فرسایش شهری

در شهرهای مناطق مداری و مرطوب، باران‌های شدید و مکرر، با عمل مشترک کانی و آب در حین عملیات ساختمانی یا بعد از آن، موجب فرسایش شهری (1) می شوند.(2) در این مناطق، فرسایشی شهری، باید از طریق آیین نامه و قوانین ویژه‌ی شهری کنترل شوند. در همه‌ی مناطق اقلیمی مقررات و آیین نامه‌های زهکشی آب‌های سطحی ضروری است، به نحوی که موجب شود ظرفیت زهکشی یا آبگذر هنگام اجرای عملیات توسعه در زمان مفروض و معین مناسب باشد. «قانون عرف» دپارتمان زهکشی نگاپور (1987) ایجاد یک شبکه‌ی زهکشی را که قادر به حمل و انتقال رواناب حاصل از سیلاب‌های با دوره‌ی بازگشت پنج ساله باشد، در هر نوع مکان ساختمان سازی ضروری می داند.(3)
گاهی توسل به زور و قدرت اجرایی برای ممانعت از تخلیه‌ی لای به درون نهرها و آبگذرهای موجود کارساز است، ولی کافی نیست. پس برای جلوگیری از وقوع سیل و لای گرفتگی، معماران و مهندسان مشاور شهری و مقاطعه کاران ساختمانی باید دستورالعملهایی در زمینه‌ی دفع لای و زهکشی داشته باشند. گاهی حوادث شهری، طغیان رود (4) و طغیان سیلاب،(5) ناشی از موارد زیر است:
1- اجرای پروژه‌های عمرانی و توسعه در بالادست جریان؛
2- احداث بنا و عملیات ساختمانی در پایاب که جریان را محدود می کند؛
3- مخازن آبی نامناسب و نامطلوب دشت سیلابی؛
4- اعطای مجوز توسعه در نواحی سیل خیز.
هر چهار مورد در ایران مصداق‌های فراوانی دارد. چرا؟ برای هدایت و انتقال رواناب‌های طغیانی (6)، تا آنجا که ممکن است باید از زهکش‌های طبیعی استفاده کرد، مجراسازی و کانال سازی به طور معمول جریان را شتاب می‌دهد، اما خط مشی و سیاستی است که برای نواحی شهری پذیرفته شده است. محل‌های جدید خانه سازی که اکنون به طور روزافزون در نزدیکی سرچشمه‌ی جریان‌های انشعابی کوچک قرار می‌گیرد، با کانال‌های بتنی زهکشی می‌شوند. این کانال‌های بتنی که رواناب شهری را به سرعت به درون رودخانه‌های اصلی هدایت می‌کنند، اغلب از راه اتصال‌هایی به داخل مجاری طبیعی اصلاح نشده، که به سرعت فرسوده می‌شوند، می‌ریزند. چنین طرح‌ها و سیاست‌هایی، مشکلات و دردسرهای زیادی را برای بیشتر ساکنان وابسته به کناره رودخانه و مالکان به وجود می‌آورد.
پدیده‌ی سیل و تغییرات مجرای پایین دست جریان در تمام نواحی شهری و برای تمام مناطق اقلیمی درخور توجه و بررسی است. در ایران، رودخانه‌ی کارون در نزدیکی اهواز، ناحیه‌ی شهری اهواز را زهکشی می‌کند. اما همین رود قابلیت این را دارد که مجموعه‌ی شهر اهواز را به یک دشت سیلابی یکپارچه تبدیل کند. دبی رود کارون از 500 متر مکعب در ثانیه، تا 5 هزار متر مکعب در ثانیه، قابل پیش بینی است. مناطقی مانند کوی مشعلی، پل جنگیه، محدوده‌ی شهرداری زرگان و پاستوریزه، پارک جنگلی شهروند و بلوار شهید فهمیده از جمله نقاط بحرانی در بارش‌های پایان دی ماه 1384 بود. مسائل مربوط به سیل، زمین‌های ناشی از پسروی آب دریا، زهکشی، آماده سازی زمین‌های بایر، مسائل مربوط به نیازهای تفریحی، و در اصل تمامی پیامدهای ناشی از رشد شهری باید همیشه نظارت و کنترل شوند.

پی‌نوشت‌ها:

1- Urban erosion.
2- Gupta, 1987, pp 170-303 and Daglas (1985)p 80.
3- Gupta 1987, p 252.
4- river flooding.
5- storm water flooding.
6- storm runoff waterway.

منبع مقاله :
مقیمی، ابراهیم؛ (1391)، ژئومورفولوژی شهری، تهران: مؤسسه انتشارات دانشگاه تهران، چاپ پنجم