در تبت همچون دیگر بخش های آسیای شرقی، اشراف و لاماهای بلندمرتبه قابلیت های بالایی در خوشنویسی داشته اند، بااین تفاوت که در تبت برخلاف چین، ژاپن و کره، برای خوشنویسی از قلم نی استفاده می کنند، نه قلم مو. بجز این مساله، تاثیر این هنر از خوشنویسیهای شرق آسیا محسوس است و حتی در برخی مواقع برخلاف دیگر خطوط برهمایی، آزادی جریان خط را در آن می توانیم ببینیم. بیشتر رسوم خوشنویسی تبتی از متون مذهبی سرچشمه گرفته و بیشتر خوشنویسی قدیمی با زمینه های رهبانی همراه است.
نوشته «تبت آزاد» با چهار سبک مختلف خوشنویسی تبتی. تهیه و تنظیم: ابوالفضل رنجبران
سبکهای گوناگون خوشنویسی
سبکهای گوناگون خوشنویسی در تبت وجود دارد. رکورد طولانیترین حلقه خوشنویسی تبتی متعلق به Jamyang Dorjee Chakrishar است که ۱۶۳،۲ متر شامل ۶۵،۰۰۰ حرف را خوشنویسی کردهاست. این طومار شامل دعاهایی برای دالایی لامای چهاردهم است که بدست ۳۲ راهب پدید آمدهاند. الفبای تبتی یک الفبای نوشتاری ابوگیدا است که برای نوشتن زبانهای تبتی مانند تبتی و همچنین دزونگخایی، سیکیمی، لداخی و گاهی بلتی استفاده میشود. شکل چاپ شدهُ آن خط اوچن نام دارد در حالی که خط دستنوشتهٔ آن که روزمره استفاده میشود، خط اومی نامیده میشود. الفبای تبتی به گسترهٔ قومی-هویتی تبتی در سراسر تبت، بوتان، هند و نپال بسیار نزدیک است. الفبای تبتی مبدأ هندی دارد و و نیای الفبای لیمبو، الفبای لپچا و خط چند زبانهٔ فاگس-پا است.
یک مانترای بودایی با خط تبتی. تهیه و تنظیم: ابوالفضل رنجبران
سبکهای گوناگون خوشنویسی
سبکهای گوناگون خوشنویسی در تبت وجود دارد:
اوچن (به زبان تبتی:དབུ་ཅན།، به معنی نوکدار: با نامهای اوچان یا دو-کان نیز شناخته میشود) با سطرهای افقی پرحجم و خطوط عمودی باریک شناخته میشود و مرسومترین نوشتار تبتی است. به خاطر وضوحش در متون چاپی هم کاربرد دارد. در خطوط دستنویس هم سبک اصلی خوشنویسی است و قبل از شروع به فراگیری سبکهای دیگر باید در آن استاد شد.
انگاتار (به زبان تبتی:སྔ་དར།، به زبان چینی:前宏期) گسترشیافته
توآد (蟾体) - ویرایش اولیه Thonmi Sambhota
لیژوآن (列砖体)
ژیونگجی (雄鸡体)
که (稞体)
چوآنژو (串珠体)
کیانگلانگ (蜣螂体)
یویوئه (鱼跃体)
تنگشی (腾狮体)
کیتار (به زبان تبتی:ཕྱི་དར།، به زبان چینی:后宏期) گسترشیافته
سارکونگ یا چونگ (གསར་ཆུང༌།)
سوگرینگ
سوگتونگ
سارکن
اومه (به زبان تبتی:དབུ་མེད།، به معنی بدون نوک): سبکی با خمیدگی بیشتر ایت که در مطبوعات و زندگی روزمره کاربرد زیادی دارد. تفاوت آن با اوچان نداشتن خط افقی بالای حروف است.
بکوگ (به زبان تبتی:དཔེ་ཚུགས། یا بتسو): نازیک است و همچون اومه خمیده است ولی در شکل مربعی.
ژوزا (به زبان تبتی:འབྲུ་ཚ། یا دروتسا): گونهای از اومه با نشانههای صدادار اوجاین.
خمیده ژوزا
مستقیم ژوزا
کوتاه ژوزا
棱体
粒体
کوگتونگ (به زبان تبتی:ཚུགས་ཐུང༌། یا تسوگتونگ): سبک کوتاهشده و خلاصه اومه.
سبک یی (伊体)
سبک ژیونگ (雄体)
الفبای تبتی . تهیه و تنظیم: ابوالفضل رنجبران
نمونههای درخور توجهرکورد طولانیترین حلقه خوشنویسی تبتی متعلق به Jamyang Dorjee Chakrishar است که ۱۶۳،۲ متر شامل ۶۵،۰۰۰ حرف را خوشنویسی کردهاست. این طومار شامل دعاهایی برای دالایی لامای چهاردهم است که بدست ۳۲ راهب پدید آمدهاند.
زبان و الفبا تبتی
تبتی معیار یا گاه به سادگی زبان تبتی، گونهٔ معیار زبانهای تبتی و زبان رسمی منطقه خودمختار تبت است. این گونه بر پایه گویش شهر لهاسا بنا شدهاست و گاه بدان تبتی لهاسایی نیز گفته میشود. گویشهای دیگر تبتی در استانهای سیچوان، چینگهای و یوننان کشور چین (که بیشتر جمعیتشان تبتی هستند) و در قسمتهایی از نپال، هند و پاکستان (در ناحیه جامو و کشمیر و بلتستان) به کار میروند.
الفبای تبتی یک الفبای نوشتاری ابوگیدا است که برای نوشتن زبانهای تبتی مانند تبتی و همچنین دزونگخایی، سیکیمی، لداخی و گاهی بلتی استفاده میشود. شکل چاپ شدهُ آن خط اوچن نام دارد در حالی که خط دستنوشتهٔ آن که روزمره استفاده میشود، خط اومی نامیده میشود.
الفبای تبتی به گسترهٔ قومی-هویتی تبتی در سراسر تبت، بوتان، هند و نپال بسیار نزدیک است. الفبای تبتی مبدأ هندی دارد و و نیای الفبای لیمبو، الفبای لپچا و خط چند زبانهٔ فاگس-پا است.
تبتی زبانی نواختبر است. بدین معنی که هر هجا با تغییر طرز تلفظ (مثلاً اینکه زیر یا بم، کشیده یا ضربی تلفظ شود) معنایش فرق و در نتیجه معنای کلمات و جملات تغییر میکند. با گسترش آیین بودایی تبتی، زبان تبتی به دنیای غرب گسترش یافتهاست و میتوان آن را در بسیاری از نشریات بودایی و مطالب دعایی یافت. برخی از دانشجویان غربی این زبان را برای ترجمه متون تبتی یادمیگیرند. بیرون از خود لهاسا، تقریباً ۲۰۰٫۰۰۰ نفر از تبعیدیان تبتی که از تبت امروزی به هند و دیگر کشورها نقل مکان کردهاند، به این گویش صحبت میکنند.
واجشناسی
واجشناسی یا فونولوژی یکی از زیرشاخههای زبانشناسی است که به بررسی نظام آوایی زبان میپردازد و جایگاه عناصر آوایی زنجیری و زبرزنجیری را در نظام زبان مشخص میکند. در این حوزه، مسائلی مانند آوا، واج، واجگونه، گام یا پایه، هجا، تکواژ، تکیه، آهنگ، رکن و وزن شعر مورد بررسی قرار میگیرند.
بررسی زنجیرههای علائمِ زبان اشاره و نظامِ آوایی زبانگونهها هم جزو همین حوزه محسوب میشود.
در زیر خلاصهای از سامانه واجشناسی گویش تبتی لهاسا، تأثیرگذارترین گونه زبان تبتی، ارائه شدهاست. تبتی با یک دبیره براهمایی با یک دستور خط محافظهکارانه تاریخی نوشته میشود که واجشناسی تبتی باستان را بازتاب میکند و به وحدت زبانی تبتی کمک میکند. این خط همچنین در بازسازی نیاچینی-تبتی و چینی کهن مفید است.نویسهگردانی وایلی رایجترین سامانه لاتیننویسی تبتی است که توسط پژوهشگران غربی برای نوشتن تبتی به الفبای لاتین استفاده میشود. پینیین تبتی، سامانه لاتیننویسی رسمی است که توسط دولت چین به کار میرود.
وضعیت کنونی
در بیشتر تبت، آموزش ابتدایی یا بهطور عمده یا بهطور کامل به زبان تبتی انجام میشود و آموزش دو زبانه به ندرت قبل از رسیدن دانش آموزان به دوره راهنمایی انجام میشود. با این حال، زبان چینی در بسیاری از مدارس متوسطه تبت تنها زبان آموزشی است. برای تحصیلات دانشگاهی امکان تحصیل در رشتههای انسانی در تعدادی از کالجهای اقلیت در تبت فراهم است. سواد و نرخ ثبت نام همچنان مهمترین نگرانی دولت چین است. بسیاری از جمعیت بزرگسال در تبت بیسواد هستند و علیرغم سیاستهای اجباری آموزش، بسیاری از والدین در مناطق روستایی قادر به فرستادن فرزندان خود به مدرسه نیستند.
نتیجه گیری:
خَط و سپس خط خوش مشهور به هنر خوشنویسی هنر یا وسیلهای برای ثبت و نوشتن اندیشهها با استفاده از نشانهها است که به چشم آشنا باشد و دیده شود. در واقع، بشر از زمانی که خواست آنچه را میاندیشد نقش کند، به جهان خط و نگارش، گام نهاد. امروزه خط لاتین پر استفادهترین و شناخته شدهترین خط در جهان است.
پیدایش خط در میان جوامع بشری آنقدر اهمیت دارد که آن را مبنای شروع تاریخ قرار دادهاند و سرگذشت انسان پیش از اختراع خط را دوران «پیشا تاریخی» یا پیش از تاریخ میخوانند. در این میان، جوامع و تمدنهای مختلف سعی کردهاند شیوه نگارش مختص به خود را داشته باشند و آن را با هنر درآمیزند که حاصلش خوشنویسی شد.
خط وسیله یا هنری است برای ثبت و نوشتن اندیشهها با استفاده از نشانهها. خواجه حافظ شیرازی میگوید: خط زبان دست است و حافظ افکار و آثار. بی تردید یکی از مهمترین و شاید شگفت انگیزترین ابداعات انسان در هزاره ی سوم پیش از میلاد ییدایش خط است و تاریخچه پیداش آن فرایند پیچیده ای دارد.
احتمالا اولین تلاشهای بشر برای ثبت اسناد، نقاشیهای درون غارها بوده است، که دست کم بیست هزار سال قدمت دارند و ی نشانههای سفالی که ده هزار سال از عمر آن میگذرد. این کارها غالباً از نخستین ابداعات انسانها در نوشتار به شمار میآیند، گرچه از دید زبان شناسان با توجه به تعریفی که از خط ارائه میدهند این نشانهها داری ویژگیهای یک نظام نوشتاری نیستند.
در آن زمان تلاش انسان برای یافتن نوشتار، مربوط به نگه داشتن محاسبه فعالیت های کشاورزی و دامداری بودهاست. خط بر اساس نیازی اقتصادی و بازرگانی و حکومتی و ارتباط با مللها برای ثبت اموال معابد اختراع شد.
نوشتار، نخستین تلاش انسان برای ثبت دارایی خود نبود، زیرا پیش از خط و نوشتار استفاده از چوب خط، ژتونهای گلی، سنگی و موارد مشابه رواج داشت. این سیستمها همچنان پس از اختراع خط نیز استفاده می شدند (مانند استفاده از چرتکه در عصر رایانه).
خوشنویسی تبتی هنر نوشتاری زبان تبتی است. همچون دیگر بخشهای آسیای شرقی، اشراف و لاماهای بلندمرتبه قابلیتهای بالایی در خوشنویسی داشتهاند. در تبت برخلاف چین، ژاپن و کره، برای خوشنویسی از قلم نی استفاده میکنند نه قلممو. به جز این مسئله، تاثیر این هنر از خوشنویسیهای شرق آسیا محسوس است و حتی در برخی مواقع برخلاف دیگر خطوط برهمایی، آزادی جریان خط را در آن میتوانیم ببینیم. بیشتر رسوم خوشنویسی تبتی از متون مذهبی سرچشمه گرفته و بیشتر خوشنویسی قدیمی با زمینههای رهبانی همراه است.
در پایان:
جا دارد که از دلسوزی، همراهی و توجه اساتید معظم، متعهد، متدین و مجاهدِ خود در کسوت شاگردی، از زحمات ارزشمند استاد مسعود نجابتی و عبدالرسول یاقوتی، سید حسن موسی زاده، ناصر طاووسی و ابوالفضل خزائی تقدیر و تشکر نمایم.
شاگرد شما، ابوالفضل رنجبران
© کلیه حقوق متعلق به صاحب اثر و پرتال فرهنگی راسخون است. استفاده از مطالب و آثار فقط با ذکر منبع بلامانع است.
.jpg)
.jpg)
.jpg)
