لیلة الرغائب؛ شب آرزوهای ما یا شب هدایای خدا ؟

بازخوانیِ حقیقتِ نخستین شب جمعه ماه رجب، لیلة الرغائب»؛ شب آرزوهای ما یا شب هدایای خدا؟ به قلم; دکتر ایرج حجازی سردبیرکل نشریات اداره کل پژوهش اسلامی رسانه یا همان مرکز پژوهش های اسلامی صدا و سیما قبلی

در فرهنگ عمومی و حتی نزد بسیاری از خواص، نخستین شب جمعه ماه رجب به عنوان «شب آرزوها» شناخته می‌شود؛ شبی که گمان می‌رود در آن انسان باید لیست بلندی از آمال و آرزوهای خود را مرور کند. اما واکاوی دقیق در متون لغوی، تاریخی و روایی، حقیقتی متفاوت و عمیق‌تر را آشکار می‌سازد که نشان می‌دهد معنای رایج، با مفهوم اصلی واژه‌ی «رغائب» در لسان عرب و متون دینی فاصله دارد.

معناشناسی رغائب:

از آرزو تا عطایای نفیس برخلاف تصور رایج، «رغائب» جمع «رغیبه» به معنای آرزو نیست، بلکه به معنای «عطای بزرگ»، «بخشش فراوان» و «اشیای نفیس و گرانبها» است. ابن‌فارس تصریح می‌کند که رغیبه به معنای «عطای بسیار» است (ابن‌فارس، معجم مقاییس اللغة، ج ۲، ص ۴۱۶). زمخشری نیز «رغائب» را اموال نفیس و ارزشمندی می‌داند که همگان به آن تمایل دارند و می‌نویسد: «فلانٌ یُفیدُ الرغائب» یعنی فلانی عطاهای بزرگ می‌بخشد (زمخشری، اساس‌البلاغة، ص ۲۳۹). همچنین در لسان‌العرب آمده است که به کسی امید ببند که «یُعطی الرغائب» یعنی بخشش‌های کلان دارد (ابن‌منظور، لسان‌العرب، ج ۴، ص ۳۲۶).

شواهد تاریخی نیز این معنا را تایید می‌کنند. خصیبی نقل می‌کند که هنگام خواستگاری از حضرت فاطمه (س)، بزرگان قریش پیشنهاد بذل «رغائب» (اموال و مهریه‌های سنگین) دادند (خصیبی، الهدایة الکبری، ص ۱۱۳). سید بن طاووس اشاره می‌کند که معاویه برای جعل حدیث، «رغائب» (پول‌های هنگفت) بذل و بخشش می‌کرد (ابن طاووس، بناء المقالة الفاطمیة، ص ۲۷۰). مسعودی نیز آورده است که معاویه یکی از فرماندهان سپاه امام حسن (ع) را با وعده‌ی «رغائب» فریفت (مسعودی، اثبات الوصیه، ص ۱۵۹). در تمام این موارد، رغائب به معنای «بسته‌های مالی بزرگ» است، نه آرزو.

بنابراین، «لیلة الرغائب» به معنای «شب بخشش‌های بزرگ الهی» است. در این شب، فاعل اصلی خداست که سفره‌ای از هدایای نفیس پهن کرده است، نه انسان که مشغول آرزو کردن باشد.

اعتبار سنجی روایت و راهکار فقهی

مشهورترین روایت درباره اعمال این شب را سیدبن طاووس نقل کرده است (ابن طاووس، ج ۲، ص ۶۳۵). بررسی‌های رجالی نشان می‌دهد که سند این روایت ضعیف است و راویان آن در منابع شیعه مجهول‌اند و اصل روایت از طرق عامه (انس بن مالک) نقل شده است (ابن حجر،ج ۴، ص ۲۵۵). با این حال، ضعف سند به معنای جعلی بودنِ قطعی نیست. علمای شیعه همانند سیدبن طاووس و علامه مجلسی بر اساس قاعده‌ی «تسامح در ادله سنن»، انجام اعمال این شب (روزه و نماز مخصوص) را به نیت «رجاء» (امید به رسیدن به ثواب وعده داده شده) جایز و مطلوب دانسته‌اند (فاضل لنکرانی، جامع المسائل، ج ۲، ص ۱۷۴).

جنس هدایای این شب چیست؟

در متون دینی، مفهوم مادیِ رغائب ارتقا یافته و به عطایای مادی و معنویِ بابرکت تبدیل شده است. چنان‌که در حدیثی از پیامبر (ص) درباره‌ی نافله‌ی صبح آمده است: «فِیهِمَا الرَّغَائِبُ» که به معنای ثواب عظیم و عطایای بزرگ است (ابن اثیر، النهایة، ج ۲، ص ۲۳۸). امیرالمؤمنین (ع) نیز می‌فرماید: «در دو رکعت نماز صبح بر خدا توکل کنید که در آن رغائب (روزی‌های وسیع و بابرکت) به شما عطا می‌شود» (صدوق، الخصال، ج ۲، ص ۶۱۵).
 

نتیجه‌گیری:

لیلة الرغائب، شبی است که خداوند متعال به بهانه‌ی عبادت، وعده‌ی اعطای «رغائب» (بسته‌های تشویقی شامل آمرزش، گشایش در رزق و توفیقات معنوی) را داده است. شایسته است در این شب، مؤمنان به جای تمرکز بر آرزوهای طولانیِ خود، بر «دریافتِ عطایای خدا» تمرکز کنند.

فهرست منابع

۱. ابن اثیر، محمد بن مبارک، النهایة فی غریب الحدیث و الاثر، قم: اسماعیلیان، ۱۳۶۷ ش.

۲. ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی، لسان المیزان، بیروت: مؤسسة الاعلمی للمطبوعات، ۱۳۹۰ ق.

۳. ابن طاووس، احمدبن موسی،بناء المقالة الفاطمیة فی نقض الرسالة العثمانیة،قم:مؤسسة آل البیت، ۱۴۱۱ ق.

۴. ابن طاووس، علی بن موسی، الاقبال بالاعمال الحسنة، قم: دفتر تبلیغات اسلامی، ۱۳۷۶ ش.

۵. ابن فارس، احمد، معجم مقاییس اللغة، قم: مکتبة الاعلام الاسلامی، ۱۴۰۴ ق.

۶. ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، بیروت: دار صادر، ۱۴۱۴ ق.

۷. خصیبی، حسین بن حمدان، الهدایة الکبری، بیروت: البلاغ، ۱۴۱۹ ق.

۸. زمخشری، محمود بن عمر، اساس البلاغة، بیروت: دار صادر، ۱۹۷۹ م.

۹. صدوق، محمد بن علی، الخصال، قم: منشورات جامعه مدرسین، ۱۳۶۲ ش.

10. طیب حسینی، سید محمود (۱۳۹۷). «بررسی اعتبار روایت لیلة الرغائب و تحقیق در معنای رغائب» دوفصلنامه علمی پژوهشی حدیث‌پژوهی، سال دهم، شماره نوزدهم، صص ۲۷۹-۳۰۰.

11. فاضل لنکرانی، محمد، جامع المسائل، قم: انتشارات امیر قلم، بی تا.

12. مسعودی، علی بن حسین، اثبات الوصیه، قم: انصاریان، ۱۳۸۴ ش.

مطالب مرتبط:

- حافظ خوانی آنلاین با اپلیکیشن «دیوان حافظ، فال حافظ» راسخون

- اعمال و آداب لیله الرغائب؛ گذری بر بهترین دعاهای شب آرزوها

- لیلة الرغائب؛ مجمع عمومی فرشتگان

داستانک های زیبا از امام رضا علیه السلام