بیان مسئله:
روزه، به عنوان یکی از کهنترین اعمال عبادی و ریاضتهای معنوی، در طول تاریخ در میان اقوام و پیروان ادیان گوناگون رواج داشته است. اگرچه بسیاری از مردم روزه را منحصر به دین اسلام میدانند، اما حقیقت آن است که این عبادت ارزشمند در آیینهای مختلف از جمله یهودیت، مسیحیت، هندوئیسم، بودیسم، زرتشت و حتی در میان اقوام باستانی مصر و مکزیک نیز به اشکال گوناگون وجود داشته است.
این مقاله به بررسی جایگاه روزه در ادیان و آیینهای جهان میپردازد تا نشان دهد که این عمل عبادی، ریشهای مشترک در فطرت بشری دارد و در عین حال، هر دین بنا به باورهای خود، رنگ و بوی ویژهای به آن بخشیده است.
ضرورت مسئله:
در جهان امروز که ادیان مختلف در کنار یکدیگر زندگی میکنند، شناخت مشترکات دینی میتواند زمینهساز گفتوگو، تفاهم و همزیستی مسالمتآمیز پیروان ادیان باشد. روزه به عنوان یکی از این مشترکات، میتواند پلی برای ارتباط معنوی میان انسانها باشد.
از سوی دیگر، آگاهی از این که این عبادت در ادیان دیگر نیز وجود دارد، قداست و ارزش آن را در نظر مسلمانان دوچندان میکند. این پژوهش میکوشد با نگاهی تطبیقی، ابعاد گوناگون این عبادت را در آیینهای مختلف بررسی کند و نشان دهد که چگونه فلسفه و احکام روزه در هر دین، متناسب با نیازهای معنوی پیروان آن شکل گرفته است.
اهداف مقاله:
۱. بررسی جایگاه روزه در ادیان ابراهیمی (اسلام، مسیحیت و یهودیت)
۲. مطالعه روزه در ادیان غیرابراهیمی مانند هندوئیسم، بودیسم، زرتشت و آیینهای باستانی
۳. تطبیق فلسفه و احکام روزه در ادیان مختلف
۴. تحلیل نقش روزه در تکامل معنوی و اخلاص انسان
۵. تبیین تقدس ماه رمضان و ارتباط آن با نزول قرآن و کتب آسمانی دیگر
۶. بررسی شباهتها و تفاوتهای روزه در ادیان گوناگون
روزه در ادیان و آیینهای جهان: از هندوئیسم تا اسلام
بخش اول: تقدس ماه رمضان در نگاه اسلامی
۱-۱. تقدس زمانی و مکانی در ادیانتقدس گاهی زمانی و گاهی مکانی است. انسانها اسرار زمان و مکان را نمیدانند، اما پیامبران و اولیای الهی از سوی خداوند متعال برخی از زمانها و مکانها را مقدس معرفی کردهاند.
برای مثال، ماه مبارک رمضان، عید فطر و عید غدیر از نظر زمانی قداست خاصی دارند و برخی مکانها از جمله مکه، منا و بیتالمقدس از نظر مکانی دارای قداست هستند. تقدس ماه مبارک رمضان بهدلیل نزول قرآن در این ماه است، همانگونه که در قرآن آمده: «شَهْرُ رَمَضانَ الَّذی أُنْزِلَ فیهِ الْقُرْآنُ» یعنی ماه رمضان، ماهی است که قرآن در آن نازل شده است [۳].
۱-۲. جایگاه ویژه ماه رمضان در میان ماهها
ماه رجب، ماه ولایت، ماه شعبان، ماه نبوت و رسالت و ماه رمضان، ماه خدا نامیده شده است. در روایتی از پیامبر اکرم(ص) نقل شده که خطاب به مردم فرمودند: «ای مردم! ماه خدا با برکت و رحمت و مغفرت به شما روی آورده است.» ماه رمضان، ماه رحمت، برکت و آمرزش است و قلبی دارد که قلب آن شب قدر میباشد. خواندن یک خط قرآن در این ماه برابر با ختم قرآن در ماههای دیگر است.
۱-۳. روزه و ارتباط آن با صبر و اخلاص
روزه موجب افزایش صبر میشود. در آیه ۱۵۳ سوره بقره آمده است: «ای کسانی که ایمان آوردهاید، از صبر و نماز کمک بگیرید.» در تفاسیر، صبر به روزه تعبیر شده است؛ یعنی برای افزایش صبر از روزه گرفتن و نماز خواندن کمک بگیرید [۲].
روزه از عالیترین مراحل تکامل معنوی و اخلاص است. همانگونه که حضرت فاطمه(س) فرمود: «خداوند روزه را واجب کرد تا اخلاص را در وجود ما تثبیت کند.» همچنین در حدیثی از امیرالمؤمنین(ع) نقل شده است: «خداوند روزه را واجب کرد تا به وسیله آن اخلاص مردم را بیازماید.»
۱-۴. رمضان؛ سرور ماهها و آغاز سال بندگی
پیامبر اکرم(ص) میفرماید: «ماه رمضان، سرور ماههاست.» همه ماهها از آن خداست، اما ماه رمضان آقای ماههای دیگر است. با اینکه اول ماه قمری، ماه محرم است، اما ماه رمضان را آغاز سال بندگی و عبودیت و بهار قرآن نامیدهاند. امام صادق(ع) فرمودند: «اگر ماه رمضان را سالم نگه داری و عبادت را به درستی انجام دهی، در طول سال سالم خواهی ماند.»
۱-۵. روزه در آیین یهود و مسیحیت
روزه در ادیان پیش از اسلام نیز وجود داشته است. خداوند در قرآن به یهودیان خطاب کرده و فرموده است: «وَ إِذْ أَخَذْنا مِیثاقَ بَنِی إِسْرائِیلَ لا تَعْبُدُونَ إِلاَّ اللَّهَ» یعنی هنگامی که از بنیاسرائیل پیمان گرفتیم که جز خداوند یگانه را نپرستید [2].
این پیمان شامل عباداتی همچون روزه نیز میشده است. در انجیل نیز به روزه گرفتن حضرت مسیح(ع) اشاره شده است.
بخش دوم: نزول کتب آسمانی در ماه رمضان
۲-۱. نزول قرآن در شب قدراغلب مفسران بر این باورند که بر اساس آیات ابتدایی سوره قدر و آیه ۱۸۵ سوره بقره، قرآن در یکی از شبهای قدر نازل شده است [3]. این شب که در ماه رمضان قرار دارد، از هزار ماه برتر و والاتر است.
۲-۲. نزول سایر کتب آسمانی در ماه رمضان
تنها قرآن نیست که در این ماه نازل شده، بلکه سایر کتب آسمانی نیز در ماه رمضان بر پیامبران نازل گردیدهاند. بر اساس برخی روایات، تورات در ششم ماه رمضان بر حضرت موسی(ع) نازل شد. انجیل در دوازدهم این ماه بر حضرت عیسی(ع) نازل گردید.
زبور نیز در هجدهم ماه رمضان بر حضرت داوود(ع) نازل شد. صحف حضرت ابراهیم(ع) در نخستین شب ماه رمضان و صحف حضرت ادریس در بیستوششم این ماه بر ایشان نازل گردید. این نشان میدهد که ماه رمضان، ماه نزول کتابهای آسمانی و ماه ارتباط ویژه خدا با پیامبرانش است.
بخش سوم: روزه در ادیان غیراسلامی
۳-۱. روزه در آیینهای باستانی
روزه تنها در دین اسلام آورده نشده، بلکه در ادیان ابتدایی و اقوام باستانی نیز وجود داشته است. در میان قبایل بومی آمریکا، رسم پرهیز از خوردن غذا به عنوان یک عمل مقدس انجام میشد. مردم کهن مکزیک، امساک از خوردن غذا را بهعنوان کفاره گناهان به جای میآوردند و پارسایان آنها ماهها از خوردن غذا خودداری میکردند و این کار را راهی برای دفع بلا میدانستند.
در مصر باستان نیز پس از مرگ پادشاه، مردم روزه میگرفتند و حتی از استحمام، استفاده از روغن و کرم خودداری میکردند. این نشان میدهد که روزه به عنوان نماد سوگواری و احترام به درگذشتگان نیز در میان اقوام مختلف رواج داشته است.
۳-۲. روزه در دین یهود
روزه گرفتن در دین یهود، آیینها و مناسبتهای گوناگونی دارد که هر یک ریشه در تاریخ پرفراز و نشیب این قوم دارد. بر اساس تعالیم و دستورهای این دین، یهودیان در ایام خاصی از سال روزه میگیرند که هر کدام فلسفه و داستانی ویژه دارد [۵].
در دین یهود، روزه جایگاه ویژهای دارد. حضرت موسی(ع) پیش از دریافت الواح عهد از خداوند، چهل شبانهروز در کوه سینا روزه گرفت و از خوردن و آشامیدن پرهیز کرد. در تورات نیز آمده است که خداوند به یعقوب نبی فرمود که تو را بندهای خاضع و روزهگیر قرار دادم. این نشان میدهد که روزه در میان یهودیان از جایگاه والایی برخوردار بوده است.
در منابع روایی شیعه، داستانی از پرسش یک مرد یهودی از پیامبر اکرم(ص) نقل شده است. آن یهودی پرسید: چرا خداوند روزه را بر شما در طول روز و به مدت سی روز واجب کرده است؟ پیامبر(ص) در پاسخ فرمود: «برای آن که آدم وقتی از آن درخت ممنوعه خورد، سی روز آثار بد آن غذا در بدنش باقی ماند. از این رو خداوند بر ما واجب کرد که سی روز روزه بگیریم تا پاک شویم» [6].
از این روایت به خوبی استفاده میشود که روزه در دین یهود نیز وجود داشته است. اگرچه این حدیث به روشنی نمیگوید که روزه یهودیان دقیقاً سی روز بوده یا بیشتر، در شب بوده یا در روز، یا تنها بخشی از شبانهروز را شامل میشده است. با این حال، همین مقدار برای اثبات این نکته کافی است که روزه عبادتی مشترک در میان پیروان موسی(ع) و محمد(ص) بوده است.
ایام خاص روزه در تقویم یهودی
روزه کیپور: در روزهای نهم و دهم ماه تشرین، نخستین ماه سال یهودی، یهودیان به مدت ۲۵ ساعت روزه میگیرند. این روز، مهمترین روز روزهداری در آیین یهود به شمار میرود و روز آمرزش گناهان و بازگشت به خدا نامیده میشود. در این روز، یهودیان از خوردن و آشامیدن و حتی کارهای روزمره دست میکشند و به عبادت و نیایش مشغول میشوند.
روزه فوریم یا پوریم: این روزه به شکرانه نجات یهودیان از قتلعامی که در زمان خشایارشا پادشاه ایران برنامهریزی شده بود، گرفته میشود. داستان نجات یهودیان به دست استر و مردخای، در این روز گرامی داشته میشود و روزه به نشانه شکرگزاری و یادآوری آن رخداد برگزار میگردد.
روزه کدلیا: در روز سوم ماه تشرین، یهودیان به یادبود کشته شدن کدلیا، حاکم بیتالمقدس، همراه با ۸۲ تن از یهودیان که در آتش سوختند، روزه میگیرند. این روز یادآور مصیبت بزرگی است که بر این قوم وارد شده است.
روزه عقیبیا: روز پنجم ماه تشرین به پاس گرامیداشت خاطره خاخام عقیبیا برگزار میشود. او را مجبور به پرستش بت نمودند، اما زیر بار نرفت و آن قدر مقاومت کرد تا از گرسنگی درگذشت. یهودیان با روزه گرفتن در این روز، استقامت او در راه ایمان را ارج مینهند.
روزه عذاب: در زمان داوود پیامبر، خداوند بر بنیاسرائیل غضب کرد و آنان را به مرگ و قحطی تهدید نمود. یهودیان از ترس آن واقعه، آن روز را روزه میگیرند تا یادآور عذاب الهی و توبه باشند.
روزه صدقیا: روز ششم از ماه حسوان، یهودیان به پاس همدردی با صدقیا، پادشاه یهود، روزه میگیرند. پس از آنکه بختالنصر اورشلیم را تصرف کرد، فرزندان صدقیا را کشت و او صبر و تحمل نمود. این روزه نماد همدردی با رنجهای پیشوایان و پادشاهان گذشته است.
روزه یهویاقیم: در بیستم ماه کلیو، ارمیای نبی پیشگویی اسارت یهود و ویرانی بیتالمقدس را کرد و توسط یهویاقیم پادشاه یهود به زندان افتاد. یهودیان با روزه گرفتن در این روز، آن رخداد تلخ را به یاد میآورند [7].
۳-۳. روزه در دین مسیحیت
در انجیل به روزه گرفتن حضرت مسیح(ع) به مدت چهل شبانهروز اشاره شده است. مسیحیان نیز در ایام خاصی از سال، به ویژه در ایام موسوم به «لنت» (چهل روز پیش از عید پاک)، روزه میگیرند و این عمل را راهی برای تطهیر روح و نزدیکی به خدا میدانند.
۳-۴. روزه در هندوئیسم و آیینهای شرقی
روزه گرفتن حتی میان بتپرستان هندی نیز مرسوم بوده است. هندوها در ایام خاصی از سال و به مناسبتهای مذهبی، روزه میگیرند. اگرچه شیوه و کیفیت روزه در این آیین با آنچه در ادیان ابراهیمی وجود دارد تفاوتهایی دارد، اما اصل پرهیز از خوردن غذا به عنوان یک عمل مقدس و معنوی در آن دیده میشود.
۳-۵. وجوب روزه در ادیان آسمانی
برخی از بزرگان شیعه بر این باورند که وجوب روزه در ادیان آسمانی میان پیامبران و امت آنها همواره از زمان حضرت آدم تاکنون وجود داشته است [8]. این نشان میدهد که روزه یک عبادت جهانی و مشترک میان تمام ادیان الهی است.
بخش چهارم: روزه در آیین مسیحیت
4-۱. روزه حضرت مسیح(ع) در بیاباناز آنچه در انجیل آمده، به روشنی میتوان دریافت که حضرت مسیح(ع) چهل شبانهروز روزه داشته است. در انجیل متی در این باره چنین نقل شده است:
«آنگاه عیسی از قوت روح به بیابان برده شد تا ابلیس او را امتحان نماید، پس چهل شبانهروز روزه داشت و سرانجام گرسنه گردید» [9]. این گزارش نشان میدهد که روزه، حتی پیش از آغاز رسالت رسمی مسیح(ع)، راهی برای آمادگی معنوی و مقابله با وسوسههای شیطانی بوده است.
4-۲. روزه حواریون مسیح
از انجیل لوقا نیز برمیآید که حواریون و پیروان مسیح(ع) روزه میگرفتند و این عمل عبادی در میان آنان رواج داشته است. اگرچه جزئیات دقیق چند و چون این روزهها در منابع موجود به روشنی بیان نشده، اما همین اندازه که روزه به عنوان یک عبادت در میان مسیحیان نخستین وجود داشته، نشان از جایگاه والای آن در این آیین دارد.
بخش پنجم: نگاهی به اشتراکها و تفاوتها
5-۱. روزه؛ حقیقتی پذیرفته شده در همه ادیان الهیآنچه از مجموع این گزارشها به دست میآید، این است که روزه به عنوان یک حقیقت دینی، مورد قبول همة ادیان آسمانی بوده است. اما در هر دین بر اساس دستورها و آموزههای خاصی که به پیروان آن داده شده، به شیوهای ویژه برگزار میشده است. گاهی تفاوت در مدت روزه است، گاه در زمان آن و گاه در کیفیت اجرا.
5-۲. ناآگاهی ما از جزئیات روزه ادیان دیگر
باید پذیرفت که ما از چند و چون دقیق روزههایی که در ادیان دیگر گرفته میشده، آگاهی درستی نداریم. آنچه از منابع تاریخی یا روایی به دست ما رسیده، بیشتر به اصل وجود روزه اشاره دارد تا به جزئیات آن.
از این رو، نمیتوان با اطمینان گفت که روزه یهودیان یا مسیحیان دقیقاً چگونه بوده است. با این حال، همین اندازه که میدانیم روزه در همة ادیان الهی ریشه داشته، برای عبرت گرفتن و قدر دانستن این عبادت در اسلام کافی است.
بخش ششم: روزه در آیین هندوئیسم
6-۱. پیشینه و بنیادهای فکری هندوئیسمهندوئیسم، که ریشههای آن به تمدن دره سند در حدود ۲۵۰۰ تا ۴۰۰۰ سال پیش از میلاد بازمیگردد، یکی از کهنترین ادیان زنده جهان است
. این آیین که آن را دین خدایان نیز نامیدهاند، بر پایه اعتقاد به یگانگی همه چیز استوار شده است. این یگانگیِ فراگیر را «برهمن» مینامند که حقیقت نهایی و نامتناهی جهان هستی به شمار میرود
از نگاه هندوها، هدف غایی از زندگی این است که انسان به این آگاهی برسد که بخشی از همان حقیقت نامتناهی (خدا) است و میتواند از این سطح حیات فراتر رفته و به اصل خویش بازگردد. رسیدن به این آگاهی حقیقی، بیگمان ساده نیست و تنها از طریق گذر از چرخهای به نام «سمسره» ممکن میشود؛ چرخهای از تولد، مرگ و زندگی دوباره
6-۲. باور به تناسخ و کارما
بر اساس آموزههای هندو، روح آدمی هرگز نمیمیرد، بلکه پس از مرگ هر بار در قالبی تازه زاده میشود. این تناسخ و بازگشتهای پی در پی، با قانون «کارما» گره خورده است
. کارما به معنای حاصل همه کردارها و اعمالی است که انسان در طول زندگیاش مرتکب میشود. میزان موفقیت هر کس در این راه به شمار اعمال نیک و بدش بستگی دارد و سرنوشت او را در زندگی بعدی رقم میزند.
اگر کسی خدمت به دیگران را پیشه کند و از سر اخلاص، از دارایی یا حتی خواستههای خود بگذرد، درجه او بالا رفته و در زندگی بعدی در مرتبهای والاتر زاده میشود.
در برابر، انجام کارهای زشت و ناپسند، او را به سطحی پایینتر و حتی به شکل یک حیوان فرو خواهد کاست. رهایی از این چرخه بیپایان و رسیدن به آرامش جاودان، همان «موکشا» است که هدف نهایی هر هندوی مؤمن به شمار میرود
6-۳. آیین روزهداری در هندوئیسم
روزه در آیین هندو، برخلاف برخی ادیان دیگر که شکلی کاملاً الزامی دارد، بیشتر اوقات امری اختیاری و وابسته به باورهای شخصی و آداب محلی است. با این حال، در جایجای این آیین کهن، روزههای گوناگونی دیده میشود که هر یک به مناسبت خاصی برگزار میگردد.
هندوها معمولاً در روزهای آغازین ماه نو و در جشنهای مهمی مانند «شیواراتری» (شب بزرگ شیوا)، «دورگا پوجا» (ستایش الهه دورگا) و «ساراسواتی پوجا» (ستایش الهه دانش و هنر) روزه میگیرند.
. در شمال هند، زنان در روز «کاروا چوت» برای سلامتی و عمر طولانی همسران خود روزهداری میکنند . برخی نیز در روزهای مشخصی از هفته، مانند دوشنبه برای شیوا، پنجشنبه برای گوروها و یا شنبه برای هانومان، روزه میگیرند.
6-۴. شیوهها و درجات گوناگون روزه
نحوه روزه گرفتن در هندوئیسم کاملاً به خود فرد بستگی دارد
. ممکن است روزه به معنای خودداری کامل از خوردن و آشامیدن هر نوع خوراکی یا نوشیدنی به مدت ۲۴ ساعت باشد. اما در بسیاری از موارد، روزه شامل نخوردن غذاهای جامد است، در حالی که نوشیدن آب یا شیر مجاز شمرده میشود .
در برخی موارد، افراد تنها از خوردن غلات، نمک یا برخی مواد خاص پرهیز میکنند و خوراکیهایی مانند میوه، لبنیات و ریشههای خوراکی (نظیر سیبزمینی و سیبزمینی شیرین) را مجاز میدانند . گاه نیز روزه به یک وعده غذا در روز محدود میشود
. این انعطافپذیری نشان میدهد که در آیین هندو، بیش از شکل ظاهری روزه، به نیت و هدفی که فرد از این کار دارد توجه میشود.
6-۵. هدف و فلسفه روزه در هندوئیسم
هدف اصلی از روزه در این آیین، افزایش تمرکز در مراقبه (مدیتیشن) یا عبادت برای پالایش درون است
. هندوها بر این باورند که روزه، ذهن را از دلمشغولیهای دنیوی میزداید و به آن شفافیت میبخشد
. همین شفافیت ذهنی، دعا و نیایش را مؤثرتر کرده و سالک را در مسیر رسیدن به معبود یاری میدهد.
گاهی نیز روزه به عنوان یک قربانی معنوی در نظر گرفته میشود. بنده با چشمپوشی از خواستههای نفسانی، چیزی را به درگاه الهی پیشکش میکند و امید دارد که این ایثار، روحش را از آلودگیها پاک سازد
. در بسیاری از موارد، روزهای که با این نیتهای والا گرفته میشود، بیش از هر چیز راهی برای نزدیکی به خدا و درک عمیقتری از هستی خواهد بود.
بخش هفتم: روزه در آیین هندوئیسم
7-۱. پیشینه و بنیادهای فکری هندوئیسمهندوئیسم، که ریشههای آن به تمدن دره سند در حدود ۲۵۰۰ تا ۴۰۰۰ سال پیش از میلاد بازمیگردد، یکی از کهنترین ادیان زنده جهان است
. این آیین که آن را دین خدایان نیز نامیدهاند، بر پایه اعتقاد به یگانگی همه چیز استوار شده است. این یگانگیِ فراگیر را «برهمن» مینامند که حقیقت نهایی و نامتناهی جهان هستی به شمار میرود
.از نگاه هندوها، هدف غایی از زندگی این است که انسان به این آگاهی برسد که بخشی از همان حقیقت نامتناهی (خدا) است و میتواند از این سطح حیات فراتر رفته و به اصل خویش بازگردد. رسیدن به این آگاهی حقیقی، بیگمان ساده نیست و تنها از طریق گذر از چرخهای به نام «سمسره» ممکن میشود؛ چرخهای از تولد، مرگ و زندگی دوباره
7-۲. باور به تناسخ و کارما
.بر اساس آموزههای هندو، روح آدمی هرگز نمیمیرد، بلکه پس از مرگ هر بار در قالبی تازه زاده میشود. این تناسخ و بازگشتهای پی در پی، با قانون «کارما» گره خورده است.
. کارما به معنای حاصل همه کردارها و اعمالی است که انسان در طول زندگیاش مرتکب میشود. میزان موفقیت هر کس در این راه به شمار اعمال نیک و بدش بستگی دارد و سرنوشت او را در زندگی بعدی رقم میزند.
اگر کسی خدمت به دیگران را پیشه کند و از سر اخلاص، از دارایی یا حتی خواستههای خود بگذرد، درجه او بالا رفته و در زندگی بعدی در مرتبهای والاتر زاده میشود. در برابر، انجام کارهای زشت و ناپسند، او را به سطحی پایینتر و حتی به شکل یک حیوان فرو خواهد کاست
. رهایی از این چرخه بیپایان و رسیدن به آرامش جاودان، همان «موکشا» است که هدف نهایی هر هندوی مؤمن به شمار میرود
7-۳. آیین روزهداری در هندوئیسم
روزه در آیین هندو، برخلاف برخی ادیان دیگر که شکلی کاملاً الزامی دارد، بیشتر اوقات امری اختیاری و وابسته به باورهای شخصی و آداب محلی است
. با این حال، در جایجای این آیین کهن، روزههای گوناگونی دیده میشود که هر یک به مناسبت خاصی برگزار میگردد.
هندوها معمولاً در روزهای آغازین ماه نو و در جشنهای مهمی مانند «شیواراتری» (شب بزرگ شیوا)، «دورگا پوجا» (ستایش الهه دورگا) و «ساراسواتی پوجا» (ستایش الهه دانش و هنر) روزه میگیرند
. در شمال هند، زنان در روز «کاروا چوت» برای سلامتی و عمر طولانی همسران خود روزهداری میکنند . برخی نیز در روزهای مشخصی از هفته، مانند دوشنبه برای شیوا، پنجشنبه برای گوروها و یا شنبه برای هانومان، روزه میگیرند
7-۴. شیوهها و درجات گوناگون روزه
نحوه روزه گرفتن در هندوئیسم کاملاً به خود فرد بستگی دارد
. ممکن است روزه به معنای خودداری کامل از خوردن و آشامیدن هر نوع خوراکی یا نوشیدنی به مدت ۲۴ ساعت باشد. اما در بسیاری از موارد، روزه شامل نخوردن غذاهای جامد است، در حالی که نوشیدن آب یا شیر مجاز شمرده میشود
.در برخی موارد، افراد تنها از خوردن غلات، نمک یا برخی مواد خاص پرهیز میکنند و خوراکیهایی مانند میوه، لبنیات و ریشههای خوراکی (نظیر سیبزمینی و سیبزمینی شیرین) را مجاز میدانند. گاه نیز روزه به یک وعده غذا در روز محدود میشود
. این انعطافپذیری نشان میدهد که در آیین هندو، بیش از شکل ظاهری روزه، به نیت و هدفی که فرد از این کار دارد توجه میشود.
7-۵. هدف و فلسفه روزه در هندوئیسم
هدف اصلی از روزه در این آیین، افزایش تمرکز در مراقبه (مدیتیشن) یا عبادت برای پالایش درون است. هندوها بر این باورند که روزه، ذهن را از دلمشغولیهای دنیوی میزداید و به آن شفافیت میبخشد
. همین شفافیت ذهنی، دعا و نیایش را مؤثرتر کرده و سالک را در مسیر رسیدن به معبود یاری میدهد.
گاهی نیز روزه به عنوان یک قربانی معنوی در نظر گرفته میشود. بنده با چشمپوشی از خواستههای نفسانی، چیزی را به درگاه الهی پیشکش میکند و امید دارد که این ایثار، روحش را از آلودگیها پاک سازد
. در بسیاری از موارد، روزهای که با این نیتهای والا گرفته میشود، بیش از هر چیز راهی برای نزدیکی به خدا و درک عمیقتری از هستی خواهد بود.
بخش هشتمم: روزه در آیین بودا
8-۱. بنیادگذار آیین بودا و راه میانهآیین بودا از آموزههای کسی سرچشمه گرفته که روزگاری «سیدارتا گوتاما» نام داشت. او نزدیک به ۵۳۵ سال پیش از میلاد به مرحلهای از بیداری و روشنبینی رسید و از آن پس «بودا» خوانده شد.
بودا در روزگاری میزیست که دو راه کاملاً متفاوت پیش روی جویندگان حقیقت بود: یا باید ریاضتهای سخت و طاقتفرسا میکشیدند و تن را به رنج میانداختند، یا در خوشگذرانی و دنیاپرستی غرق میشدند.
او راه سومی پیش نهاد که به «راه میانه» مشهور شد . سالها پس از درگذشت بودا، پیروانش آموزههای او را گرد آوردند و در مجموعهای به نام «تریپیتاکا» به نگارش درآوردند.
8-۲. باور به تناسخ و رهایی از چرخه زندگی
بوداییها نیز مانند هندوها به چرخه پیوسته تولد و مرگ و زندگی دوباره باور دارند . از نگاه آنان، هر کس بارها و بارها این چرخه را از سر میگذراند. آنچه این چرخه را به حرکت درمیآورد، دلبستگیها و وابستگیهای آدمی به این جهان است.
اگر کسی بتواند خود را از بند تعلقات جسمانی و علایق دنیوی رها کند، میتواند از این چرخه بیپایان بیرون آید و به آرامش جاودان و رهایی نهایی، که «نیروانا» نام دارد، دست یابد.
8-۳. جایگاه روزه در آیین بودا
در همه فرقههای اصلی بودیسم، دورههایی برای روزهداری در نظر گرفته شده است. این روزها معمولاً با چهاردهمین روز هر ماه قمری و دیگر روزهای مقدس همزمان میشود . روزه در این آیین بیشتر به معنای خودداری از خوردن غذاهای جامد است، اما نوشیدن برخی مایعات را جایز میشمارند.
بوداییها روزه را روشی برای پالایش و پاکسازی درون میدانند. از نگاه آنان، روزه به انسان کمک میکند تا ذهن خود را از دلمشغولیهای روزمره بزداید و برای رسیدن به آگاهی برتر آماده شود.
8-۴. روزه راهبان تبتی
در میان بوداییان تبتی، راهبان برای رسیدن به اهداف بلندتر معنوی روزه میگیرند. آنان باور دارند که روزه میتواند به آنان در دستیابی به انرژیهای درونی و پیشبرد تمرینهای یوگا یاری رساند. برای این راهبان، روزه نه فقط پرهیز از خوردن، که راهی برای آزادسازی ذهن از بندهای مادی و پرواز در عالم معناست .
بخش نهم: روزه در آیین جین
9-۱. روزه برای آمادگی روحیپیروان آیین جین که به زاهدان و پارسایان خود شهرت دارند، برای آن که روح خود را برای جشنها و آیینهای مذهبی آماده کنند، روزه میگیرند. این روزهها فرصتی است تا دل از دنیا برگیرند و با پاکی هر چه بیشتر در مراسم شرکت جویند.
9-۲. روزه تا پایان زندگی
در میان جینها باوری ژرف و شگفت وجود دارد. آنان مرگ در اثر پرهیز کامل از خوردن و آشامیدن را بهترین و شریفترین راه برای پایان دادن به زندگی میدانند. بسیاری از پارسایان این آیین داوطلبانه راه روزهداری بیپایان را در پیش میگیرند تا بدین وسیله از چرخه پیوسته تولد و مرگ رهایی یابند و روحشان به آرامش جاودان برسد.
بخش یازدهم: روزه در آیین لامائیسم
9-۱. روزههای ماهانه
پیروان آیین لامائیسم (شاخهای از بودیسم تبتی) در هر ماه، چهار روز ویژه را برای روزه برگزیدهاند: روزهای چهاردهم، پانزدهم، بیستونهم و سیام. در این روزها، آنان تنها از خوراکیهای ساده مانند آرد و چای استفاده میکنند.
9-۲. پارسایان و پرهیز کامل
اما پارسایان این آیین که دل در گرو معنویت دارند، روزه را سختتر میگیرند. آنان در طول این چهار روز از هنگام برآمدن آفتاب تا غروب آن، هیچ خوراکی نمیخورند و تنها با پرهیز کامل، تن و جان خود را به پالایش میکشانند.
بخش دوازدهم: روزه در آیین صابئین (مندائیان)
9-۱. روزه در روزهای ویژه
صابئین که آنان را مندائی نیز مینامند، پیروان حضرت یحیی(ع) هستند. آنان در روزهایی ویژه از سال که «مبطل» نام دارد، از خوردن گوشت، ماهی و تخممرغ خودداری میکنند. این روزها عبارتند از: روزهای ۲۶، ۲۷، ۲۸، ۲۹ و ۳۰ ماه سمبلتا، روزهای ششم و هفتم ماه دولا، و روز دوم ماه هطیا.
9-۲. روزه واقعی؛ پرهیز همهجانبه
در آیین صابئین، روزه تنها به پرهیز از خوردن و آشامیدن نیست. آنان روزه راستین را روزهای میدانند که همه اعضا و جوارح آدمی در آن روزه باشند. در کتاب مقدس آنان، «کنزاربا» یا صحف آدم، چنین آمده است: «ای مومنان! برایتان گفتم که روزه بزرگ فقط نهی از خوردن و آشامیدن نیست، بلکه دیدگانتان را از نگاههای هیز و شیطانی بازدارید، گوشهایتان را از شنیدن حرفهایی که مردم در خانه خود میزنند برحذر دارید، و زبانهایتان را به گفتارهای دروغ و ناپسند نیالایید.»
این نگاه ژرف به روزه، بسیار به آنچه در اسلام و دیگر ادیان ابراهیمی آمده نزدیک است. روزهای که نه فقط شکم که چشم و گوش و دل و زبان را نیز از ناپاکیها پرهیز میدهد.
بخش دهم: روزه در آیین زرتشت
۱0-۱. روزه معنوی؛ پرهیز از بدی در اندیشه و احساسدر آیین زرتشت، نگاه به روزه نگاهی است بیشتر معنوی و درونی. زرتشتیان باور دارند که آدمی باید در سه بخشِ «شنوایی»، «اندیشه» و «احساس» همیشه روزه باشد. یعنی از راه این سه حس، هرگز به بدی و ناپاکی نزدیک نشود و همواره آنها را سرشار از نیکی و پاکی نگه دارد. این نگاه ژرف، روزه را از پرهیز شکمی فراتر میبرد و به پالایش همیشگی جان و روان پیوند میزند.
۱0-۲. پرهیز از خوردن گوشت در روزهای ویژه
با این حال، در آیین زرتشت برای آن که تن نیز در پالایش روح سهیم باشد، روزههایی به معنای پرهیز از خوراک نیز دیده میشود. زرتشتیان برای آن که در خوردن گوشت حیوانات زیادهروی نکنند، در روزهای دوم، دوازدهم، چهاردهم و بیستویکم هر ماه، از خوردن گوشت خودداری میکنند.
۱0-۳. روزه پس از درگذشت نزدیکان
نیز پس از مرگ یکی از خویشان، بازماندگان به مدت سه شب از پختن یا خوردن گوشت پرهیز میکنند. این کار نشانهای از همدردی با روان درگذشته و پرهیز از خوشیهای تن در روزهای سوگواری است.
بخش یازدهم: روزه در آیین مسیحیت
۱1-۱. نگاهی به آیین مسیحیتحضرت مسیح(ع)، پسر مریم مقدس، پیام تازهای از سوی خداوند برای مردم آورد. او در روزگاری که یهودیان هموطنش او را نمیپذیرفتند و آزارش میدادند، راه خود را پیمود و با یاری دوازده همراه که بعدها «حواریون» نام گرفتند، آموزههای دینی را به مردم رساند. مسیح(ع) با معجزههای بسیار، نشانههایی از راستی گفتار خود به جای گذاشت.
مسیحیت امروز فرقههای گوناگونی دارد. این گوناگونی شاید از ناآشنایی با اصول دینی، تفاوتهای فرهنگی و سلیقههای شخصی ریشه گرفته باشد. گاه تفاوت میان این فرقهها چندان است که هر کدام را دینی جداگانه مینمایاند.
۱1-۲. روزه در آیین کاتولیک
کاتولیکها روزه را در روزهای ویژهای برگزار میکنند. «چهارشنبه خاکستر» که نخستین روز ایام روزه (لنت) است، جمعههای ایام روزه و «جمعه پاک» از آن جملهاند. در این روزها، آنان از خوردن گوشت خودداری میکنند.
کاتولیکها سدهها از خوردن گوشت در همه جمعههای سال منع شده بودند. اما از میانههای دهه ۱۹۶۰، این حکم درباره جمعههای بیرون از ایام روزه به خواست خود افراد واگذار شد. در چهارشنبه خاکستر و جمعه پاک، خوردن دو وعده کوچک و یک وعده معمولی جایز است، اما خوردن گوشت روا نیست. در دیگر جمعههای ایام روزه نیز خوردن هر گونه گوشتی نارواست.
برای روزههای داوطلبانه در روزهای جمعه، برخی به جای پرهیز از خوراک، ریاضتی دیگر برمیگزینند یا نمازی ویژه میخوانند. هدف از این روزهها، مهار هواهای نفسانی، ریاضت کشیدن برای آمرزش گناهان و همدردی با مستمندان است.
۱1-۳. روزه در آیین ارتدوکس شرقی
پیروان کلیسای ارتدوکس شرقی، روزههای بیشتری دارند. در این آیین، دورههایی مانند ایام روزه (لنت)، روزه رسولان، روزه آسودن (دورماسیون)، روزه میلاد مسیح و دیگر روزهها دیده میشود. هر چهارشنبه و جمعه، روزهای روزه به شمار میآیند، جز آنهایی که در هفتههای بیروزه جای دارند.
در این روزهها، به طور کلی خوردن گوشت، لبنیات و تخممرغ نارواست. ماهی نیز در برخی روزها حرام و در برخی روزها حلال است. ارتدوکسها باور دارند که پرهیز از شکمپروری، رحمت خدا را برایشان به ارمغان میآورد
بخش دوازدهم: روزه در آیین پروتستان
۱2-۱. روزه؛ انتخابی آزاد و شخصیدر آیین پروتستان، بر خلاف کاتولیک و ارتدوکس، قانون یکسانی برای روزه دیده نمیشود. هر کس به انتخاب خود و بنا به صلاحدید خویش، یا بنا به پیشنهاد کلیساها، انجمنها و نهادهای دینی، روزه میگیرد. این آزادی عمل، روزه را در این آیین به عبادتی شخصی و داوطلبانه تبدیل کرده است.
۱2-۲. شیوههای گوناگون روزه
پروتستانها هر یک به گونهای روزه میگیرند. برخی یکسره از خوردن و آشامیدن دست میکشند. برخی دیگر تنها آب یا آب میوه مینوشند و از هر خوراک دیگری پرهیز میکنند. گروهی نیز فقط خوراکیهای ویژهای را برمیگزینند و از خوردن برخی غذاها خودداری میکنند. آنچه در همه این شیوهها مشترک است، کوشش برای مقابله با وسوسهها و خواستههای نفسانی است.
۱2-۳. هدف از روزه
از نگاه پروتستانها، روزه دو هدف بزرگ دارد: نخست آنکه روح را تقویت کند و آدمی را به خداوند نزدیکتر سازد. دوم آنکه گاه روزه میتواند ابزاری باشد برای به کرسی نشاندن یک سخن حق در جامعه. بدین سان، روزه هم جنبه فردی دارد و هم بعد اجتماعی.
بخش سیزدهم: روزه در آیین مورمن
۱3-۱. یکشنبه روزهپیروان کلیسای مورمن، نخستین یکشنبه هر ماه را به روزهداری اختصاص میدهند. البته افراد و خانوادهها اگر بخواهند، میتوانند روزهای دیگری را نیز روزه بگیرند. این انعطاف، نشان از میانهروی در عبادت دارد.
۱3-۲. شیوه روزه و همدردی با نیازمندان
روزه در آیین مورمن به این گونه است که فرد از خوردن و آشامیدن برای دو وعده پیاپی خودداری میکند. اما روزه تنها به پرهیز از خوراک خلاصه نمیشود. در کنار آن، مؤمن باید خوراک یا پولی را که در این راه صرفهجویی کرده، به نیازمندان ببخشد. این پیوند روزه با انفاق و دستگیری از فقیران، ارزشی دوچندان به این عبادت میبخشد.
۱3-۳. گردهمایی پس از روزه
پس از پایان روزه، اعضای کلیسا در جلسهای ویژه به نام «جلسه روزه و شهادت دادن» گرد هم میآیند. در این گردهمایی، آنچه را در روزه خود یافتهاند و احساسات و تجربههای معنوی خود را با دیگران در میان میگذارند.
بخش جهاردهم: روزه در اسلام؛ ضیافت الهی
۱4-۱. جایگاه والای روزه در فرهنگ اسلامی
«روزه» در فرهنگ اسلام از جایگاه والایی برخوردار است و آثار و برکات فراوانی با خود به ارمغان میآورد و از معدود عباداتی است که نصیب امت اسلامی گشته است. روزه آن است که انسان برای انجام فرمان خداوند عالم از اذان صبح تا مغرب از چیزهایی که روزه را باطل میکند خودداری نماید [10].
در روایات اسلامی برای روزه گرفتن آداب و آثاری بیان شده که هر یک به تنهایی میتواند راهگشای انسان در مسیر بندگی باشد.
۱4-۲. روزه؛ مهمانی خدا
پیامبر خدا (صلیاللهعلیهوآلهوسلّم) از روزه با عنوان «ضیافة الله» یعنی مهمانی الهی یاد میکند و درباره ماه رمضان میفرماید: «هو شهر دعیتم فیه الی ضیافة الله»؛ رمضان، ماهی است که در آن، به میهمانی خدا خوانده شدهاید [11].
این تعبیر زیبا، ماه رمضان را ماهی میداند که خداوند بندگان خود را به مهمانی خویش فراخوانده است. در این مهمانی، میزبان خداست و میهمانان، بندگان مؤمن. این فراخوانی خود نشان از لطف و عنایت ویژه پروردگار به بندگان دارد.
۱4-۳. معنای ضیافت الهی از نگاه امام خمینی
حضرت امام خمینی (رحمةاللهعلیه) پیرامون «ضیافت الله» میفرماید: «شماها در ماه مبارک رمضان، مهمان خدا هستید، مهماندار خداست، و مخلوق، مهمان اوست... ما باید حساب کنیم ببینیم که این ضیافت چی بوده است.
و ما چقدر راه یافتیم به این ضیافت... این ضیافت، همهاش ترک است، ترک شهوات از قبیل خوردنیها و نوشیدنیها و جهات دیگری که شهوات انسان اقتضا میکند. خداوند دعوت کرده ما را به اینکه شما باید وارد بشوید در این مهمانخانه و این ضیافت هم جز ترک، چیزی نیست.
ترک هواها، ترک خوردنیها، ترک منیها، منیتها... من به شما آقایان و به هر کس که این کلمات میرسد و خصوصاً طبقه جوان عرض میکنم که آیا در این مهمانخانه رفتید؟ استفاده کردید؟ از شهوات، خصوصاً شهوات معنوی، چشم پوشیدید؟...» [12]
این بیانات ژرف، پرده از حقیقت روزه برمیدارد. روزه تنها پرهیز از خوردن و آشامیدن نیست، بلکه ترک هواها و هوسها، ترک منیتها و خودخواهیهاست. روزه، تمرین ترک برای رسیدن به حقیقت است.
۱4-۴. میهمانسرای الهی
خداوند با فراخوانی مؤمنان به مهمانسرای خویش، در واقع او را از زندگی مادی، که سفره مشترک انسان و حیوان، مؤمن و کافر، و نیکوکار و بدکار است جدا کرده و در جوار خویش جای داده است.
در این جشن پرشکوه، میزبان، خداوند بزرگ؛ قاصد، رسول بزرگوار اسلام؛ نامه دعوت، قرآن مجید؛ میهمان، بندگان مؤمن؛ پذیراییکنندگان، فرشتگان الهی و موعد، ماه مبارک رمضان است.
این تصویر زیبا، عظمت ماه رمضان و روزهداری را به خوبی نشان میدهد. ماهی که در آن، مؤمنان از سفره مشترک جهان ماده جدا میشوند و بر سر سفره الهی مینشینند تا از الطاف بیکران او بهرهمند گردند.
نتیجهگیری:
پژوهش پیش رو، روزه را در آیینهای گوناگون جهان کاوید؛ از کرانههای دور هند تا بلندیهای تبت، از بیابانهای خاورمیانه تا کلیساهای اروپا و آمریکا. آنچه در این سیر روشن شد، این است که روزه هرگز پدیدهای نوظهور یا ویژه یک دین نیست.در آیین هندو، روزه راهی برای پالایش درون و افزایش تمرکز در مراقبه است. در بودیسم، روشی برای آزادسازی ذهن و رهایی از دلبستگیهای دنیوی. در آیین جین، روزه تا مرز رهایی از زندگی و رسیدن به مرگی شریف پیش میرود.
در زرتشت، روزه راستین را پالایش اندیشه و احساس میدانند. در یهودیت و مسیحیت، روزه با ریاضت، آمرزش گناهان و همدردی با نیازمندان پیوند خورده است.
در اسلام نیز روزه به اوج خود میرسد و «ضیافة الله» نام میگیرد؛ مهمانی که میزبان آن خدا، مهمانان بندگان مؤمن، و سفره آن سرشار از برکت و رحمت است.
این اشتراک شگفتانگیز در همه ادیان و آیینها، گواهی است بر این حقیقت که روزه ریشه در فطرت آدمی دارد. انسان در اعماق وجود خود میداند که برای رسیدن به کمال، باید گاهی از خواستههای تن بگذرد و بال پرواز را در آسمان معنا بگشاید.
آنچه در این میان تفاوت میکند، شیوهها و آیینهایی است که هر دین برای این پرهیز مقدس برگزیده است. گاه روزه به معنای خودداری کامل از خوردن و آشامیدن است، گاه پرهیز از گوشت یا برخی خوراکیها، و گاه پالایش چشم و گوش و دل از هر ناپاکی.
در پایان، ماه مبارک رمضان برای مسلمانان، اوج این پرواز معنوی است؛ ماهی که نه تنها قرآن، که تورات و انجیل و زبور نیز در آن نازل شده و همه پیامبران الهی آن را گرامی داشتهاند.
این ماه، فرصتی است تا مؤمنان از سفره مشترک جهان ماده جدا شوند و بر سر سفره الهی بنشینند، ترک هواها و هوسها گویند و منیتها را کنار نهند.
روزه در اسلام، خلاصهای است از آنچه در همه ادیان برای پالایش روح و تقرب به خداوند جستجو میشود؛ عبادتی که همگان را به مهمانی خدا فرا میخواند و نوید میدهد که روزهدار، پاداشی جز لقاء الله نخواهد داشت.
پینوشتها:
1. سوره بقره، آیه ۱۸۵.2. سوره بقره، آیه ۸۳.
3.ترجمه تفسیر المیزان، ج 3، ص 8.
4. عبدالله مبلغی، تاریخ ادیان و مذاهب جهان، ج 2، ص 627 و 628.
5. عبدالله مبلغی، تاریخ ادیان و مذاهب جهان، ج 2، ص 627 و 628.
6. عللالشرایع، ج ۲، باب ۱۰۹، ص ۷۹.
7. عبدالله مبلغی، تاریخ ادیان و مذاهب جهان، ج 2، ص 627 و 628.
8. ترجمه تفسیر المیزان، ج ۳، ص ۸.
9. انجیل متی، باب چهار، شماره ۱ و ۲، به نقل از تفسیر نمونه، ج ۱، ص ۶۳۴.
۱0. امام خمینی، روحالله، توضیح المسائل، ص۲۰۷، احکام روزه.
11. مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، ج۹۶، ص ۳۵۶.
12. امام خمینی، روحالله، صحیفه نور، ج۲۰، ص ۲۱۰.
