0

جایگاه تربیت اخلاقی در اسلام

تربیت اخلاقی در اسلام

یکی از ابعاد وجودی انسان که در آموزه‌های اسلامی به آن عنایت ویژه شده، تربیت جان و پرورش روح است؛ زیرا انسان در پرتو تربیت نفس و تزکیه روح به مراحل کامل انسانیت دست می یابد و سرانجام به رستگاری ابدی می رسد.
تربیت اخلاقی در اسلام
یکی از علل ایجاد تضادها و چالش های جدی در گفت و گوی علمی، فهم نادرست کلام یکدیگر و تفسیر آن بنابر دانش و نظر خویش است. به عبارت دیگر، تا زمانی که بین گوینده و شنونده یا نویسنده و خواننده تفاهم گفتمانی حاصل نشود، فهم درست ممکن نخواهد بود. بنابراین مفهوم شناسی را باید نقطه عزیمت رابطه میان نویسنده و خواننده دانست؛ چراکه بیان منظور و کاربرد آنها از زبان نویسنده، نقشی مؤثر در ایجاد ارتباط شناختی و مفهومی میان نویسنده و خواننده دارد. پس برای برقراری این تفاهم، نخست به مفهوم شناسی می پردازیم. هرگاه بدین حقیقت خوب بنگریم که انسان با هدف تکامل و رشد معنوی آفریده شده و پیامبر عظیم الشأن اسلام له هدف از بعثت خود را تکمیل فضایل اخلاقی و فراهم کردن تجهیزات این رشد و کمال دانسته، جایگاه تربیت اخلاقی در دین مبین اسلام آشکار می شود. یکی از ابعاد وجودی انسان که در آموزه‌های اسلامی به آن عنایت ویژه شده، تربیت جان و پرورش روح است؛ زیرا انسان در پرتو تربیت نفس و تزکیه روح به مراحل کامل انسانیت دست می یابد و سرانجام به رستگاری ابدی می رسد.
 
حضرت علی (علیه السلام) درباره اهمیت و جایگاه کسب معارف اخلاقی و نقش آموزه های اخلاقی در سرنوشت انسان، می فرماید:
 
لو کنا لاترجوا جنة ولا نخشی نارة ولاثواب ولاعقابا لکان ینبغی لنا أن نطلب مکارم الاخلاق فانها تدل على سبیل التجاح،" اگر بر فرض به بهشت امید نداشتیم و از آتش دوزخ نمی ترسیدیم و به ثواب نیز عقیده نداشتیم، باز سزاوار بود که در جست و جوی مکارم اخلاق باشیم؛ زیرا مکارم اخلاق، راه پیروزی و سعادت را به انسان نشان می دهد. نکته دیگر درباره جایگاه تربیت اخلاقی در دین اسلام، وابستگی شرافت هر علم به شرافت موضوع آن است. از آنجا که در دین مبین اسلام، موضوع علم خداشناسی ذات اقدس باری تعالی است، پس خداشناسی اشرف علوم به شمار می آید. پس از اصول عقاید، دانش تربیت و اخلاق از نظر شرافت و جایگاه در مقام دوم قرار دارد؛ زیرا موضوع آن روح و نفس انسانی، یعنی «نفخه آسمانی» است که در کالبد خاکی دمیده شده است. قرآن کریم در این باره می فرماید: فإذا سویته ونفخت فیه من روحی فقعوا له ساجدین؛ «هنگامی که کار آن را به پایان رساندم و از روح خود در او دمیدم، همگی بر او سجده کنید».
 
هرگاه بدین حقیقت خوب بنگریم که انسان با هدف تکامل و رشد معنوی آفریده شده و پیامبر عظیم الشأن اسلام له هدف از بعثت خود را تکمیل فضایل اخلاقی و فراهم کردن تجهیزات این رشد و کمال دانسته، جایگاه تربیت اخلاقی در دین مبین اسلام آشکار می شود.
 

مبانی

همان واقعیت های خارجی موجود در طبیعت و انسان است که امکان دارد در علوم دیگر نیز به اثبات رسیده باشند؛ مانند واقعیت های روانشناختی، جامعه شناختی و انسان شناختی. منظور از مبانی تربیت اخلاقی، ویژگیهای توانمندیها و گرایش هایی هستند که در انسان به طور طبیعی وجود دارد و فعالیت های تربیتی باید بر پایه آن مبانی انجام گیرد. مبانی تربیت اخلاقی با اهداف آن - که در بخش های بعدی همین کتاب خواهد آمد - هماهنگ است.
 

اصول

واژه «اصل» را عامه در برابر «بدل» و «فرع» به کار می برند؛ یعنی این واژه همیشه به صورت یک مفهوم مقایسه ای و نسبی به ذهن خطور می کند و سنجیده می شود؛ ولی شاید بتوان آن را به طور مجازی و مستقل، درباره هر امر مهمی که برای کارهای دیگر در حکم پایه است، به کار برد.مقصود از اصل در این پژوهش، مفهومی دقیق تر، برابر با معنای منشأ و مصدر است.
 
واژه «اصل» در هر زمینه ای که به کار رود، فی الجمله معنای اساس و پایه را خواهد داشت، اما به این معنا نیست که در هر علم و رشته ای به یک شکل به کار رود و معنای اصطلاحی یکسانی داشته باشد؛ چراکه در هر رشته ای، «اصل» معنایی متناسب با آن قلمرو خواهد داشت.
 
در علوم گوناگون، اصول و مبانی نقشی اساسی دارند و در واقع، فعالیت ها و روشها بر اصول آن علم مبتنی است. اصول، دستورالعمل هایی کلی اند که از آنها می توان به منزله راهنمای عمل استفاده کرد.
 
برخی متخصصان تعلیم و تربیت، اصول را به قدری مهم می دانند که حتی آنها را به تعریف تعلیم و تربیت نیز تسری می دهند و می گویند: «تعلیم و تربیت، فعل و انفعالی است میان دو قطب که مسبوق به اصلی و متوجه به هدفی و مستلزم طرح و نقشه ای باشد».
 
به طور خلاصه، اصول، قواعد و گزاره های تجویزی است که با مبانی ارتباط دارد و مخصوص موارد جزئی نیست.
 

تفاوت مبانی و اصول

مبانی همان واقعیت های خارجی موجود در طبیعت و انسان اند که ممکن است در علوم دیگر اثبات شده باشند؛ مانند واقعیت های روان شناختی، جامعه شناختی و انسان شناختی. اصول، در واقع بایدهایی است که از مبانی، اهداف و رابطه آن دو انشا می شود. درباره تعلیم و تربیت، تصریح معنای آن و معین کردن هدف لازم است، ولی کافی نیست. برخی کارشناسان تعلیم و تربیت به شاخص مفهوم شناختی در زمینه مبانی تعلیم و تربیت اشاره کرده اند و می گویند: «عزیمت به سوی هر مقصد، برای آنکه متضمن وصول بدان باشد، مستلزم طرح و نقشهای است که ناگزیر باید با توجه به مبدأ حرکت ترسیم شود». بنابراین ملاک اصلی در تشخیص مبانی تعلیم و تربیت آن است که مبانی به مبدأ حرکت فعالیت تعلیم و تربیت و ویژگی های آن ناظرند. به همین سبب، سپس مبانی تعلیم تربیت این گونه تعریف می شود: «مبانی تعلیم و تربیت از موقع آدمی و امکانات و محدودیت هایش و نیز از ضرورت هایی که حیاتش همواره تحت تأثیر آنهاست بحث می کند». همچنین از سیاق کلام ایشان به دست می آید که مبانی به واقعیت، یعنی «آنچه هست»، ناظرند، نه آنچه باید باشند. در یک کلام می توان گفت نقش مبانی تربیت، ارائه مجموعه ای از اصول موضوعه برای تربیت است.
 
منبع: برنامه درسی وتربیت اخلاقی، حمیدرضا کاظمی، چاپ اول،انتشارات مؤسسه آموزشی وپژوهشی امام خمینی(ره)، قم 1393
مقالات مرتبط

قلمرو علم و عمل

يکشنبه، 5 خرداد 1398

کمونیسم و تعلیم و تربیت

پنجشنبه، 2 خرداد 1398

نظریات تربیتی ما کار نکو

پنجشنبه، 2 خرداد 1398

تربیت دینی تربیت الهی است

چهارشنبه، 1 خرداد 1398
ارسال نظر شما
با تشکر، نظر شما پس از بررسی و تایید در سایت قرار خواهد گرفت.
متاسفانه در برقراری ارتباط خطایی رخ داده. لطفاً دوباره تلاش کنید.
يکشنبه، 5 خرداد 1398
تخمین زمان مطالعه:
بازدید: 134
موارد بیشتر برای شما
معضل ناسزاگویی در جامعه اسلامی و عوامل آن
معضل ناسزاگویی در جامعه اسلامی و عوامل آن

معضل ناسزاگویی در جامعه اسلامی و عوامل آن

خواص گندم برای سلامتی (بخش سوم)
خواص گندم برای سلامتی (بخش سوم)

خواص گندم برای سلامتی (بخش سوم)

خواص گندم برای سلامتی (بخش دوم)
خواص گندم برای سلامتی (بخش دوم)

خواص گندم برای سلامتی (بخش دوم)

خواص گندم برای سلامتی (بخش اول)
خواص گندم برای سلامتی (بخش اول)

خواص گندم برای سلامتی (بخش اول)

آنچه والدین از وسواس کودکان باید بدانند (بخش دوم)

آنچه والدین از وسواس کودکان باید بدانند (بخش دوم)

نهادهای موازی با خانواده در تربیت فرزندان (بخش اول)
نهادهای موازی با خانواده در تربیت فرزندان (بخش اول)

نهادهای موازی با خانواده در تربیت فرزندان (بخش اول)

مسجد شیخ زاید
مسجد شیخ زاید

مسجد شیخ زاید

مسجد شاه فیصل
مسجد شاه فیصل

مسجد شاه فیصل

آنچه والدین از وسواس کودکان باید بدانند (بخش اول)
آنچه والدین از وسواس کودکان باید بدانند (بخش اول)

آنچه والدین از وسواس کودکان باید بدانند (بخش اول)

مسجد حسن دوم در کازابلانکا
مسجد حسن دوم در کازابلانکا

مسجد حسن دوم در کازابلانکا

آشنایی با سوغات رشت
آشنایی با سوغات رشت

آشنایی با سوغات رشت

معرفی سوغات زاهدان
معرفی سوغات زاهدان

معرفی سوغات زاهدان

مسجد بزرگ شیخ زاید در ابوظبی
مسجد بزرگ شیخ زاید در ابوظبی

مسجد بزرگ شیخ زاید در ابوظبی

آشنایی با کوه های کارپات اوکراین

آشنایی با کوه های کارپات اوکراین

داروی مُسکن را قطع کردم تا بازی‌ام طبیعی‌تر شود
داروی مُسکن را قطع کردم تا بازی‌ام طبیعی‌تر شود

داروی مُسکن را قطع کردم تا بازی‌ام طبیعی‌تر شود

مسجد قل شریف در روسیه
مسجد قل شریف در روسیه

مسجد قل شریف در روسیه

آشنایی با جنگل حرا در جزیره قشم
آشنایی با جنگل حرا در جزیره قشم

آشنایی با جنگل حرا در جزیره قشم

مسجد کریستالی در مالزی
مسجد کریستالی در مالزی

مسجد کریستالی در مالزی

گرمای شدید هوا در اروپا

گرمای شدید هوا در اروپا

محبوبترین بنده نزد پروردگار
محبوبترین بنده نزد پروردگار

محبوبترین بنده نزد پروردگار

چگونه باید بر احساس تنهایی غلبه کرد
چگونه باید بر احساس تنهایی غلبه کرد

چگونه باید بر احساس تنهایی غلبه کرد