مدل

 Model

تفسیری از یک نظام صوری و/ یا یک بازنمایی (مثلاً به قصد اکتشاف، تبیین یا آزمون)، معمولاً با تشبیه چیزی به چیز دیگر (ولی گاهی هم به کمک استعاره یا حتی کنایه). قرن بیستم با حمله‌ی کوبنده‌ی پی‌یر دوئم (Duhem, 1906) به مدل‌های مکانیکی (و ذهن‎های «وسیع ولی کم‌عمق» تصویرساز) فیزیکدانان انگلیسی همچون جیمز کلارک ماکسول، لرد کلوین و الیور لاج و حمایت او از برداشت دکارتی از علم آغاز شد. نظریه باید قوانین تجربی را به هم پیوند دهد، ولی هر مدلی که به نظام اصول موضوعه‌ی (تا حدی) تفسیرشده مربوط باشد، به لحاظ منطقی و روش شناختی کاملاً زائد است. نورمن کمبل ضمن موافقت با این موضع دوئم که نظریه شامل ساختاری از قوانین تجربی است که به صورت قیاسی سازمان یافته، در مبانی فیزیک (Campbell, 1920) استدلال را آورد که نظریه برای این که به لحاظ فکری رضایت بخش باشد یا ظرفیت پروراندن داشته باشد، باید شامل رابطه‎ی (غیرقیاسی) تشبیهی با برخی پدیده‎های شناخته شده نیز باشد. بنابراین از دیدگاه کمبل نه صرفاً این ملاحظه که قانون بویل، قانون چارلز و قانون گراهام نتیجه‌گیری قیاسی از نظریه‌ی حرکتی گازها است، بلکه مدل ذره‎ای مربوط به این نظریه (که در آن مولکول‌های گاز از جنبه‎هایی (تشبیه ایجابی) شبیه توپ‎های بیلیارد تصور می‌شود که با یکدیگر برخورد و اندازه‌ی حرکت خود را به یکدیگر منتقل می‎کنند) رضایت فکری ما را از این نظریه تضمین می‌کند. در این نظریه از آن جنبه‎هایی که مولکول‌های گاز شباهتی به توپ بیلیارد ندارند، یعنی اندازه یا رنگ آن‎ها (تشبیه سلبی) صرف نظر می‎شود؛ درحالی که آن جنبه‎هایی که نمی‎دانیم آیا مولکول‌های گاز از آن لحاظ شبیه توپ‎های بیلیارد هستند یا نه (تشبیه خنثی) به عنوان منبعی برای «معناهای اضافی (یا نامقید)» به کار می‎رود و راه‌هایی را برای پالایش و پردازش این نظریه نشان می‎دهد.
در پوزیتیویسم که تا اواخر دهه‎ی 1960 بر فلسفه‌ی علم سایه انداخته بود، رهیافت دوئم رهیافت غالب بود. علاوه بر این، موضع کمبل نیز با دشواری‌های محتوایی همراه بود. از همین رو بریث‌ویت می‎گفت رضایت فکری حاصل از مدل‌ها نمی‌تواند توجیه کننده‎ی انتخاب هر مدلی باشد. به علاوه، مفهوم تلویحی تبیین- به مثابه تقلیل شگفتی یا ناشناختگی به امر آشنا و مأنوس- محل تردید است. زیرا انقلاب‎های علمی ممکن است متضمن دگرگونی‎هایی در تلقی ما از امور معقول و خرد پسند باشند. واقع‌گرایی تجربی و تقلیل‌گرایی کمبل در بطن این مسائل قرار دارد و خصوصاً عدم تمایل او به پذیرش مدل به مثابه توصیف ممکن یا فرضی واقعیتی ناشناخته ولی قابل شناخت، یعنی چنان که مکس بلک، مری هسه، رم هاره و روی باسکار گفته‎اند، و درنتیجه بی‌رغبتی او به در نظرگرفتن علم به صورت امری اساساً در حال رشد از زمره‎ی همین مسائل است. از همین روی است که در واقع‌گرایی استعلایی باسکار، استنتاج پذیری برای تبیین نه لازم و نه کافی شمرده می‎شود و تصدیق می‎شود که در فرایند علمی حتی می‎توان از تشبیه ایجابی چشم پوشید.
هر مدل یک موضوع منبعی دارد (که شاید خودش هم یک مدل باشد). مدل‎ها را می‎توان به صورت قراردادی به دو دسته تقسیم کرد؛ یکی مدل‎هایی که در آن‎ها موضوع و منبع یکسان هستند، یا مدل‎های همریخت، و مدل‎هایی که در آن‎ها موضوع و منبع متفاوت‎اند، یا مدل‎های ناهمریخت. عروسک مدلی از نوزاد است که از روی مدل نوزاد ساخته شده است.
مدل‌های همریخت را می‎توان دسته بندی کرد به مدل‎های مقیاس، مدل‎های نماینده‎ی طبقه، آرمانی‌سازی و انتزاع. اما واضح است که مدل سازی ناهمریخت، یعنی برساختن مدل‎ها با استفاده از منابع شناختی موجود («وام‎های؛ علمی» باشلار) برای موضوعی ناشناخته (که واقعی بودن آن می‎تواند سرانجام به صورت تجربی ثابت شود) ، مهم‌ترین نقش را در علم اخلاق و معرفت‌گستر بر عهده دارد. چنین مدل‎هایی را می‎توان بر مبنای یک منبع، بیش از یک منبع، یا فقط جنبه‎هایی از یک منبع ساخت، به عبارت دیگر، بر اساس ناهمریخت‌های تک‌پیوند، چند پیوند یا شبه‌پیوند، همان طور که به ترتیب در نظریه‎ی حرکت گازی و نظریه‎های، داروین و فروید تجسم یافته است. بنابراین داروین نظریه‎ی انتخاب احشام، و مالتوس نظریه‎ی جمعیت را همراه با واقعیت‌های مربوط به تنوع طبیعی در نظریه‌ی بدیعی درباره‎ی نوع تازه‌ای از یک فرایند پروراندند: انتخاب طبیعی، طبق استدلال هاره، ناهمریخت‎های چندپیوندی باید به فرض گرفتن انواع جدیدی از امور یا فرایندها منجر شود. اما مدل‌سازی تخیلی که برای علم تا این حد اهمیت دارد، همیشه در معرض آزمون‌های تجربی سخت‌گیرانه قرار دارد.
منبع مقاله :
آوتوِیت، ویلیام، باتامور، تام؛ (1392)، فرهنگ علوم اجتماعی قرن بیستم، ترجمه‌ی حسن چاوشیان، تهران: نشر نی، چاپ اول