جايگزيني عضوآسيب ديده

این بار مهندسان بافت های بدن را فرمول بندی می کنند وقتي به بدن انسان ، اين مخلوق پيچيده عالم هستي نگاه مي کنيم و به عمق پيچيدگي هاي آن مي رسيم ، باورمان نمي شود اگر فقط يک عضو يا يک قطعه بسيار کوچک خوب کار نکند ، باز هم اين بدن بتواند به زندگي ادامه بدهدحتي وقتي کسي را مي بينيم که عضوي از او بر اثر بيماري از بدنش حذف شده و هنوز دارد به زندگي ادامه مي دهد، بهت و حيرت سراپاي وجودمان را مي گيرد. حالا چه رسد به اين که قرار باشد اين عضو خارج از بدن ، ترميم و به بدن سپرده شود و دوباره بتواند تمام مسووليت هايش را پيگيري هم بکند. اين مايه خوشبختي است که دانشمندان ايراني همگام با دانشمندان کشورهاي پيشرفته حرفي براي گفتن دارند و همايش و نشست هاي پربار علمي برگزار مي کنند. آنها ادعا مي کنند که مي توانند قسمتهايي از بدن را که بر اثر بيماري يا جراحات از ميان رفته اند ترميم کنند.اين بار پاي صحبت دکتر احد خوش زبان ، معاون آموزش مرکز تحقيقات و بانک فرآورده هاي مهندسي بافت - که در دانشگاه علوم پزشکي تهران واقع شده است - نشسته ايم. با ما باشيد.

رشته مهندسي بافت از کجا آمده است؟

واژه مهندسي بافت براي اولين بار به طور رسمي سال 1988 در کارگاه بنياد علوم ملي مطرح شد. اگرچه از کشت سلول ها در خارج از بدن سالها مي گذرد، اما تنها در مطالعاتي که طي سالهاي اخير انجام شده توانسته اند به ساخت و توليد بافتهاي داراي عملکرد واقعي دست پيدا کنند.

پس اين علم همچنان در حال پيشرفت است؟

بله. مطالعات و تحقيقات گسترده اي در حال انجام است و پيشرفت هاي سريع در مهندسي بافت به ارتباط ميان دانشمندان بيولوژيست و مهندسان مواد و طراحان بيولوژيک و محققان باليني نياز دارد.

کشور ما هم در اين زمينه حرفي براي گفتن دارد؟

البته و بسيار هم زياد ؛ هر چند در حال حاضر امريکا پيشتاز اين کار است ، ولي حرکات قوي در اروپا و ژاپن بيشتر به وسيله تاسيس مراکزي با ارتباط کارخانه هاي خصوصي براي تامين ارتباطات لازم به منظور پيشرفت مهندسي بافت انجام شده است و در کشور ما هم اين رشته به دستور رياست دانشگاه علوم پزشکي تهران و با حمايت معاونت محترم آموزشي وقت آقاي دکتر امامي رضوي و در ادامه آقاي دکتر کشاورز با همکاري رياست و معاونت مرکز تحقيقات و بانک فرآورده هاي پيوندي ايران در آذر سال 1384 آغاز شد.

الان در چه وضعيتي است؟ يعني پس از گذشت چند ماه به کجاها رسيده ايم؟

پس از تلاش فراوان و با حضور استادان مختلف دانشگاه هاي تهران ، تربيت مدرس ، اميرکبير و انستيتو پاستور ايران در سال 84 ضرورت برقراري اين رشته به تصويب دانشگاه علوم پزشکي تهران رسيد و مراحل تصويب را در وزارت بهداشت ، درمان و آموزش پزشکي طي مي کند.

تعريف شما از رشته مهندسي بافت چيست؟

مهندسي بافت شاخه اي جديد و سريع در حال رشد از فناوري زيستي يا بيوفناوري است که هدف اصلي آن بازگردان عملکردبافت يا عضو آسيب ديده به شيوه اي است که نقايص ساختاري متابوليکي و عملکردي آن تا حد ممکن رفع شود.

عمده ترين حوزه کاربردي مهندسي بافت در پزشکي در کدام مقوله قرار گرفته است؟

اين شاخه مي تواند بسياري از حوزه ها را تغذيه کند، اما اصلي ترين حوزه کاربردي آن در درمان است که شامل تسريع التيام زخم و بازسازي ساختماني عضو آسيب ديده يا بازسازي عضو از دست رفته است.

اصطلاح پزشکي ترميمي که گاهي به گوش مي رسد بااين رشته در ارتباط است؟

بله تا حد زيادي اين دو رشته با هم ارتباط دارند. مهندسي بافت ، کاربرد اصول و روشهاي مهندسي و علوم زيستي براي درک و فهم بنيادي ارتباط ميان ساختار عملکرد در بافتهاي طبيعي و پاتولوژيک پستانداران است تا بتوان جايگزين مناسبي براي بازگرداندن ، حفظ و افزايش عملکرد آن بافت ارائه کرد. به اين دليل است که گاهي اصطلاح پزشکي ترميمي را معادل مهندسي بافت استفاده مي کنند.

اين علم به طور خاص به شاخه هاي علوم پايه هم نظر دارد؟

در حقيقت مهندسي بافت يک رشته مولتي ديسپليزي است که در آن علوم پايه مختلف از جمله زيست شناسي سلولي و ملکولي ، مهندسي شيمي ، شيمي پليمر و علم مواد نياز است.

مي شود به طور جزيي هم توضيح بدهيد که شما در مهندسي بافت دقيقا چه مي کنيد؟

هدف کل ما اين است که روشي ايجاد کنيم و با استفاده از آن تعداد کمي از سلولهاي به دست آمده از بيمار و تکثير و آماده سازي آن بتوانيم بافتي از او را که آسيب ديده است مثلا به علت بهره بردن از ساختار ژنتيکي خودي درمان نمي شود و واکنش رد پيوند داده است ، با استفاده از سلولهاي بنيادين که از خود فرد تهيه مي شود، بهترين گزينه در انتخاب سلول در مهندسي بافت به شمار مي روند.

براي توليد اين سلولها و کشت بافت از چه منابعي استفاده مي کنيد؟

سلولهاي بنيادي به طور کلي 3 منبع دارند که شامل بندناف جنيني ، ضايعات تومورال و مغز استخوان است ؛ همچنين خون محيطي ، مخاطبيني و... که از خود فرد نامزد درمان تهيه مي شود.

و از اين سلولهاي بنيادي براي چه منظورهايي استفاده مي شود؟

اول اين که توليد بافت در خارج از بدن (Invitr) و کاشت آن در بدن (Invivo)، دوم ايجاد بافت در بدن (Invivo) و استفاده از آن براي داخل بدن (Invivo)و سوم ايجاد بافت در خارج بدن (Invitro)و استفاده از آن در خارج بدن مثل مصارف تحقيقاتي.

و حالا مي شود بگوييد براي توليد کدام بافتها اين همه زحمت متحمل مي شويد؟

محصولات به دست آمده از اين علم براي جايگزيني مکانيکي ساختاري بافتهايي مثل پوست ، غضروف تاندون ، بافتهاي استخواني ، عصبي ، چشمي و بازيابي متابوليکي مثل سلولهاي جزاير پانکراس کاشته شده در بدن بيمار ديابتي يا جايگزين هاي خوني به کار برده مي شوند .