یاقوت مستعصمی
جمالالدین بن یاقوت مستعصمى كه بعدها به وى لقب «قبلةالكتاب» دادهاند مردى ادیب و عالم و فاضل و شاعر بود و پایهى خط را به جایى رسانید كه قبل از وى كسى بدان نرسیده و بعدها نیز كمتر نظیر داشته است. یاقوت از غلامان «المستعصم باللَّه» آخرین خلیفهى عباسى (656 -640 ه.ق) و از دست پروردگان وى بود و به همین جهت خود را مستعصمى مىخواند و خلیفه وى را مىنواخت و از تربیت وى دقیقهاى فرونمىگذاشت. یاقوت ابتدا نزد «عبدالمؤمن» و بعد نزد «شیخ حبیب» مشق كرد و اینكه بعضى گویند از «زینب شهده» و «ولى عجمى» تعلیم خط گرفته است روا نیست زیرا كه زینب به سال 574 و ولى به سال 618 درگذشتهاند و در آن تاریخها یاقوت متولد نشده یا كودكى بوده است و اینكه وى را طویلالعمر و بعضى گویند 180 سال زیسته، سهو است و این اشتباه از آنجا حاصل شده كه آثارى با رقم یاقوت دیدهاند كه تاریخ آن قدیم بوده و خواستهاند با حیات یاقوت مستعصمى وفق دهند در صورتى كه این قبیل آثار از دو یاقوت دیگر است كه مقدم بر یاقوت مستعصمى بودهاند. بعضى سن یاقوت را هشتاد و نه سال دانستهاند كه همین صحیح است.
یاقوت نزد مستعصم بسیار معزز مىزیست و كاتب دیوان او بود و در زمان خود شهرت فراوان یافت. او زمان هلاكو و اوایل دوران غازان خان را نیز دریافت و نزد خاندان جوینى منزلتى پیدا كرد و اتابك علاءالدین جوینى نیز وى را مىنواخت و فرزندان خود و برادرش شمسالدین جوینى را براى تعلیم خط به وى سپرد و غالب اكابر بغداد فرزندان خود را براى تعلیم نزد او گذارده بودند.
تاریخ مرگ یاقوت را 667 -697 ه. ضبط كردهاند ولى اصح احوال سال 698 هجرى قمرى است و همان است كه ابوالفضل عبدالرزاق احمد معروف به «ابن الفوطى» صاحب كتاب «حوادث الجامعه» كه مردى مورخ و ادیب و فاضل و خوشنویس معاصر یاقوت مستعصمى بوده نقل كرده و البته قول وى در این باب حجت است. وفات یاقوت در بغداد اتفاق افتاد و در جوار قبر احمد بن خلیل به خاك سپرده شد. یاقوت را علاوه بر خوشنویسى به تندنویسى نیز ستودهاند چنانكه بعضى گفتهاند سیصد و شصت و چهارمین قرآن به خط وى را دیدهایم. با ظهور یاقوت مستعصمى خطوط متنوع اسلامى محدود و ثابت گردید، و اقلام مختلف در زمان او به شش خط منحصر و متداول شده (ثلث، نسخ، ریحان، محقق، توقیع، رقاع) كه به خطوط اصول معروف گردید و از این زمان تا مدتى غیر از این اقلام ششگانه ذكرى از قلم دیگر به میان نیامده است و از اقلام سته همه را به خط یاقوت دیدهایم و به گمان من خط ثلث و ریحان را به مراتب از سایر اقلام خوشتر مىنوشته است. از آثار خطوط یاقوت مقدار زیادى از قرآنها و كتابها و قطعات و مرقعات در كتابخانهها و موزههاى ایران و كشورهاى دیگر موجود است، از جمله در ایران: در كتابخانهى ملك، كتابخانهى سلطنتى، موزهى ایران باستان، كتابخانهى مجلس شوراى ملى و كتابخانهى آستان قدس رضوى مشهد و در خارج ایران. در بقعهى مولانا جلالالدین بلخى در قونیهى تركیه، كتابخانهى دانشگاه استانبول، موزهى آثار اسلامى ترك، كتابخانهى ایاصوفیه و استانبول و غیره و آنچه من از خطوط او دیدهام: ادعیهى ایام هفته (18 برگ) سلطانى. ثلث دو دانگ جلى ممتاز، نسخ كتابت عالى با رقم: «المفتقر الى رحمة ربه، یاقوت المستعصمى فى صفر سنة اثنین و ثمانین و ستعمائه (682) والحمدلله وحده.
از آثار اوست: قرآن خشتى كوچك ثلث كتابت خفى عالى با رقم «یاقوت المستعصمى» در بقعهى مولوى در قونیه.
- قرآن وزیرى بزرگ، جلد ضربى ممتاز. تماما حواشى تشعیرسازى قرن 9 و 10 و مذهب، ثلث كتابت ممتاز با رقم: «كتبه العبد المذنب یاقوت المستعصمى» و در دو شمسه نوشته شده است: «به رسم كتابخانهى نواب نامدار گردون وقار سپهر اقتدار اقبال پناه عالیجاه بهروز محمدخان خلداللَّه تعالى فى دوام ایام عمر و دولته و رفقه و اقباله الى یومالدین فى شهور سنة ت و سبعین و ستمائه (767) در اونیورسیتهى اسلامبول.
- قرآن وزیرى جلد روغنى قدیم دو صفحهى افتتاح متن و حاشیه مذهب مرصع عالى نسخ كتابت خوش با رقم: «كتبه الفقیر الى رحمةاللَّه تعالى و عفوه یاقوت المستعصمى» «فى سلخ ذىالحجة المبارك من سنة اربع و سبعین و ستعمائه...» 674 در كتابخانهى سلطنتى.
- قرآن وزیرى، جلد روغنى ممتاز جدید. چهار صفحهى اول متن و حاشیه مذهب عالى (جدید). خط نسخ خفى عالى. سر سورهها ثلث و زر محرر ممتاز با رقم: «وقع الفراق من كتابة هذا القرآن المجید فى شهور سنة ثلاثین و ستعمائه على یدالضعیف یاقوت المستعصمى و قد كتب فى هذا العام مستقیما فى مدینة المشرفه بعد ما قضیت ما فرض اللَّه سبحانه و تعالى على من حج بیتهالحرام و مواظبا بكتابة هذا القرآن الحمید اطاعة لامر سیدى مولائى السلطان اللَّه الاعظم و الخاقان الاكرم مالك رقاب الامم خلیفه اللَّه المستعصم باللَّه...» 630 در كتابخانهى سلطنتى.
- قرآن سلطانى مذهب (تذهیب جدیدتر از اصل) ریحان دو دانگ بزر محرر. سر سورهها رقاع دو دانگ عالى با رقم: «... یاقوت المستعصمى...» در موزهى اسلامى ترك.
- قرآن وزیرى خشتى كوچك مذهب قدیم، نسخ كتابت خفى عالى. سر سورهها تزیینى با رقم: «كتب یاقوت المستعصمى فى الاربعاء رابع شعبان المبارك سنة ثلث و تسعین و ستمائه (693) حامدا للَّه تعالى على نعمه و مصلیا عى نبیه محمد و آله الطاهرین و مسلما» در موزهى اسلامى ترك.
- قرآن خشتى جلد میشن عنابى منگنه. دو صفحهى اول تمام مذهب عالى با رقم: «یاقوت مستعصمى...» سال 680 در كتابخانهى ملك.
- قرآن خشتى كوچك جلد سوخت معرق طلاپوش، دو صفحه اول تمام مذهب، ثلث جلى عالى (سر سورهها) نسخ كتابت خفى خوش (متن) با رقم: «... یاقوت بن عبداللَّه» سال 668 در موزهى ایران باستان.
- قرآن رحلى جلد سوخت معرق طلاپوش. دو صفحهى اول تمام مذهب ممتاز ثلث كتابت عالى با رقم: «... یاقوت المستعصمى...» در تاریخ سال 685 موزهى ایران باستان.
- قرآن وزیرى كوچك سوخت ذهیب برجستهى مزین، نسخ كتابت خفى خوش با رقم: «كتبه العبد اضعیف الى اللَّه القوى یاقوت الملوك المستعصمى فى شهر ربیعالثانى شهور سنة ثلث و ثلثین و ستمائة مراعیا لا حسانه الشامل و لطفه الكامل. اللهم ابد خلیفة رسول رب العالمین المستعصم باللَّه الملك الحق المبین». (قرآن را به شاه سلیمان تقدیم كردهاند و رقم یاقوت و تاریخ آن مشكوك و اصلى خط و نسبتش به یاقوت صحیح است). در مجموعهى مهدوى.
ارسال نظر
با تشکر، نظر شما پس از بررسی و تایید در سایت قرار خواهد گرفت.
متاسفانه در برقراری ارتباط خطایی رخ داده. لطفاً دوباره تلاش کنید.
