۱. معرفی: رهبری که از دل بحران برخاست
در بیست ژوئیه ۲۰۲۶، جنبش حماس در بیانیهای رسمی، «خلیل الحیه» را به عنوان رئیس جدید دفتر سیاسی خود معرفی کرد . این انتصاب، پس از یک دوره طولانی و پرتنش انجام شد که طی آن، اسرائیل موفق به ترور «یحیی سنوار» در اکتبر ۲۰۲۴ و «اسماعیل هنیه» در ژوئیه ۲۰۲۴ در تهران شده بود . از زمان مرگ سنوار تا ژوئیه ۲۰۲۶، حماس توسط یک شورای پنجنفره اداره میشد و انتخاب الحیه، پایان این دوره انتقالی و آغاز فصلی جدید در تاریخ این جنبش بود .انتخاب الحیه، نتیجه یک رقابت درونی سنگین در شورای عمومی حماس بود. او در رقابتی نزدیک با «خالد مشعل»، رئیس سابق دفتر سیاسی حماس، موفق به کسب اکثریت آرا شد و از میان ۶۹ عضو شورا، توانست حدنصاب ۳۶ رأی را کسب کند. این رقابت، نشاندهنده یک شکاف استراتژیک درون جنبش بود؛ جایی که حامیان مشعل رویکرد سنتیتری داشتند و حامیان الحیه بر این باور بودند که با توجه به هزینههای سنگینی که غزه متحمل شده، رهبری جدید باید از دل همین منطقه و با رویکردی مقاومتر و قاطعتر باشد .
۲. پیشینه و شکلگیری شخصیت: از یک خانواده محافظهکار تا یک رهبر دانشگاهی
خلیل الحیه در ۵ نوامبر ۱۹۶۰ در شهر غزه به دنیا آمد. او در خانوادهای محافظهکار بزرگ شد که عمیقاً تحت تأثیر جنگ ۱۹۶۷ اعراب و اسرائیل (جنگ ششروزه) و اشغالگری که پس از آن رخ داد، قرار گرفت. دیدن یورشهای نظامی به خانه خانواده و دستگیری بستگانش در دوران کودکی، تأثیری عمیق بر شکلگیری آگاهی سیاسی او گذاشت. نقطه عطف زندگی او، دیداری سرنوشتساز با «شیخ احمد یاسین»، بنیانگذار حماس، در مارس ۱۹۸۰ بود که او را به سمت فعالیت سازمانیافته جذب کرد.پیشزمینه علمی و دانشگاهی الحیه، او را از بسیاری از همدورگانش متمایز میکند. او تحصیلات خود را در رشته علوم اسلامی به دقت دنبال کرد و مدرک کارشناسی خود را در سال ۱۹۸۳ از دانشگاه اسلامی غزه، کارشناسی ارشد را در سال ۱۹۸۶ از دانشگاه اردن و دکترای خود را در رشته علوم حدیث از سودان در سال ۱۹۹۷ دریافت کرد. او بعدها به عنوان مدیر امور دانشجویی در دانشگاه اسلامی غزه مشغول به کار شد و به عضویت انجمن علمای فلسطین درآمد . الحیه یکی از بنیانگذاران حماس در سال ۱۹۸۷ و در جریان قیام اول (انتفاضه) بود و در همین دوره، چندین بار توسط نیروهای اسرائیلی دستگیر و شکنجه شد.
۳. صعود در ساختار قدرت: از پارلمان تا رهبری در تبعید
حضور سیاسی رسمی الحیه پس از پیروزی قاطع حماس در انتخابات قانونگذاری فلسطین در سال ۲۰۰۶ شکل گرفت. او به عنوان نماینده حماس وارد مجلس شد و ریاست فراکسیون پارلمانی حماس را بر عهده گرفت. با تسلط حماس بر نوار غزه در سال ۲۰۰۷، او به یکی از چهرههای کلیدی سیاسی در این منطقه تبدیل شد و به عنوان معاون رهبر حماس در غزه و مسئول دفتر روابط عربی و اسلامی این جنبش منصوب گردید.در دهه بعد، خلیل الحیه به عنوان یکی از برجستهترین چهرههای دیپلماتیک حماس شناخته شد. او که روابط نزدیکی با ایران داشت، به عنوان یکی از اعضای کلیدی محور مقاومت تلقی میشد و در عین حال، نقش اصلی را در مذاکرات آتشبس و تبادل اسرا پس از جنگهای ۲۰۱۲ و ۲۰۱۴ غزه ایفا کرد.
با آغاز جنگ اکتبر ۲۰۲۳ (طوفانالاقصی)، الحیه به عنوان مذاکرهکننده ارشد حماس در مذاکرات غیرمستقیم با اسرائیل که در قطر و مصر برگزار میشد، به شهرت جهانی رسید. این موقعیت به او اجازه داد تا از تبعیدگاه خود در دوحه، سیاستهای جنبش را در بحرانیترین شرایط هدایت کند . او در نوامبر ۲۰۲۳ هیأتی را برای دیدار با «حسن نصرالله»، دبیرکل حزبالله لبنان، رهبری کرد و در ژانویه ۲۰۲۴ نیز در حمله پهپادی اسرائیل به بیروت که منجر به ترور «صالح العاروری» شد، زنده ماند.
۴. خانوادهای در آتش: هزینههای سنگین جنگ
یکی از تلخترین ابعاد زندگی خلیل الحیه، هزینههای هنگفتی است که جنگ بر خانوادهاش تحمیل کرده است. او بارها و بارها اعضای خانوادهاش را در حملات اسرائیل از دست داده و خود نیز چندین بار هدف ترور قرار گرفته است:۲۰۰۷ میلادی: حمله هوایی اسرائیل به خانه خانوادهاش در محله شجاعیه غزه، منجر به کشته شدن ۷ تن از بستگانش از جمله دو برادرش شد.
۲۰۰۸ میلادی: پسرش «حمزه» که از اعضای گردانهای عزالدین قسام (شاخه نظامی حماس) بود، در یک حمله پهپادی کشته شد.
۲۰۱۴ میلادی: در جریان جنگ، بزرگترین پسرش «اسامه» به همراه همسر و سه فرزندش در بمباران خانهشان کشته شدند.
مه ۲۰۲۵ میلادی: «عزام»، یکی دیگر از پسران الحیه، بر اثر جراحات وارده در یک حمله هوایی در شهر غزه جان باخت.
سپتامبر ۲۰۲۵ میلادی: خود الحیه در یک حمله هوایی اسرائیل به یک مجتمع مسکونی در دوحه، پایتخت قطر، هدف قرار گرفت. او از این حمله جان سالم به در برد، اما پسرش «همام» که برادر دوقلوی عزام بود، به همراه محافظانش کشته شد.
علیرغم این فقدانهای پیدرپی و تلاشهای مکرر اسرائیل برای ترور او ، الحیه هرگز از مسیر سیاسی خود منصرف نشد و توانست با عبور از این بحرانها، به رهبری کل جنبش برسد.
۵. دیدگاههای سیاسی: تداوم مقاومت و پذیرش واقعیتهای جدید
خلیل الحیه به عنوان یک استراتژیست و مذاکرهکننده، رویکردی عملگرایانه اما در عین حال متعهد به اصول مقاومت دارد. او از حمله هفتم اکتبر ۲۰۲۳ به عنوان یک «عملیات محدود» دفاع میکند که هدف آن اسیر گرفتن سربازان صهیونیست برای تبادل اسرا بود، و معتقد است که این عملیات توانست بار دیگر مسئله فلسطین را به کانون توجه جهان بازگرداند.با این حال، واقعیتهای میدانی پس از جنگ، او را به سمت پذیرش مواضعی سوق داده است که پیشتر غیرقابل تصور بود. مهمترین نمونه، اعلامیه جنجالی ژوئیه ۲۰۲۶ است که در آن حماس تحت رهبری الحیه، اعلام کرد که آماده است سلاحهای خود را زمین بگذارد. هرچند او واژه «خلع سلاح» را رد کرده و ترجیح میدهد که این اقدام، «واگذاری سلاحها برای نگهداری تحت نظر یک دولت تکنوکرات فلسطینی» توصیف شود، اما این موضع، نشاندهنده یک تغییر راهبردی قابل توجه در نتیجه جنگ فرسایشی غزه است.
۶. چالشهای پیش رو: رهبری در سختترین لحظات
دوران رهبری خلیل الحیه با چالشهای بیسابقهای همراه است که میتوان به چند مورد کلیدی اشاره کرد:
۶.۱. ترمیم ساختار و یکپارچگی درونی
حماس در جریان جنگ، بخش بزرگی از ساختار نظامی و سیاسی خود را از دست داده است. اولویت نخست الحیه، بازسازی این ساختارها و مدیریت اختلافات داخلی، به ویژه بین جناح غزه و دیاسپورا، است. انتخابات سختافزار و نزدیک با خالد مشعل، نشاندهنده وجود دو رویکرد جدی در داخل جنبش است و او باید بتواند این طیفهای مختلف را متحد کند .
۶.۲. آینده سیاسی غزه
بزرگترین چالش، ترسیم آینده نوار غزه است. طرح الحیه برای واگذاری سلاحها و تشکیل یک دولت تکنوکرات، با مخالفت شدید اسرائیل مواجه شده است که خواستار خلع سلاح کامل و نابودی توان نظامی حماس است. الحیه باید در میانه این فشارها، جایگاه حماس را در معادلات آینده غزه حفظ کند.
۶.۳. دیپلماسی و حمایت منطقهای
با تضعیف متحدان کلیدی حماس مانند حزبالله لبنان و درگیریهای داخلی ایران، حماس بیش از گذشته منزوی شده است. از سوی دیگر، مذاکرات مستقیم او با مقامات آمریکایی مانند «جرد کوشنر» و «استیو ویتکاف» که منجر به آتشبس شد، نشاندهنده شکلگیری یک مسیر دیپلماتیک جدید است، اما این مسیر نیز شکننده است و الحیه باید از آن برای حفظ بقای سیاسی جنبش بهره ببرد .
۶.۴. تعهد به اصول
او باید در عین مذاکره با دشمن و پذیرش برخی واقعیتهای میدانی، اعتبار خود را به عنوان یک رهبر مقاوم در میان پایگاه اجتماعی حماس حفظ کند. ایجاد تعادل بین دیپلماسی عملگرایانه و گفتمان مقاومت، یکی از دقیقترین و دشوارترین وظایف او خواهد بود.
۷. نتیجهگیری: رهبری در گذر از یک دوره تاریخی
خلیل الحیه در نقطۀ عطفی از تاریخ جنبش حماس به قدرت رسیده است. او که از روزهای اولیه تشکیل این جنبش در کنار بنیانگذارانش بوده، اکنون سکان هدایت تشکیلاتی را بر عهده دارد که هم از درون با شکافهای راهبردی دستبهگریبان است و هم از بیرون با سختترین فشارهای نظامی و دیپلماتیک تاریخ خود مواجه شده است.او به عنوان یک «بقا یافته» در میان رهبران کشتهشده، نماد استقامت، اما در عین حال، نماد تغییرات اجتنابناپذیری است که جنگ بر این جنبش تحمیل کرده است. الحیه که به روابط نزدیک با ایران و محور مقاومت شهرت دارد، اکنون در قامت یک رهبر ملی و مذاکرهکننده ظاهر شده و راه دشوار عبور از یک جنبش نظامی به سمت یک بازیگر سیاسی قابل قبول برای جامعه جهانی را در پیش گرفته است. موفقیت او در این مأموریت سخت، نه تنها سرنوشت حماس، بلکه معادلات آینده فلسطین و کل منطقه خاورمیانه را تحت تأثیر قرار خواهد داد.
