت و هفت هـ ق بدانيم، مدّت نيابت وى، سى و هشت سال مى شود.
4. برخى، تاريخ وفات نخستين سفير امام را سال دويست و هشتاد هـ ق مى دانند. بنابراين، دوران سفارت فرزندش محمّد بن عثمان، جمعاً بيست و پنج سال مى شود.[3]
تحليل اقوال
چنان كه ملاحظه شد، تاريخ دقيق وفات نخستين سفير امام(عليه السلام)مشخّص نيست، لذا مدّت سفارت دومين سفير نيز دقيقاً مشخّص نيست. مرحوم شيخ طوسى در كتاب الغيبة و علامه ى مجلسى در بحارالأنوار، گفته اند، ابو جعفر محمّد بن عثمان، در آخر جمادى الاؤلى سال سيصد و پنج هـ ق وفات يافت و حدود پنجاه سال، عهده دار منصب سفارت امام بود،[4] امّا اين سخن نمى تواند دقيق و منطبق بر حقايق تاريخى باشد؛ زيرا، چنان كه بيان شد، اكثر دانشمندان معتقدند، وفات نخستين سفير، ميان سال هاى دويست و شصت تا دويست و شصت و پنج هـ ق بوده است، در اين صورت، مدت نيابت دومين سفير، چهل تا چهل و پنج سال مى شود. البته، اين قول كه وفات عثمان بن سعيد در سال دويست و شصت و پنج هـ ق رخ داده، به واقعيّت نزديك است.
بنابراين، دوران نيابت نايب نخست، حدوداً، پنج سال و مدّت نيابت دومين نائب امام(عليه السلام)حدوداً، چهل سال و دوران نيابت سومين نايب، بيست و يك سال و دوران نيابت چهارمين سفير، سه سال بوده است.
پی نوشتها:
[1]. سيد حسن افتخارزاده، گفتارهايى پيرامون امام زمان(عليه السلام)، ص 62 - 63.
[2]. عبدالرحمن انصارى، در انتظار خورشيد ولايت، ص 65، داوود الهامى، آخرين اميد، ص 81.
[3]. مسعود پور سيدآقايى و ديگران، درسنامه ى تاريخ عصر غيبت، ص 164.
[4]. شيخ طوسى، الغيبة، ص 216؛ محمدباقر مجلسى، بحارالأنوار، ج 51، ص 352.
منبع: امام مهدى(عجل الله تعالی فرجه الشریف)، رسول رضوى، انتشارات مركز مديريت حوزه علميه (1384).