قصه هاي مي سي سي پي

ويليام فالکنر گفته که مارک تواين «پدر ادبيات آمريکا» و «همه پدرها» است (بالاخره از فالکنر نمي شود جمله اي بهتر از اين انتظار داشت ).ويليام دين هاولز نويسنده معاصر تواين -او را «لينکلن ادبيات آمريکا »مي داند. از هاکلبري فين به عنوان «اوديسه زندگي آمريکايي »اسم مي برند و در خود آمريکا تواين را داستان پرداز عجايب لقب داده اند. مي گويند او نخستين نويسنده بزرگ آمريکا بوده که به توده مردم روي آورده و هيچ کس بهتر از او سبک زندگي قرن 19 را مکتوب نکرده است. يکي از بهترين کتاب هاي تواين از اين نظر، «ماجراهاي تام ساير» است که خيلي دقيق روي خصوصيات اخلاقي و عقايد خرافي مردم آمريکا در نيمه اول قرن نوزدهم انگشت گذاشته. اين کتاب به تازگي مجددا به فارسي ترجمه شده و همين بهانه خوبي است براي سرزدن به دنياي هميشه شاد تام ساير و مارک تواين.
تواين در مقدمه چاپ اول تام ساير نوشته: «بيشتر ماجراهاي ثبت شده در اين کتاب واقعا اتفاق افتاده اند؛ يکي دوتايشان تجربه هاي خودم هستند و بقيه مال بچه هاي همکلاسي ام . شخصيت هاکلبري فين از دنياي واقعي استخراج شده و تام ساير هم همين طور ولي تام، ترکيبي از شخصيت سه پسري است که مي شناختم و بنابراين متعلق است به سنت ترکيبي در معماري. خرافات عجيبي که در اين کتاب با آنها روبه رو مي شويد، همه شان در دوره اين داستان واقعا بين بچه ها و بردگان ناحيه غرب آمريکا مد بوده اند. هرچند من اين کتاب را براي سرگرمي بچه ها نوشته ام، اميدوارم بزرگترها از آن رم نکنند چون حداقل بخشي از برنامه من اين بوده که بزرگترها هم با لذت به ياد بياورند که زماني چه بوده اند، چه فکر مي کرده اند، چه گفته اند و سرشان را با چه کارهايي گرم مي کرده اند». معروف است که تام ساير به نوعي اتوبيوگرافي مارک تواين است. تواين در بچگي يتيم و فقير بود، مرگ برادر و خواهرانش را به چشم ديد و مجبور شد براي گذران زندگي باقيمانده خانواده، کار کند. او بعدا تام ساير را نوشت تا تمام تلخکامي هاي کودکي اش را پشت اين داستان شاد و طنز آلود پنهان کند.
تام ساير قصه پسر يتيمي است که با خاله غرغرويش، پالي زندگي مي کند. خاله پالي آدم غيرقابل تحملي است چون به گفته هاکلبري در عمرش دروغ نگفته است .تام حوصله مدرسه رفتن يا کار کردن را ندارد و بيشتر دلش مي خواهد با دوست ولگردش هاک ول بگردند و در آينده، دزدان دريايي رود مي سي سي پي شوند. بزرگ ترين ماجراي زندگي آنها در شبي اتفاق مي افتد که براي چال کردن گربه اي يواشکي به قبرستان مي روند و درگير يک قضيه قتل مي شوند. همان طور که خود تواين گفته بود بيشتر کتاب هاي او از جمله ماجراهاي تام ساير و ماجراهاي هاکلبري فين کتاب هايي هستند که هم براي نوجوانان قابل فهم و لذت بودند و هم براي بزرگترها؛ هم براي عوام جالبند و هم براي خواص. شايد به همين خاطر است که پس از 133 سال، شيطنت هاي اين دو پسر بچه بزرگ نشدني هنوز هم پرطرفدار و پرفروش هستند.
تام ساير صاحب يک رکورد تاريخي هم هست؛ اين اولين کتاب تاريخ است که چرکنويسش با ماشين تايپ نوشته شده (هرچند يک مورخ معتقد است اين رکورد به يک کتاب ديگر تواين يعني زندگي مي سي سي پي تعلق دارد). بعدها خيلي از نويسندگان جهان از اين روش تقليد کردند؛ طوري که به صورت يکي از فيگورهاي اصلي روشنفکري و داستان نويسي درآمد (البته تواين در ايجاد مدهاي ديگر هم دخيل بوده؛ مثلا بعضي معتقدند او اولين آدم مشهوري است که يکدست حتي کلاه و کفش و پاپيون سفيد مي پوشيده .)

چنين گفت مارک تواين

دانستن شمه اي از زندگي تواين براي تفسير آثارش ضروري است. تواين با نام واقعي «ساموئل لنگهورن کلمنس» در شهري در ساحل مي سي سي پي به دنيا آمد که برده داري در آن رواج داشت. از 18 سالگي به خاطر بي پولي توي شهرهاي مختلف آمريکا مي چرخيد و هرکاري مي کرد؛ از نقاشي ساختمان، سربازي مزدورانه و جويندگي طلا گرفته تا ناخدايي کشتي روي مي سي سي پي و به خصوص کار در چاپخانه. او عملا تحصيلاتش را در چاپخانه ها گذراند و لم زدن را هم همان جا تمرين کرد. اوکم کم در نوشتن مطالب گزارشي طنز آن قدر شهرت پيدا کرد که در 31 سالگي، بزرگ ترين روزنامه غرب آمريکا در آن زمان با نام آلتا کاليفرنيا با او قراردادي با اين عنوان بست؛ «خبرنگار سيار بدون محدوديت مکان و زمان و سمت که دور کره زمين مي گردد و ضمن سفر گزارش مي نويسد». تواين ناخدايي کشتي روي مي سي سي پي را که آن زمان آرزوي هر جوان جنوبي اي بود، بيش از بقيه کارهايش دوست داشت اما به خاطر شروع جنگ هاي داخلي مجبور شد از آن دست بکشد و کم کم بزند توي کار کتاب نوشتن. با نوشتن مشهور شد و توانست با دختر يکي از صاحبان کله گنده صنايع زغال سنگ آمريکا ازدواج کند (البته خودش گفته که عاشق عکس اين دختر شده بود نه پولش )تا نزديک به 30 سال در شهرت و شادي و پول غرق شود و شادترين داستان ها را بنويسد. اما در 15-10 سال آخر عمر به خاطر مرگ همسر و دو دختر و ديوانه شدن يک دختر ديگرش به شدت تلخکام و بدبين شد و آن روح خوشبيني و طنز شاد از آثارش بيرون رفت.

پول بهتر است يا ثروت؟

تواين در دوران ثروتمندي علاقه زيادي به علم داشت. دوست «تسلا»ي معروف بود و حتي چند اختراع به ثبت رساند. او احتمالا اولين کسي است که از مفهوم مسافر زمان استفاده کرده است. معروف ترين اثر تواين ماجراهاي هاکلبري فين است که بعضي آن را جلد دوم ماجراهاي تام ساير مي دانند. هاکلبري فين به عنوان اولين رمان بزرگ آمريکايي و کتابي که امروزه جزو متن درسي دانش آموزان در سراسرآمريکا تدريس مي شود، با استفاده از همان شخصيت هاي کتاب تام ساير و طي هشت سال پس از انتشار آن نوشته شده. تواين 400 صفحه از اين کتاب را بلافاصله پس از چاپ تام ساير نوشته و هم در شروع و هم در پايان اين کتاب، شخصيت تام ساير را به عنوان حلال مشکلات وارد داستان کرده تا کارها را سرو سامان بدهد. با اين حال اين دو کتاب چند تفاوت اصلي دارند؛ تام ساير به زبان ادبي و قلمبه سلمبه نوشته شده و هاکلبري فين به زبان ساده و عاميانه. تام ساير در روايت از صيغه سوم شخص استفاده مي کند و هاکلبري از اول شخص. درکتاب اول راوي «آقاي تواين» است و در دومي خود هاک. همچنين در مجموع داستان پردازي، زبان و روحيه طنز تواين در کتاب دوم بسيار پخته تر و کامل تر شده است. تواين بعدا از همين شخصيت ها در دو کتاب ديگر (تام ساير کاراگاه و تام ساير در خارجه ) هم استفاده کرد ولي يخ اين دوکتاب خيلي نگرفت. «شاهزاده و گدا» اولين داستان جدي تواين با الهام از زندگي ادوارد ششم- پادشاه انگلستان- بود که اوايل خيلي از آن استقبال نشد. او حتي سراغ نوشتن کتاب هاي تاريخي دقيق مثلا درباره «ژاندارک» هم رفت. خود تواين فکر مي کرد اين بهترين کتابي است که نوشته و حسرت مي خورد که کاش تام ساير و هاکلبري فين را سوزانده بود! اما خب تاريخ نشان داده که پژوهش هاي تاريخي منقح را هر آدم با پشتکاري مي تواند انجام دهد اما خلاقيت نوشتن تام ساير در کمتر کسي وجود دارد.

ناخدا، آسوده بران

تواين گفته که در نويسندگي بيش از همه از ديکنز تاثير گرفته ولي طنزش ما را عميقا به ياد ولتر مي اندازد. سبک ادبي تواين را با چهار ويژگي اصلي مي شود شناخت؛ ويژگي اول کارهاي تواين منطقه گرايي (رژيوناليسم )است که اتفاقا او سمبل اين نوع ادبيات در جهان محسوب مي شود. اين نهضت که اوجش مال قرن 19 و اوايل قرن 20 است ولي هنوز مي شود زاغ سياهش را در کارهاي بعضي نويسندگان چوب زد، به اين معناست که نويسنده با تاريخ، جغرافيا، آدم ها و رسوم يک منطقه خاص (نه يک کشور )يا بدون لحاظ کردن جنبه هاي سياسي دلبستگي بيش از حد نشان بدهد. اين جور نوشتن بيشتر داراي عناصر احساس گرايانه و نوستالژيک هم هست (هرچند که تواين خود را دشمن رمانتيسم مي داند و معتقد است سروالتر اسکات با وارد کردن رمانتيسم به داستان نويسي آنگلوساکسون، «ضرري بي پايان را به ادبيات جهان وارد کرده است. »ادبيات رژيو ناليستي خصوصا در آمريکا طرفداران زيادي داشته و هر گروه از نويسندگان به توصيف و ستايش منطقه اي از آن پرداخته اند؛ مثلا استيفن کينگ، را برفراست و هريت بيچرستو به نيوانگلند، مارک تواين، مارگارت ميچل و جان گريشام به منطقه جنوب، ويلاکاتر و جان هي به منطقه ميدوست و جان اشتاين بک و ريموند چندلر به کاليفرنيا علاقه داشتند. حتي گاهي وقت ها نويسنده خودش منطقه دلخواهش را مي ساخته؛ مثل فالکز که تقريبا همه داستان هايش در يوکناپاتافا اتفاق مي افتد. البته رژيوناليسم در کشورهاي ديگر هم ديده مي شود؛ مثلا خواهران برونته که زمينهاي باتلاقي و مه گرفته اطراف خانه شان را به تمام داستان هايشان تعميم مي دهند. نويسندگان آمريکاي لاتين مثل يوسا مارکزو بورخس هم از ديگر نمادهاي منطقه گرايي محسوب مي شوند. اين منطقه نوستالژيک براي تواين مي سي سي پي است تا جايي که حتي اسمش را از اصطلاحات ملوانان اين رودخانه گرفته «مارک تواين »يا «علامت دو»، شاخصي از عمق رودخانه و القا کننده يک جور امنيت و آرامش است؛ يعني اينکه «ناخدا، آسوده بران که عمق آب براي راندن کشتي مناسب است».

توزيع نامناسب احمق ها

يکي ديگر از ويژگي هاي کارهاي تواين طنز خاص اوست که در طرز نگاهش به انسان و زندگي ريشه دارد. زندگي در غرب وحشي آمريکا در آن زمان کساني را مي طلبيد که از اين شرايط دشوار و نامطئمن زندگي تفسيري خنده دار و قابل تحمل ارائه کنند و طنز غرب آمريکا اين طوري متولد شد. در اين بين تواين به عنوان يک چهره شاخص استاد دست انداختن و به چالش کشيدن تفکرات و سنت ها و پيش فرض هاي ذهني جامعه است که دو نمونه بارزشان را مي توان در کتاب «بيگانه اي در دهکده» و مجموعه داستان هاي کوتاه «انحطاط فن دروغگويي» (که هر دو به فارسي هم ترجمه شده اند )پيدا کرد. تواين کسي است که مي گويد: «انسان فقط يک سلاح واقعا موثر دارد و آن خنده است» يا «مشکل اين نيست که تعداد احمق ها زياد است؛ مشکل در توزيع نامناسب آنهاست» يا «زندگي بي نهايت شادتر بود اگر ما در 80 سالگي به دنيا مي آمديم و به تدريج به 18 سالگي مي رسيديم» او حتي با مرگ خودش هم شوخي کرده؛ وقتي يک بار نيويورک تايمز به اشتباه گزارش مفصلي از مرگ تواين چاپ کرد، او روز بعد در همان صفحه مطلبي طنز نوشت با اين عنوان که «در گزارش مرگ من کمي اغراق شده است».
بيشتر آثار تواين نيم نگاهي به ادبيات کودکان و نوجوانان دارند. او براي مسخره کردن ادبيات کودکان آن دوران که عمدتا جنبه تعليم و اندرز داشت تا قصه و خلاقيت سازي، وارد اين عرصه شد و سعي کرد مباني تربيت را متحول کند. او معتقد بود: «صابون و آموزش و پرورش به اندازه يک قتل عام، ناگهاني نيستند ولي در دراز مدت کشنده تر از آن در مي آيند» و مي گفت: «کار يعني هر چيزي که مجبور به انجام دادنش باشيد و بازي يعني هر چيزي که مجبور به انجام دادنش نباشيد». کودکان بايد بازي کنند نه کار. «جايزه مارک تواين »امروزه جزو معتبرترين جوايز ادبيات کودکان است.

همه خوردني هاي بدمزه را بخور

سبک ادبي تواين، تمايل اجتناب ناپذيرش به صادر کردن جملات قصار حتي از زبان بچه هاست. او صدها جمله قصار معروف دارد از جمله: «تفاوت بين حرف راست و حرف تقريبا راست مثل تفاوت صاعقه است با کرم شب تاب»، «عشق عينک سبزي است که آدم با آن کاه را يونجه مي بيند»، « وقتي کبوتري شروع به معاشرت با کلاغ ها مي کند پرهايش سفيد مي مانند ولي قلبش سياه مي شود»، «وقتي جوان تر بودم همه چيز را به خاطر مي آوردم؛ حالا مي خواست اتفاق افتاده باشد يا نه»، «تنها راه تندرستي خوردن خوردني هاي بدمزه، نوشيدن نوشيدني هاي مشمئز کننده و انجام کارهاي تنفر آور است»، «ما (آمريکايي ها)بهترين دولتي را داريم که با پول مي شود خريد». تواين در اواخر زندگي اش سبکي را در نقد ادبي ابداع کرد که هنوز هم خيلي از منتقدان از اصول آن پيروي مي کنند. بعد تواين با اين سبک افتاد به جان جورج اليوت، جين آستين، رابرت لويي استيونسون و خيلي هاي ديگر. به خود کارهاي تواين هم انتقاداتي جدي وارد کرده اند که جدي ترين شان به خاطر نگاه منفي و حتي نژادپرستانه او نسبت به اقليت هاست؛ مثلا نگاه منفي اش به سرخ پوست ها در تام ساير يا استفاده بي رويه اش از لفظ «کاکاسيا». شايد تواين با همين الفاظ هم در زمان خودش پيشرو جدي مبارزه با نژادپرستي محسوب شده است.
همينگوي گفته است: «همه ادبيات جديد امريکا از يک کتاب مارک تواين نشات گرفته و آن هاکلبري فين است. اين بهترين کتاب ماست که قبل از آن چيز دندان گيري نبوده و بعد از آن هم چيزي به اين خوبي در نيامده است...». البته مثل همه تعريف هاي ديگر دو نويسنده از هم، همينگوي در ادامه اين جملات، شيلنگ را باز کرده و به تمام هيکل تواين و کتابش گرفته است؛ از جمله اينکه تواين را به حقه بازي متهم کرده که صد البته ما هم مثل همه کسان ديگري که قرار است متني در تعريف از يک نفر بنويسند، اين ادامه هيجان انگيز را سانسور مي کنيم!

بهتر است ابله به نظر برسي
هشت توصيه داغ تواين به ننيسندگان جوان

* نوشتن يک قصه طنز کاري است جدي و سخت؛ چون قصه گو بايد تمام تلاشش را بکند تا کسي نفهمد که هيچ نکته خنده داري در قصه اش وجود نداشته است.
* بيشتر نويسنده ها به حقيقت به عنوان مهم ترين دارايي شان نگاه مي کنند. بنابراين بيشترين تجارت را با آن انجام مي دهند.
* بهتر است دهانتان را ببنديد و ابله به نظر برسيد تا اينکه دهانتان را باز کنيد و جاي هيچ ترديدي باقي نگذاريد.
* اگر مي خواهيد داستان شما خوب دربيايد بايد حواستان به دوچيز باشد؛ اينکه خوب ها برنده شوند و اينکه بدها ببازند. با اين حال مشکل بيشتر داستان ها اين است که همه بدها را با حداکثر سرعت ممکن به قعر جهنم مي فرستند.
* در مدت زماني که يک قصه دروغ دنيا را دور مي زند و برمي گردد، يک قصه راست هنوز دارد بند کفش هايش رامي بندد تا حرکت کند.
* هروقت خواستيد بنويسيد «خيلي»، به جايش يک فحش بنويسيد. اين طوري ويراستار اين کلمه را حذف مي کند و آن وقت نوشته تان خوب در مي آيد.
* حرفه نقد در ادبيات و موسيقي و درام، پست ترين حرفه هاست.
* مبناي هنر آمريکايي- از جمله کار خودم- عبارت است از سر هم کردن رشته اي از تکه هاي بي ربط و چرند به صورتي سردرگم و بي هدف؛ به شرط اينکه بتواني خودت را بي اطلاع از بي ربطي آنها و بي گناه جا بزني.

توکيو بدون توقف
نسخه کارتوني تام ساير با داستان اصلي چه فرقي دارد؟

از فيلم صامتي که پارامونت در 1907 با موضوع تام ساير ساخت تا همين امروز کشورهاي مختلف در کار پرداختن به اين آمريکايي فسقلي هستند. اما معروف ترين اين ساخته ها براي ما ايراني ها، سريال کارتوني محصول 1980 شرکت «پويا نمايي ژاپن»Nippon Animation است که تلويزيونمان آن قديم ها ما را بچه گير آورده بود و هي پخش مي کرد. اگر فکر مي کنيد با ديدن اين کارتون تمام داستان درباره تام و هاک و اينجن جو- سرخ پوست ترسناک و تبهکار را مي دانيد ،سخت در اشتباهيد چون کلي از وقايع آن کارتون اصلا ربطي به کتاب ندارد. البته اين اولين باري نيست که کمپاني انيميشن نيپون چنين کاري مي کند؛ هدف اوليه اين شرکت که در 1975 از دل يک کمپاني ديگر بيرون آمد و استاوهايائز ميازاکي هم مدتي کارمندي اش را مي کرد اين بود که تمام قصه هاي معروف ادبيات کودکان جهان را دربياورند تا قرائت ژاپني التقاطي اش را آن طور که دلشان مي خواهد بسازند و اين وسط اگرتوانستند چيزهايي را هم به نفع ژاپن خودشان کش بروند. هايدي، سندباد، هاچ زنبور عسل، پانزده پسر، دور دنيا در هشتاد روز، آن شرلي، ميشا و ناتاشا و خيلي کارتون هاي ديگر دوران طفوليت ما، کار همين شرکت هستند.
منبع: نشريه همشهري جوان, شماره 224