0
ویژه نامه ها
پیشکسوتان شهادت | به مناسبت شهادت حجت‌الاسلام مصطفی قاسمی

پیشکسوتان شهادت | به مناسبت شهادت حجت‌الاسلام مصطفی قاسمی

شنبه، 14 ارديبهشت 1398
سال 1398، سال رونق تولید

سال 1398، سال رونق تولید

پنجشنبه، 1 فروردين 1398

طرح امر غیر تئولوژیک

سخن گفتن از تفکر آینده

مردم از امر غیرتئولوژیک، بنیادی وجودشناختی است که ما را از نیست انگاری و بی معنایی جهان می رهاند و در همان حال به اسارت در هیچ یک از نظام های تئولوژیک تاریخی تن نمیدهد. لذا، می توانیم امر غیرتئولوژیک را کانون تفکر و نظر قرار دهیم بی آن که ناگزیر باشیم به مفروضات تاریخی یکی از نظامهای تئولوژیک تن داده.
سخن گفتن از تفکر آینده
ارائه راه حل ایجابی نکته مثبت بسیار اساسی دیگری که در تفکر فردید، ، برخلاف اندیشه های بسیاری دیده می شود این است که او نوعی راه حل ایجابی و رهایی بخش را در مواجهه با نیست انگاری روزافزون متافیزیکی و بحران های حاصل از آن نشان میدهد. فردید صرفا به موضع گیری انتقادی نسبت به وضعیت موجود اکتفا نکرده، بلکه با تکیه بر سنت تفکر معنوی و أنسی می کوشد تا به طریقی ایجابی افقی را در برابر ما بگشاید. از نظر وی، این راه نجات چیزی جز تفکر حضوری و معنوی نیست. به اعتقاد او، «انسان اگر ارتباط با اسم یعنی تفکر حضوری داشت، بر صراط حقیقت است». «عمده، علم حضوری و نسبتی است که انسان در دل با خدا دارد.»
 

طرح امر غیرتئولوژیک

 فردید به هیچ وجه مدعی برپایی جنبشی برای اصلاح دین، آن چنان که در پاره ای از روشنفکران به اصطلاح دینی دیده میشود، نبود، اما بی تردید آرا و اندیشه هایش، اگر به درستی فهم گردند، تلقی دینی در جامعه ما را به شدت متأثر خواهد ساخت. بدون شک درک اونتولوژیک (وجودشناختی) و نه ایدئولوژیک و تئولوژیک فردید از امور و جریانات فکری و تاریخی، تأکید وی بر تفکر حضوری و معنوی، آگاهی تاریخی او از امکان ناپذیری یا لااقل صعوبت برخورداری از زیستی دینی در عالم بالذات سکولار و غیردینی دوره جدید، انتقادات صریح و آشکارش از جریانات کلامی، فقهی و تفسیری به دلیل متافیزیک زده بودن آنها و غفلت شان از تفکر حضوری و معنوی و لذا انقطاعشان از نسبت با حقیقت حقیقتی که از نظر فردید خود را صرفا در تفکر معنوی، دل آگاهی، خشیت و خوف اجلال آشکار می سازد همچنین نگرش تاریخی فردید و در همان حال تأکید وی بر نسبت آدمی با ذات حقیقت به منزله فرا تاریخ همه و همه تفکر دینی و جریانات گوناگون آن را در ایران در آینده ای نه چندان دور تحت تأثیر خود قرار خواهند داد. فردید گاه و بیگاه، در میان درس گفتارهای پراکنده اش، بصیرتهای اصیلی را در حوزه الهیات مطرح می کند. برای نمونه، معتقد است: «معاد یک راز است و ما برای آن ادله عقلی می آوریم اما تنها برای تقریب به ذهن چنین کنیم.». اساسأ وی به نوعی فلسفه و الهیات تنزیهی معتقد است، و این تفکر تنزیهی، در سنت تاریخی ما، که مملو از اندیشه های تشبیهی است، از اهمیت بسزایی برخوردار است.
 
همچنین، درست است که زبان فردید، درست مثل ادبیات عرفانی در سنت تاریخی خودمان، در بسیاری از مواقع گرانبار از مفاهیم و ارزشهای تئولوژیک است، اما، همان گونه که قبلا نیز اشاره شد، تفکر او نیز، درست همچون خود تفکر عرفانی ما که على الاصول نمی تواند تفکری تئولوژیک به معنای متداول کلمه باشد چرا که اساسا در تقابل با تفکر تئولوژیک موضوعیت یافته است با تفکر کلامی یعنی مواجهه نظری و مفهومی با ساحت قدس، فاصله دارد. به تعبیر دیگر، باید توجه داشت که از یک سو، زبان تئولوژیک فردید متناسب با نحوه تفکر على الاصول غیرتئولوژیک او نیست، و از سوی دیگر، مفروضات تئولوژیک مستتر در تفکر وی محدودیتهای ژرفی را بر تفکر على الأصول وجودشناختی وی تحمیل کرده است.
 آنچه مسلم است تاریخ آینده بشر تاریخ تمدنی شرعی قرون وسطی یا تاریخ تمدنی واقع بینانه و خودبنیادانه غرب نخواهد بود. در فضای پیش و پس از انقلاب ایران و در هیاهوهای جریانات گوناگون ایدئولوژیک و تئولوژیک، هیچ کس چنین واضح و روشن از محال بودن امکان تأسیس تمدنی شرعی و «تمنای محال بازگشت به صورت نوعی تاریخ منسوخ» و بحران سنن برای ظهور تاریخ دیگری» سخن نگفت.به هر تقدیر، با توجه به وجود عناصر تفکر معنوی در اندیشه فردید و انتقادات وی از متافیزیک و همه جریاناتی که به گونه ای در سنت تاریخی ما از تفکر متافیزیکی تأثیر پذیرفته اند، از جمله با توجه به انتقادات فردید از همه نظام های نظری کلامی، در اندیشه او به گونه ای مستتر و خفته طرح امر غیرتئولوژیک دیده می شود، هر چند زبان گرانبار از ارزشهای تئولوژیک وی این طرح را مدفون ساخته است. مردم از امر غیرتئولوژیک، بنیادی وجودشناختی است که ما را از نیست انگاری و بی معنایی جهان می رهاند و در همان حال به اسارت در هیچ یک از نظام های تئولوژیک تاریخی تن نمیدهد. لذا، می توانیم امر غیرتئولوژیک را کانون تفکر و نظر قرار دهیم بی آن که ناگزیر باشیم به مفروضات تاریخی یکی از نظامهای تئولوژیک تن داده، مجموعه ای از باورها و اعتقادات تاریخی را به منزله حقایقی ازلی و ابدی بپذیریم.
 

سخن گفتن از تفکر آینده فردید

 در روزگار خود، یعنی در روزگار حاکمیت ایدئولوژی های رنگارنگ چپ و اسلام گرایی انقلابی و غرب گرایی افراطی، بصیرتهایی را بر زبان آورد که در زمان خودش هیچ گوش شنوایی نیافت. او افقی را می دید که غالب روشنفکران و صاحب نظران جامعه ما امروز پس از چند دهه تازه بدان رسیده اند. برای نمونه، فردید اظهار می داشت :

نکته اساسی مسئلۂ تمنای محال بازگشت به صورت نوعی تاریخ منسوخ است. عصر حاضر، عصر بحران سین برای ظهور تاریخ دیگری است .... آنچه مسلم است تاریخ آینده بشر تاریخ تمدنی شرعی قرون وسطی یا تاریخ تمدنی واقع بینانه و خودبنیادانه غرب نخواهد بود. در فضای پیش و پس از انقلاب ایران و در هیاهوهای جریانات گوناگون ایدئولوژیک و تئولوژیک، هیچ کس چنین واضح و روشن از محال بودن امکان تأسیس تمدنی شرعی و «تمنای محال بازگشت به صورت نوعی تاریخ منسوخ» و بحران سنن برای ظهور تاریخ دیگری» سخن نگفت. بی تردید، در تفکر فردید، به دلیل تأثیرپذیری عمیقش از تفکر هایدگر، عناصری از تفکر آینده بشر دیده میشود، تفکری که یقینا با تفکر دیروزی و امروزی فاصله و تفاوتهایی عمیق خواهد داشت، تفکری که فردید از آن با زبان استعاره به تفکر پس فردایی تعبیر می کرد. گسست از متافیزیک و در همان حال فروپاشی همه نظام های تاریخی تئولوژیک بنیادی ترین عناصر تفکر آینده بشری خواهد بود، دو عنصری که به وضوح در تفکر فردید دیده میشود. آنچه  ذکر شد بخشی از مهمترین دستاوردهای سترگ فردید و نحوه تفکر اوست که نادیده انگاشتن آنها هیچ نسبتی با تفکر و انصاف علمی ندارد، اما این سخن به هیچ وجه بدان معنا نیست که حق نداریم محدودیت های تفکر وی را مورد تأمل قرار دهیم. تأمل درباره این محدودیتها، وظیفه ای است که فصل بعدی این نوشته انجام آن را برعهده گرفته است.
 
منبع: هایدرگر در ایران، بیژن عبد الکریمی، چاپ دوم، مؤسسه پژوهشی حکمت فلسفه ایران، تهران1394
مقالات مرتبط

تفکر و عرفان شرقی

چهارشنبه، 28 فروردين 1398

فرا تاریخی در تفکر هایدگر

چهارشنبه، 28 فروردين 1398

افق‌های مشترک

چهارشنبه، 28 فروردين 1398

تاریخی بودن حضور

چهارشنبه، 28 فروردين 1398
ارسال نظر شما
با تشکر، نظر شما پس از بررسی و تایید در سایت قرار خواهد گرفت.
متاسفانه در برقراری ارتباط خطایی رخ داده. لطفاً دوباره تلاش کنید.
پنجشنبه، 29 فروردين 1398
تخمین زمان مطالعه:
بازدید: 60
موارد بیشتر برای شما
لایه نشانی جدید می‌تواند پیامدهای بزرگی برای باتری‌های لیتیوم داشته باشد
لایه نشانی جدید می‌تواند پیامدهای بزرگی برای باتری‌های لیتیوم داشته باشد

لایه نشانی جدید می‌تواند پیامدهای بزرگی برای باتری‌های لیتیوم داشته باشد

"لبه‌های داغ" الکترود، گاز دی اکسید کربن را به سوخت و مواد شیمیایی تبدیل می‌کنند
"لبه‌های داغ" الکترود، گاز دی اکسید کربن را به سوخت و مواد شیمیایی تبدیل می‌کنند

"لبه‌های داغ" الکترود، گاز دی اکسید کربن را به سوخت و مواد شیمیایی تبدیل می‌کنند

فیزیکدانان نوع جدیدی از امواج اسپین را کشف می‌کنند
فیزیکدانان نوع جدیدی از امواج اسپین را کشف می‌کنند

فیزیکدانان نوع جدیدی از امواج اسپین را کشف می‌کنند

چگونگی عذرخواهی صحیح
چگونگی عذرخواهی صحیح

چگونگی عذرخواهی صحیح

چه کنیم تا خوابمان ببرد؟ (بخش دوم)

چه کنیم تا خوابمان ببرد؟ (بخش دوم)

کارهای که یک سخنرانی عالی را خراب می کنند
کارهای که یک سخنرانی عالی را خراب می کنند

کارهای که یک سخنرانی عالی را خراب می کنند

نقش تربیتی مدارس (بخش دوم)
نقش تربیتی مدارس (بخش دوم)

نقش تربیتی مدارس (بخش دوم)

نقش تربیتی مدارس (بخش اول)
نقش تربیتی مدارس (بخش اول)

نقش تربیتی مدارس (بخش اول)

راه های ارائه جذاب و منحصربه‌فرد سخنرانی
راه های ارائه جذاب و منحصربه‌فرد سخنرانی

راه های ارائه جذاب و منحصربه‌فرد سخنرانی

باکنترل لرزش صدا سخنرانی گیرایی داشته باشید
باکنترل لرزش صدا سخنرانی گیرایی داشته باشید

باکنترل لرزش صدا سخنرانی گیرایی داشته باشید

تقویت فن بیان و مهارت‌های ارتباطی کودکان
تقویت فن بیان و مهارت‌های ارتباطی کودکان

تقویت فن بیان و مهارت‌های ارتباطی کودکان

چهره های شاد، چهره های غمگین (سوره قیامت، بخش چهارم)
چهره های شاد، چهره های غمگین (سوره قیامت، بخش چهارم)

چهره های شاد، چهره های غمگین (سوره قیامت، بخش چهارم)

تربیت بدون تنبیه (بخش دوم)
تربیت بدون تنبیه (بخش دوم)

تربیت بدون تنبیه (بخش دوم)

فرزندان در خانواده پر جمعیت

فرزندان در خانواده پر جمعیت

ما بر تو می خوانیم (سوره قیامت، بخش سوم)
ما بر تو می خوانیم (سوره قیامت، بخش سوم)

ما بر تو می خوانیم (سوره قیامت، بخش سوم)

تربیت بدون تنبیه (بخش اول)
تربیت بدون تنبیه (بخش اول)

تربیت بدون تنبیه (بخش اول)

ثمرات فهم اجتماعی دین
ثمرات فهم اجتماعی دین

ثمرات فهم اجتماعی دین

اشتباهاتی که نباید در گفتگوهایتان مرتکب شوید
اشتباهاتی که نباید در گفتگوهایتان مرتکب شوید

اشتباهاتی که نباید در گفتگوهایتان مرتکب شوید

در محیط کار حرف‌مان را به گوش بقیه برسانیم.

در محیط کار حرف‌مان را به گوش بقیه برسانیم.

عباراتی که باعث می‌شود دیگران به شما اعتماد نکنند
عباراتی که باعث می‌شود دیگران به شما اعتماد نکنند

عباراتی که باعث می‌شود دیگران به شما اعتماد نکنند

یک کارت دعوت، یک مهمانی، به میزبانی خدا
یک کارت دعوت، یک مهمانی، به میزبانی خدا

یک کارت دعوت، یک مهمانی، به میزبانی خدا