در آیات قرآن، در مورد انسان ها از چند لفظ استفاده شده است:
لفظ آدم:
مراد از آن، انسان نخستین یعنی حضرت آدم (علیه السلام) است.
لفظ بنی آدم:
مراد از آن، فرزندان حضرت آدم (علیه السلام) است.
لفظ انسان:
گاهی این لفظ برای حضرت آدم (علیه السلام) به کار برده شده، مانند آیه‌ی 12 سوره‌ی مبارکه‌ی مؤمنون که می فرماید: «وَ لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسَانَ مِنْ سُلاَلَةٍ مِنْ طِینٍ» ما خلق کردیم انسان (حضرت آدم) را از کشیده ای از گِل و گاهی لفظ انسان برای فرزندان آدم به کار برده شده، مانند آیات 5 و 6 سوره‌ی مبارکه‌ی طارق که می‌فرماید: «فَلْیَنْظُرِ الْإِنْسَانُ مِمَّ خُلِقَ خُلِقَ مِنْ مَاءٍ دَافِقٍ» انسان باید نگاه کند که از چه چیز آفریده شده؟ از یک آب جهنده خلق شده است. در اینجا مُراد از انسان، فرزندان آدم هستند.
و امّا جواب شبهه:
در بعضی از آیات قرآن کریم، خداوند می فرماید: ما انسان را از گِل آفریدیم که مراد از انسان در این آیات، حضرت آدم (علیه السلام) است و در بعضی از آیات دیگر می فرماید: ما انسان را از آب (یعنی اسپرم مرد که در آب شناور است) آفریدیم که مراد از انسان در این آیات، فرزندان حضرت آدم هستند (نه خود حضرت آدم) و این مطلب را شما در آیات 7 و 8 سوره‌ی مبارکه‌ی سجده به وضوح مشاهده می کنید که می فرماید: «وَ بَدَأَ خَلْقَ الْإِنْسَانِ مِنْ طِینٍ، ثُمَّ جَعَلَ نَسْلَهُ مِنْ سُلاَلَةٍ مِنْ مَاءٍ مَهِینٍ» خداوند آغاز آفرینش انسان را از گِل قرار داد و سپس نسل او را از عصاره ای از آب ناچیز خلق کرد.(1)
با این بیان، تناقضی بین آیات ذکر شده قرآن کریم نیست.
توضیح مختصر در مورد خلقت انسان ها (فرزندان آدم)
خداوند متعال در آیات 12 و 13 سوره‌ی مبارکه‌ی مؤمنون، مراحل خلقت فرزندان آدم را چنین بیان می فرماید:
مرحله‌ی اول:
نطفه (مراد همان آبی است که در صُلب پدر بوده و به رَحِم مادر انتقال می یابد). در کلام عرب، نطفه به آبی گفته می شود که دو خصوصیّت داشته باشد:
- آبی که قلیل و کم باشد.
- آبی که بکر و دست نخورده باشد.
حضرت امام علی (علیه السلام) در جنگ نهروان فرمودند: با نهروانیان چنان کنم که کنار نطفه قرار بگیرند!
مرحوم سیّد رضی (رحمه الله) در توضیح این فراز از نهج البلاغه می فرماید: در کنار آن مکانی که جنگ نهروان واقع شد، درّه ای بود که ته آن درّه، آب راکد بود. آن آب، هم قلیل بود و هم بکر و دست نخورده. به خاطر همین دو خصوصیّتی که این آب داشت، حضرت از آن تعبیر به نطفه کردند و فرمودند: چنان ضربتی به نهروانیان بزنم که در کنار نطفه (آب ته درّه) قرار بگیرند.
.jpg "انسان از گِل خلق شده یا آب؟!")
عَلَقه (این کلمه از ماده‌ی «عَ لَ قَ» به معنای چسبندگی است) وقتی نطفه وارد رَحِم مادر می شود، به دیواره‌ی رحم مادر می چسبد که در علم زیست شناسی گفته شده: این عمل، مدّت 7 تا 10 روز طول می کشد.
خداوند در سوره‌ی مبارکه‌ی مؤمنون از رَحِم مادر تعبیر به قرار می کند. قرار به جایی می گویند که در آن آرامش وجود داشته باشد، همچنان که به بهشت «دارُالقَرار» می گویند. این نطفه ای که وارد رَحِم مادر شد و قرار است تبدیل به انسان شود، نیاز به آرامش خاصّ خود دارد که این آرامش در رَحِم مادر برای او مهیّاست).
مرحله‌ی سوم:
مُضغه (در لغت عرب به معنای گوشت جویده شده است). بعد از مدّت زمانی، آبی که به دیواره‌ی رَحِم مادر چسبیده، به گوشت جویده شده تبدیل می شود.
مرحله‌ی چهارم:
بافت های استخوانی (بعد از مرحله‌ی مُضغه، خداوند بافت های استخوانی را درست می کند) همچنان که فرمود: «فَخَلَقنا المُضغَهَ عِظامَا» ما از آن مضغه، استخوان خلق می کنیم.
مرحله‌ی پنجم:
بافت های گوشتی (بعد از مرحله‌ی بافت های استخوانی، خداوند بافت های گوشتی را به وجود می آورد) همچنین که فرمود: «فَکَسَونا العِظامَ لَحمَا» یعنی استخوان ها را با گوشت می پوشانیم.
تمام این پنج مرحله، سه ماه طول می کشد و اصل بدن آدمی در رَحِم مادر تشکیل می شود.
مرحله‌ی ششم:
دمیدن روح در بدن: خداوند بعد از تشکیل جسم، روح را در آن قرار می دهد که از اسرار الهی است و بشر را توان و یارای درک آن نیست، همچنان که در سوره‌ی مبارکه‌ی اسراء آیه 17 می فرماید: «وَ یَسْأَلُونَکَ عَنِ الرُّوحِ قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّی وَ مَا أُوتِیتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلاَّ قَلِیلاً» ای پیامبر! از تو درباره روح می پرسند، بگو: روح از [سنخ] فرمان پروردگار من است و به شما از دانش، جز اندکی داده نشده است. اتفاقاً یکی از مسائلی که برای انسان ها هنوز حلّ نشده باقی مانده است، همین مسئله‌ی روح است. (2)
تذکّر:
یکی دیگر از الفاظی که قرآن کریم در مورد انسان ها به کار برده است و ما در مقدّمه نیاوردیم، لفظ بَشَر است. به انسان بَشَر گفتند، چون بَشَرِه و پوست بدن او برخلاف تمام حیوانات آشکار و نمایان است.
پی‌نوشت‌ها:
1- تفسیر قرآن، بیان دکتر محمدعلی انصاری ذیل تفسیر آیه‌ی 12 و 13 سوره‌ی مؤمنون.
2- نرم افزار تفسیر سوره‌ی مؤمنون، دکتر محمدعلی انصاری، مجمع اسلامی لندن، 1381 هجری شمسی.
منبع: پاسخ به شبهات اینترنتی (پاسخ به شبهاتی که سایت های ضد اسلامی و ضد شیعی منتشر کرده اند)، هادی کُردان، جلد اول، تهران: انتشارات شارق، چاپ پنجم، 1389ش.
