نگاهی به یك اصطلاح در علم اصول

قاعده‌ی دفع ضرر محتمل

از ادله‌ی حجیت مطلق ظنّ این است كه ظنّ به حكم، ملازم با ظنّ به ضرر است، و دفع ضرر مظنون از نظر عقل واجب است. پس عمل به ظنّ واجب است. توضیح اینكه، عقل هم حكم به قبح عقاب بلابیان دارد و هم حكم به وجوب دفع
دوشنبه، 3 خرداد 1395
تخمین زمان مطالعه:
پدیدآورنده: علی اکبر مظاهری
موارد بیشتر برای شما
قاعده‌ی دفع ضرر محتمل
 قاعده‌ی دفع ضرر محتمل

 

نویسنده: عیسی ولائی




 

نگاهی به یك اصطلاح در علم اصول

از ادله‌ی حجیت مطلق ظنّ این است كه ظنّ به حكم، ملازم با ظنّ به ضرر است، و دفع ضرر مظنون از نظر عقل واجب است. پس عمل به ظنّ واجب است. توضیح اینكه، عقل هم حكم به قبح عقاب بلابیان دارد و هم حكم به وجوب دفع ضرر محتمل. (1) زیرا ضرر یا مظنون است، یا مشكوك و یا موهوم. همان گونه كه عقل در مورد مظنون یا مشكوك حكم به وجوب دفع ضرر دارد، در مورد ضرر احتمالی هم اگر ضرر اخروی باشد چنین حكمی را خواهد داشت. بعضی می‌گویند بین مسلمین بلكه عقلای عالم قاعده‌ی دفع ضرر محتمل امر مسلّمی است. (2)
قاعده‌ی مذكور در دو جا باید مورد مداقّه قرار گیرد: الف. در شبهات مقرون به علم اجمالی؛ ب.در شبهات بدوی و ابتدایی.
اما در مورد شبهات مقرون به علم اجمالی همانند جایی كه علم اجمالی به تكلیفی وجود دارد، ولی در مصداق آن شك است. مثلاً یقین دارم كه دو ركعت نماز به عهده‌ام است و مشغول الذمّه‌ام.
اما نمی‌دانم آیا نمازی كه از من فوت شده نماز آیات است یا نماز صبح؟ اگر دو ركعت نماز آیات به جا آورم به قاعده‌ی دفع ضرر پاسخ نداده‌ام، زیرا احتمال دارد واجب آن دیگری باشد، همچنین اگر دو ركعت نماز صبح به جا آورم این مسئله صادق است، لذا قاعده‌ی دفع ضرر در این باره می‌گوید: هر دو را به جای بیاور.
و اما قاعده دفع ضرر محتمل در مورد شبهات بدوی و ابتدایی، باید گفت هریك از عبد و مولی وظیفه‌ای مخصوص به خود دارند. وظیفه‌ی مولی این است كه مقصود خود را به گونه‌ای بیان كند كه اگر تقصیر و مانعی در كار نباشد برای عبد قابل وصول باشد. به دلیل قاعده‌ی «قبح عقاب بلابیان» و تكلیف عبد نیز تفحّص و پرس و جو از وظیفه‌اش است. در هر جایی كه گمان ببرد مراد و مقصود در آنجا وجود دارد عبد باید جست و جو كند. بدیهی است اگر عبد به این وظیفه اقدام نكند مستحقّ عقاب است. به دلیل حكم عقل «به وجوب دفع ضرر محتمل».

رابطه‌ی قاعده‌ی دفع ضرر محتمل با قاعده‌ی «قبح عقاب بلابیان»:

قاعده‌ی قبح عقاب بلابیان در جایی جاری می‌گردد كه عبد به وظیفه‌ی خود عمل نموده، و تفحص و جست و جو كند، اما به دلیلی دست نیابد. (چون مقصود از بیان در این قاعده بیان و اصل به عبد است نه بیان واقعی) در حالی كه قاعده‌ی دفع ضرر محتمل در جایی است كه عبد به وظیفه‌ی خود عمل نكرده، و جست و جو نكند. پس قاعده‌ی قبح عقاب بر قاعده‌ی دفع ضرر وارد است. زیرا با اجرای قاعده‌ی قبح عقاب موضوعی برای قاعده‌ی دفع ضرر باقی نمی‌ماند.

پی‌نوشت‌ها:

1.فرائد الاصول، ص249؛ نهایةالافكار، ج3، ص 199؛ نهایةالاصول، ص569؛ الاصول العامه للفقه المقارن، ص 514، فوائد الاصول، ج3، ص 214.
2.نهایةالافكار، ج3، ص 199.

منبع مقاله :
ولائی، عیسی، (1391)، فرهنگ تشریحی اصطلاحات اصول، تهران: نشر نی، چاپ نهم

 

تبلیغات در راسخون
ارسال نظر
با تشکر، نظر شما پس از بررسی و تایید در سایت قرار خواهد گرفت.
متاسفانه در برقراری ارتباط خطایی رخ داده. لطفاً دوباره تلاش کنید.
موارد بیشتر برای شما
روز تکریم مادران و همسران شهدا؛ از ادای دین نمادین تا مسئولیت اجتماعی
روز تکریم مادران و همسران شهدا؛ از ادای دین نمادین تا مسئولیت اجتماعی
از اسنپ‌شاپ بخر، شانسِ بُردن فولکس ID.4 رو بالا ببر!
از اسنپ‌شاپ بخر، شانسِ بُردن فولکس ID.4 رو بالا ببر!
ایثار یا خود فراموشی؟ الگوی فاطمی براساس قرآن و روایات
ایثار یا خود فراموشی؟ الگوی فاطمی براساس قرآن و روایات
پس از حذف فیزیکی ولی فقیه، نوبت حذف اسلام سیاسی است
play_arrow
پس از حذف فیزیکی ولی فقیه، نوبت حذف اسلام سیاسی است
فریب روباه دم بریده را نخورید...!
play_arrow
فریب روباه دم بریده را نخورید...!
کراکت سیب‌زمینی قلبی با مرغ و پنیر 🧡
play_arrow
کراکت سیب‌زمینی قلبی با مرغ و پنیر 🧡
چه می کنیم!؟
play_arrow
چه می کنیم!؟
حجت الاسلام والمسلمین احمد اولیایی در جمع عزاداران فاطمی _ فاطمیه 1405 _ بیت الزهراء
music_note
حجت الاسلام والمسلمین احمد اولیایی در جمع عزاداران فاطمی _ فاطمیه 1405 _ بیت الزهراء
روضه خوانی حجت الاسلام والمسلمین حسینی نژاد - فاطمیه 1405
music_note
روضه خوانی حجت الاسلام والمسلمین حسینی نژاد - فاطمیه 1405
آیا ژن‌ها سرنوشت اخلاقی ما را تعیین می‌کنند؟ مرز وراثت و انتخاب
آیا ژن‌ها سرنوشت اخلاقی ما را تعیین می‌کنند؟ مرز وراثت و انتخاب
تصاویر خارق‌العاده از شکار مزدوران سعودی توسط تک تیراندازان یمنی
play_arrow
تصاویر خارق‌العاده از شکار مزدوران سعودی توسط تک تیراندازان یمنی
ایران، گورستان پهپادهای آمریکا
play_arrow
ایران، گورستان پهپادهای آمریکا
دستگیری باند گروگان‌گیری اتباع خارجی و آزادی ۲ گروگان
play_arrow
دستگیری باند گروگان‌گیری اتباع خارجی و آزادی ۲ گروگان
قرائت پاسخ رهبر شهید انقلاب به نامه حداد عادل درباره اهدای کتابخانه شخصی وی به بنیاد دایرةالمعارف انقلاب اسلامی
play_arrow
قرائت پاسخ رهبر شهید انقلاب به نامه حداد عادل درباره اهدای کتابخانه شخصی وی به بنیاد دایرةالمعارف انقلاب اسلامی
تظاهرات دانشجویان در بروکسل در حمایت از فلسطین
play_arrow
تظاهرات دانشجویان در بروکسل در حمایت از فلسطین