قيطس

يکي از صورت هاي فلکي کم فروغ آسمان در شب هاي دي ماه صورت فلکي قيطس يا نهنگ است. صورت فلکي قيطس از دوران تمدن بين النهرين شناخته شده بود و در اسطوره هاي يوناني نيز قيطس را هيولاي دريايي مي پنداشتند. حتي اين تصور را داشتند که قيطس همان اژدهاي دريايي است که قرار بود آندرومدا، که در کنار ساحل دريا به زنجير بسته شده بود، قرباني اش شود.
قيطس در مجموع از 15 ستاره اصلي تشکيل شده که فقط دو تا از آنها پرنورتر از قدر 3 هستند. پرنورترين ستاره قيطس، از قدر 2 و در فاصله 96 سال نوري از خورشيد ما قرار دارد و به نام بتا-قيطس يا ذنب القيطس ناميده مي شود. علاوه بر آن،بتا-قيطس پر نور ترين ستاره در آن محدوده از آسمان نيز هست و به راحتي قابل شناسايي است. به همين سبب گاهي رصد گران براي پيدا کردن خود صورت فلکي از اين ستاره کمک مي گيرند که به نوعي دم نهنگ هم به حساب مي آيد. بتا-قيطس چندان بزرگ تر از خورشيد ما نيست. زيرا جرم آن فقط 3 برابر و قطر آن هم 17 برابر خورشيد است و درخشندگي 145 برابري آن نسبت به خورشيد باعث شده که تا قدر 2 پرنورتر شود. ستاره پرنور بعدي، ستاره آلفا-قيطس از قدر 2/5 است که به نام منخرالقيطس يا Menkar نيز شناخته شده است. الفا-قيطس غول سرخي است که مرحله هيدروژن سوزي آن به اتمام رسيده و در هسته آن کربن سوزي آغاز شده است و سرانجام با انفجار و پرتاب لايه هاي بيروني خود هسته آن به کوتوله سفيد تبديل خواهد شد. ديگر ستاره معروف اين صورت فلکي ستاره ميراست که نخستين ستاره متغير کشف شده در آسمان است و با دوره تناوب 330 روز و تغييرات قدر حدود 3 تا 9 جايگاه ويژه اي در فهرست ستارگان متغير آسمان دارد.
از آن جا که در حال حاضر قيطس در محدوده صورت هاي فلکي منطقه البروج قرار ندارد، هيچ گاه خورشيد و سياره هاي منظومه شمسي در اين صورت فلکي ديده نخواهند شد. ولي به سبب انحراف مداري بسيار زياد سيارک ها و دنباله دار ها با صفحه منظومه شمسي، گذر سيارک ها و دنباله دارها از مقابل اين صورت فلکي بارها اتفاق افتاده است. حتي سيارک وستا، که از سيارک هاي بزرگ منظومه شمسي است در اين صورت فلکي کشف شد. از طرفي چون صورت فلکي قيطس در محدوده صفحه کهکشاني قرار دارد، مجموعه خوشه هاي کهکشاني بسياري در اين ناحيه از آسمان ديده مي شوند که البته براي ديدن آن ها نياز به استفاده از تلسکوپ هاي بزرگ داريد. تا به امروز، دورترين خوشه کهکشاني کشف شده با نام JKCS 041 که در فاصله 10 ميليارد سال نوري از ما قرار دارد، در اين صورت فلکي قرار دارد.
از معروف ترين اجرام غير ستاره اي در اين محدوده از آسمان، که در بين رصدگران آماتور شناخته شده است، مي توان به کهکشان ميله ايM77 از قدر 9 اشاره کرد که چسبيده به ستاره دلتا-قيطس قرار دارد. همچنين سحابي سياره نماي NGC246 يکي ديگر از اجرام زيبايي است که در نزديکي ستاره يوتا-قيطس با ابزارهاي کوچک نجومي به راحتي ديده مي شود.
منبع: نجوم، شماره 203.