جانسن، مینوئل جان

[manyel Jān JānsƏn]
Manuel John Johnson
(ت. ماکائو، چین، 2 خرداد 1184/ 23 مه‌ی 1805؛ و. آکسفرد، انگلستان، 9 اسفند 1237/ 28 فوریه‌ی 1859)، اخترشناسی.
جانسن به هنگامی که در جزیره‌ی سنت هلینا اقامت داشت، به اندازه گیری مواضع ستاره های نیمکره‌ی جنوبی پرداخت و فهرستنامه‌ای از آنها گرد آورد. بعدها، که در آکسفرد در سمت راصد ردکلیف خدمت می‌کرد، فهرستامه‌ای نیز از ستاره های نیمکره‌ی شمالی آماده ساخت.
پدرش مردی انگلیسی به نام جان ویلیام جانسن بود. مینوئل، هنگامی که پسربچه‌ای بود، به کالج اَدیسکم رفت که مدرسه‌ای نظامی واقع در نزدیکی کرویدن، درست در جنوب لندن بود و دانشجویان افسری در آنجا برای خدمت در شرکت هند شرقی انگلیسی تعلیم می‌یافتند. او در شانزده سالگی، با درجه‌ی ستوانی، به لشکر توپخانه‌ی مستقر در سنت هلینا اعزام شد.
جانسن، در این مکان دورافتاده، با حوصله و سرفرصت شروع به مطالعه‌ی آسمانها کرد. او در پی گیری این کار از تشویقهای فرماندار سنت هلینا، سرتیپ الگزاندر واکر، که وی به سمت آجودان مخصوص او منصوب شده بود، برخوردار بود. شرکت هند شرقی تأمین بودجه‌ی ساخت و تجهیز یک رصدخانه را برعهده گرفت؛ و جانسن دوبار، نخست در 1204 و مجدداً در 1208، به کیپ تاون اعزام شد تا از توصیه های فیرن فَلوز، که در آن زمان منجّم پادشاهی در رصدخانه‌ی نوبنیاد دماغه‌ی امیدنیک بود، بهره گیرد.
رصدخانه‌ی سنت هلینا در 1208 تکمیل شد. جانسن در طی چهار سال بعدی به مشاهداتی پرداخت که اساس و پایه‌ی «Catalogue of 606 Principal Fixed Stars of the Southern Hemisphere» («فهرستنامه‌ی 606 ستاره‌ی ثابت اصلی نیمکره‌ی جنوبی») وی را تشکیل داد؛ این فهرستنامه در 1214 به هزینه‌ی شرکت هند شرقی منتشر شد.
سنت هلینا در 1213 به تاج و تخت پادشاهی انگلستان بازگشت. واحد توپخانه منحل شد، و جانسن با استفاده از یک مستمری ماهانه به انگلستان بازگشت. وی در بهمن 1214 برای فهرستنامه‌ی ستارگان خود به دریافت مدال طلای «انجمن سلطنتی اخترشناسی» نایل شد، و در آذر همان سال به عنوان دانشجوی دوره‌ی لیسانس به تحصیل در کالج مادلین آکسفرد پرداخت. وی مدرک لیسانس را در 1218 و فوق لیسانس را در 1221 دریافت کرد.
هنگامی که استیون پیتر ریگو، راصد ردکلیف، در زمستان 1217 درگذشت، جانسن برای احراز آن مقام تقاضائی تقدیم کرد که پذیرفته شد؛ وی در مهر 1218 در رصدخانه‌ی ردکلیف (که در آن زمان در حومه‌ی شمال غربی آکسفرد بود اما یک قرن بعد به پرتوریا در افریقای جنوبی واگذار شد) مسکن گزید. او تا بیست سال بعد یعنی تا زمان مرگش در آنجا ماند.
جانسن، به عنوان راصد ردکلیف، از آغاز با یاری سر رابرت پیل (یکی از اعضای هیأت امنای ردکلیف) رصدخانه را با خرید چند تلسکوپ و یک خورسنج (heliometer) از نو مجهز کرد، و- هنگامی که فقط تجدیدنظر در فهرستنامه‌ی گرومبریج آغاز شد- به گردآوری اطلاعاتی برای کتاب خود به نام Radcliffe Catalogue of 6317 Stars, Chiefly Cricumpolar («فهرستنامه‌ی ردکلیف از 6137 ستاره، عمدتاً پیراقطبی») پرداخت. وی به مشاهدات هواشناختی که ریگو شروع کرده بود نیز ادامه داد و به وسیله‌ی خورسنج به اندازه گیریهای اختلافی متعددی همت گماشت.
جانسن در 1239 با کرولاین اوگل ازدواج کرد. در 1235 به عضویت «انجمن سلطنتی» انتخاب شد و از 1235- 1236 ریاست «انجمن سلطنتی اخترشناسی» را برعهده داشت. درگذشت وی در پی یک دوره‌ی ناخوشی ناشی از بیماری قلبی فرارسید.

کتابشناسی

یکم. کارهای اصلی.

نوشته های جانسن مشتملند بر A Catalogue of 606 Principal Fixed Stars in the Southern Hemisphere; Deduced From Observation Made at the Observatory, st. Helena. From November 1829 to April 1833 (لندن، 1935) و Astronomical Observation Made at the Radcliffe observatory, oxford، یکم- نوزدهم (آکسفرد، 1842-1861)- از جلد چهاردهم عنوان کتاب به Astronomical and Metorolgical Observations… تغییر یافت، و در آن جلد خلاصه‌ای از گزارشهای هواشناسی رصدخانه‌ی ردکلیف در طول بیست و پنج سال، مربوط به دوره‌ی تصدی ریگو، عرضه شده است. رصدهای جانسن در مورد ستاره‌ی نیمکره‌ی شمالی در The Radcliffe Catalogue of 6317 Stars, Chiefly Circumpolar; Rdeced to the Epoch 1845. O; Formed From the observations Made at the Readcliffe Observatory, under the Superintendence of Manual John Johnson, M. A., Late Radcliff observer (آکسفرد، 1860) بچاپ رسید؛ این اثر کامل بود و هنگام درگذشت جانسن زیر چاپ بود.
علاوه بر اینها، جانسن سیزده مقاله انتشار داد، که در Gsp، انجمن سلطنتی، سوم (لندن، 1869)، 556-557، فهرست شده است؛ یکی از اینها با همکاری نورمن پاکسن به عنوان کمک مؤلف نوشته شده است (پاگسن، مخترع مقیاس قدرهای ستارگان که هنوز هم مورد استفاده است، از 1851 به مدت چند سال معاون جانسن بود).

دوم. خواندنیهای فرعی.

گواهیهای ازدواج (16 ژویه‌ی 1850) و فوت جانسن در «دفتر ثبت عمومی» لندن موجود است. تقدیر فرانسیس بِیلی از جانسن هنگام اهدای نشان «انجمن سلطنتی اخترشناسی» در MRAso، 8 (1835)، 298-301، بچاپ رسید. دیگر گزارشهای آن زمان از زندگی و دستاوردهای جانسن را می‌توان در آثار زیرین یافت: Times (لندن) (2 مارس 1859، ص 5، ستون 6)، و (4 مارس 1859، ص 5، ستون 1)؛ MNRA، 20 (1860)، 123-130؛ و PRS، 10 (1860)، بیست و یک- بیست و چهار.
منابع تازه تر عبارتند از L" astronomie pratique، از ش. آندره و ژ. رایه، یکم (پاریس، 1874)، 57-60؛ Dictionary of National Biography، از اگنیس مری کلارک، سی ام (لندن، 1892)، 22-23؛ و Alumni 1715-1886، از جوزف فاستر (آکسفرد، 1888)، دوم، 757، ستون 2.
منبع مقاله :
گیلیپسی، چارلز کولستون؛ (1387)، زندگینامه علمی دانشوران، ترجمه: احمد آرام... [و دیگران]، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ نخست