ابوالفضل ساوِجی
مجدالدین محمد بن فضلالله ساوجی (۱۲۴۸- ذیحجۀ ۱۳۱۲ ق / ۱۸۳۲- مۀ ۱۸۹۵ م)، خوشنویس، طبیب، ادیب و شاعر. میرزا ابوالفضل از بازماندگان ایل شاملو بود که به روزگار صفویان در خراسان میزیستند و سپس در ساوه اقامت گزیدند( بیانی، احوال و آثار، ۱ / ۲۹).
وی در ساوه زاده شد و در تهران پرورش یافت. پدرش میرزا فضلالله از اطبای مشهور و از دانشوران و خوشنویسان نامدار روزگار خود بود (اعتمادالسلطنه، المآثر، ۱۹۹؛ دیوان بیگی، ۳ / ۱۵۰۸).
ابوالفضل علوم متداول زمان خود چون طب، حکمت، ریاضی، ادبیات و هنر خوشنویسی را در تهران آموخت.
در هیچیک از منابع نوشته شده به روزگار او از استادان وی یادی نشده است، اما بایستی بیشترین بخش از این دانشها را در مکتب پدر آموخته باشد. ۲۳ ساله بود که در ردیف دانشمندان طراز اول ایران درآمد (هدایت، ۹۰۱). به همین سبب به هنگام تألیف نامۀ دانشوران ناصری وی یکی از چهار تنی بود که برای تدوین آن برگزیده شدند( نامۀ دانشوران، ۱ / ۵، دیباچه).
به نوشتۀ معصوم علیشاه (۳ / ۵۸۴) بخش مهمی از مطالب دو جلد نخست چاپ سنگی این دانشنامه که اولی در زمان زندگی او و دومی همزمان با مرگ وی به چاپ رسیده ( نامۀ دانشوران، ۲ / ۳، دیباچه)، انشا و ترجمۀ اوست.
چنانکه از دیباچۀ مجلد اول کتاب برمیآید، وی نه تنها در فضل و دانش برتر از سه تن دیگر بوده و به همین سبب نامش مقدم بر دیگران آمده، بلکه بر شمسالعلما یکی از چهار تن مؤلف کتاب سمت استادی داشته است (همانجا).
همراه بودن وی با اعتمادالسلطنه به هنگام عرضۀ جزوههای آماده شدۀ کتاب به ناصرالدین شاه (اعتمادالسلطنه، روزنامۀ خاطرات، ۷۲۲، ۷۷۶) و نیز نوشتۀ خود او در پایان مجلد ششم نسخۀ خطی نامۀ دانشوران موجود در کتابخانۀ سلطنتی سابق، بیانگر سهم بزرگ او در تدوین این دانشنامه است (بیانی، احوال و آثار، ۱ / ۳۰).
او طبیب خانوادگی بعضی از شاهزادگان و اعیان عصر ناصری بود و از خزانۀ دولتی مستمری میگرفت و بابت کار طبابت خود حقالزحمهای دریافت نمیکرد (نجمآبادی، ۱۵۱). معاصرانش او را نه تنها به سبب فضل و دانش، بلکه به علت داشتن منشی انسانی ستودهاند (معصوم علیشاه، هدایت، همانجاها؛ اصفهانی، ۵۰۹).
میرزاابوالفضل در کتابت اقلام نستعلیق، شکسته نستعلیق و شکسته تعلیق از استادان مسلم به شمار میآید. قلم نسخ را نیز خوش مینوشته است. کتیبههای بسیاری از بناهای سلطنتی عصر ناصری به قلم او بوده است که بعضی چون کتیبۀ سر در باب همایون و بنای سفارت عثمانی از میان رفته و برخی دیگر چون کتیبهای در وصف بنا و ماده تاریخ ساختمان تالار آینۀ کاخ گلستان (۱۲۹۹ ق / ۱۸۸۲ م) در زیر گیلویی مقرنس و آینهکاری این تالار به قلم نستعلیق جلی (ذکاء، ۲۲۰-۲۲۵) و کتیبهای در آستانۀ حضرت عبدالعظیم و کتیبۀ قنات ناصری قم هنوز برجاست (اعتمادالسلطنه، المآثر والآثار، ۲۰۲؛ بیانی، احوال و آثار، ۱ / ۳۰-۳۱؛ نجمآبادی، ۱۴۹؛ مدرسی، ۱ / ۷۴-۷۵).
از دیگر آثار او یک نسخۀ خطی تهذیب المنطق با تاریخ ۱۲۸۶ ق (بیانی، فهرست نمونۀ خطوط، ۱۵۷- ۱۵۸)، یک نسخه آداب المشق بابا شاه اصفهانی با تاریخ ۱۲۶۱ ق موجود در کتابخانۀ سلطنتی سابق، یک نسخۀ کلام الملوک با تاریخ ۱۲۶۱ ق در کتابخانۀ مجلس و نیز شمار بسیاری مرقعات و قطعات خط خوش در کتابخانهها و مجموعههای خصوصی بازمانده است (بیانی، احوال و آثار، ۱ / ۳۱- ۳۲؛ آتابای، ۱۰۲). بیانی از یک قبالۀ فروش سه باب دکان ملکی ابوالفضل، موجود در مجموعۀ شخصی خود، نام برده و آن را «از نفایس آثار خوشنویسی» خوانده است.
از او علاوه بر بخشهایی از تراجم احوال دانشمندان که در نامۀ دانشوران ناصری به چاپ رسیده، یک نسخه دیوان اشعار خود وی به قلم نستعلیق کتابت جلی و شکسته تعلیق غبار عالی با تاریخ ۱۲۷۴ ق / ۱۸۵۸ م در کتابخانۀ مدرسۀ عالی سپهسالار ( فهرست، ۲ / ۶۷۰-۶۷۱؛ بیانی، احوال و آثار، ۱ / ۳۱) و چند رساله در طب و ریاضی بازمانده که به چاپ نرسیده است (نجمآبادی، ۱۵۴).
پیکر او را در مقبرۀ میرزا زینالعابدین (امام جمعۀ تهران به روزگار ناصرالدین شاه) معروف به «سر قبر آقا» در جنوب تهران خاک سپردند (معصوم علیشاه، ۳ / ۵۸۴).
منابع:
آتابای، بدری، فهرست مرقعات کتابخانۀ سلطنتی، تهران، ۱۳۵۳ ش؛ اصفهانی، میرزا طاهر دیباچه نگار، گنج شایگان، تهران، ۱۲۷۲ ق؛ اعتمادالسلطنه، محمد حسنخان، روزنامۀ خاطرات، تهران، ۱۳۵۰ ش؛ همو، المآثر والآثار، تهران، ۱۳۰۶ ق؛ بیانی، مهدی، احوال و آثار خوشنویسان، تهران، ۱۳۲۹ ش؛ همو، فهرست نمونۀ خطوط کتابخانۀ شاهنشاهی ایران، تهران، ۱۳۲۹ ش؛ دیوان بیگی شیرازی، سیداحمد، حدیقة الشعراء، به کوشش عبدالحسین نوایی، تهران، ۱۳۶۶ ش؛ ذکاء، یحیی، تاریخچۀ ساختمانهای ارگ سلطنتی تهران و راهنمای کاخ گلستان، تهران، ۱۳۴۹ ش؛ فهرست کتابخانۀ مدرسۀ عالی سپهسالار، تهران، ۱۳۱۶- ۱۳۱۸ ش؛ مدرسی طباطبایی، حسین، تربت پاکان، قم، ۱۳۳۵ ش؛ معصوم علیشاه، محمد، طرائق الحقائق، به کوشش محمد جعفر محجوب، تهران، ۱۳۲۸-۱۳۴۵ ش؛ نامۀ دانشوران ناصری، تهران، ۱۲۹۶-۱۳۱۲ ق؛ نجمآبادی، محمود، «میرزا ابوالفضل ساوجی»، مجلۀ جهان پزشکی، ۱۳۳۹ ش، س ۱۴، شم ۶؛ هدایت، رضاقلیخان، مجمع الفصحا، به کوشش مظاهر مصفا، تهران، ۱۳۴۰ ش
در پایان:
جا دارد که از دلسوزی، همراهی و توجه اساتید معظم، متعهد، متدین و مجاهدِ خود در کسوت شاگردی، از زحمات ارزشمند استاد مسعود نجابتی و عبدالرسول یاقوتی، سید حسن موسی زاده، ناصر طاووسی و ابوالفضل خزائی تقدیر و تشکر نمایم.
شاگرد شما، ابوالفضل رنجبران
© کلیه حقوق متعلق به صاحب اثر و پرتال فرهنگی راسخون است. استفاده از مطالب و آثار فقط با ذکر منبع بلامانع است.
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg "تفاوت بونوس، تخفیف و ریفاند در پراپ فرمها چیست؟")
