امام هادی علیه السلام مانند دیگر ائمه معصوم معدن رحمت، گنجینهدار دانش، نهایت بردباری و حلم، بنیان کرامت و ریشههای نیکان، خلاصه و برگزیده پیامبران، پیشوایان هدایت، چراغهای تاریکیها، پرچم پرهیزگاری، نمونه برتر و حجت خدا بر جهانیان هستند1.
ایشان سراسر عمر گرانقدر خویش را در راستای اهداف والای اسلامی سپری نمودند. از کارهای مهم امام هادی علیه السلام که امامان اهمیت بسیاری به آن میدادند، حفظ خط فکری و فرهنگی تشیع و جلوگیری از ترویج اندیشههای مخالفان بود.
این کار به تربیت شاگردان برجسته و تشکیل حوزه علمیه و تدریس فقه و عقاید اصول اسلامی نیاز داشت که در عصر امام باقر و امام صادق علیهما السلام این زمینه به طور گسترده فراهم شد و سپس امامان دیگر حتی در شرایط بسیار سخت آن را تبیین و دنبال کردند. امام هادی علیه السلام در این زمینه گامهای اساسی و مهمی برداشت و شاگردان برجستهای چون حضرت عبدالعظیم حسنی، خیران الخادم، ابن سکّیت اهوازی، ابوهاشم جعفری، حسین بن محمد مدائنی، جعفر بن سهیل و اسماعیل بن مهران را تربیت کرد و شاگردان برجسته پدر و جدش را دور خود گرد آورد و حوزه علمی فعال و پرتلاشی به وجود آورد.
دانش پژوهان از هر سو به محضرش روی میآوردند و از پرتوهای حکمت و علم آن فروغ فروزان بهره میگرفتند. در عصر امام هادی علیه السلام مکاتب عقیدتی بسیاری مانند معتزله و اشاعره رواج یافت و آرا و نظریههای کلامی فراوانی در جامعه اسلامی پدید آمد و بازار مباحثی چون جبر، تفویض، ممکن یا غیرممکن بودن رؤیت خدا، جسمیت خدا و مانند آن داغ بود.
امام هادی علیه السلام در مناظرهها و نامه نگاریها و نوشتههای خود، پوچ بودن مطالب و آرایی مثل جبرگرایی و جسمیت را به اثبات رساند و به ترویج حقایق دین پرداخت2.
دوستان اهل بیت علیهم السلام از نقاط گوناگونی چون ایران، عراق و مصر به طور حضوری یا از طریق نامه، مسائل و مشکلات خود را مطرح میساختند و رهنمود میگرفتند. وکلا و نمایندگان امام در میان مردم پراکنده بودند و با ارتباطی دو سویه به مسائل شرعی، اقتصادی و اجتماعی آنان میپرداختند.
سید احمد سجادی
پینوشتها:
1) فرازهایی از زیارت جامعه کبیره.
2) امام هادی، ترجمه، واحد تدوین و ترجمه، سازمان تبلیغات اسلامی، 1368. (از سری کتابهای سرچشمه های نور، 12)