انتگرال‌های چندگانه و ژاکوبی‌ها

موضوعی که بخش مهمی از بیشترین کتاب‌های درسی حسابان را از آنِ خود می‌سازد توسیع تعریف انتگرال معین تابع‌های با یک متغیر حقیقی به تابع‌های با دو یا چند متغیر است.
سه‌شنبه، 26 شهريور 1392
تخمین زمان مطالعه:
موارد بیشتر برای شما
انتگرال‌های چندگانه و ژاکوبی‌ها
 انتگرال‌های چندگانه   و ژاکوبی‌ها

نویسنده: فیلیپ بدیان (3)
مترجم: عبدالحسین مصحفی



 
موضوعی که بخش مهمی از بیشترین کتاب‌های درسی حسابان را از آنِ خود می‌سازد توسیع تعریف انتگرال معین تابع‌های با یک متغیر حقیقی به تابع‌های با دو یا چند متغیر است. تابعانتگرال‌های چندگانه و ژاکوبی‌ها را در نظر بگیرید که نمودارش روی صفحه‌ی محورهای قائم مختص‌های x و‌y ناحیه‌ی بسته‌ی R با کرانی نه زیاد پیچیده باشد. این تابع به صورتانتگرال‌های چندگانه و ژاکوبی‌ها به فرمول در می‌آید، و انتگرال دوگانه‌ی نظیر ناحیه‌ی R عبارتست از
انتگرال‌های چندگانه و ژاکوبی‌ها اکنون تبدیل محورها را انجام می‌دهیم به گونه‌ای که نسبت به دستگاه جدیدِ دو محور قائم uو vانتگرال‌های چندگانه و ژاکوبی‌ها با این تبدیل، ناحیه‌ی R از صفحه‌ی xy به ناحیه‌ی Q از صفحه‌ی uv تبدیل می‌شود و متناسب با شاخص‌های دو تابعِ f وgانتگرال‌های چندگانه و ژاکوبی‌ها نماد
انتگرال‌های چندگانه و ژاکوبی‌ها را «ژاکوبیِ» تبدیلی که انجام گرفت می‌نامند و برابر است با دترمینان تابعیِانتگرال‌های چندگانه و ژاکوبی‌ها این قضیه در کتابی سه جلدی که سیلوستر فرانسوا لاکروا (4) در زمینه‌ی حسابان فراهم آورده نموده شده است. این کتاب برای کارهای علمی که در نخستین سال‌های سده‌ی نوزدهم انجام گرفته است مرجعی معتبر به شمار می‌آید. لاکروا این قضیه را در مبحث تبدیل مختص‌ها آورده است بدون آن‌که آن را با نمادهای جدید و وابسته به دترمینان نشان دهد و بدون آن‌که ژاکوبی نام ببرد (ژاکوبی در 1804 و تنها ده سال زودتر از لاکروا به دنیا آمده بود). هرگاه جمله‌های دترمینان را به صورت انتگرال‌های چندگانه و ژاکوبی‌ها بنویسیم، می‌توانیم مانند لاکروا بنویسیمانتگرال‌های چندگانه و ژاکوبی‌ها این رابطه‌ی مربوط به مشتق‌های جزئی را نخستین بار اویلر در 1728 به کار برده بود. لاکروا در 1769 در بررسی‌ کارهای اویلر به این فرمول پی برد. لاکروا همچنین در بررسی کارهای ژوزف لوئی لاگرانژ، و در نوشته‌ای به تاریخ 1773 از او، با قضیه‌ی نظیر قضیه‌ی بالا و مربوط به تابع سه متغیری آشنا شد و در کتاب خود از آن یاد کرد.
در آن زمان که کتاب لاکروا چاپ شد بزرگانی از ریاضیدانان آن روزگار، بیشترین کوشش خود را روی دترمینان متمرکز کرده بودند. در 1812، اگوستن لوئی کوشی بیشترین قضیه‌های بنیانی نظریه‌ی دترمینان‌ها را ثابت کرده بود، اما در پی دستیابی به نمادها و اصطلاح‌های شایسته‌ای که پسندش باشد، انتشار آن ها را عقب انداخت. در 1841، ژاکوبی در رساله‌های استادی خود، که بسیار مطلب‌‌های جدید از جمله دترمینان‌های تابعی‌(5) را در برداشت، نظریه‌ی دترمینان‌ها را نیز آراسته و پیراسته ساخت.
دترمینان دیفرانسیل‌ها را، که امروزه «ژاکوبی» می‌نامند خود ژاکوبی در رساله‌اش به صورت انتگرال‌های چندگانه و ژاکوبی‌ها نشان داده بود که همه‌پذیر نشد. در 1854، دان کین (6) همان دترمینان را به صورت انتگرال‌های چندگانه و ژاکوبی‌ها نمایش داد، نمادگذاری‌های جدید برای دترمینان هم از آرتورکیلی (7) است که آن‌ها را در مقاله‌ای که در 1855 منتشر کرد به نمایش گذاشت. نام ژاکوبین (= ژاکوبی) را نخستین بار جیمز جوزف سیلوستر (8) در فرهنگ اصطلاح‌های ریاضی چاپ 1853 به کار برد.
فلیکس کلاین (9) در گزارش گیرایی درباره‌ی عصر خودش بر این نکته تأکید داشته است که تأثیر بزرگ کتاب‌های درسی نوشته‌ی جرج سالمون (10) را در گسترش ریاضیات آن عصر نمی‌توان نادیده گرفت. این کتاب‌ها به زبان انگلیسی نوشته شده و به زبان‌های دیگر ترجمه شده بودند. این کتاب‌ها به ویژه تأثیری ژرف در فراگیر شدن اصطلاح‌ها و نمادهای تازه‌ی ریاضیات داشته‌اند. در چاپ نخست جبر عالی و جدید از این سری‌ کتاب‌ها، در ارتباط با دترمینان‌ها، نامی از ژاکوبی به میان نیامده بود. اما در چاپ دوم آن (در 1866)، این واژه به کار رفته اما به سیلوستر نسبت داده شده بود. در یک قسمت از مقدمه‌ی چاپ دوم کتاب، چنین آمده است:
درباره‌ی به کار بردن واژه‌های جدید کوشش داشته‌ام تا راهی میانی را برگزینم. در این بخش از جبر، هم‌آمیختگی‌های اندیشه‌ها مرا واداشته تا گاه به گاه درباره‌ی چیزی اظهارنظر کنم که به کار بردن آن در جبر قدیم بی‌اهمیت بوده است. در این صورت لازم می‌شود واژه‌هایی نو به کار روند تا از بازی با لفظ‌ ها و از زیاده‌گویی‌های تحمل ناپذیر جلوگیری شده باشد. اما این باور که به کار بردن اططلاحی جدید و ناآشنا برای مبتدیان، علم را برای آنان زننده می‌سازد، معمولاً برای من خوشایند نبوده است تا درباره‌ی واژه‌ای جدید عبارت‌پردازی بی‌مورد کنم و انگیزه‌ای را برای به کار بردن آن واژه‌ فراهم آورده باشم.
سالمون آن‌گاه تصمیم‌ می‌گیرد واژه‌ی «ژاکوبی» و شیوه‌ی نمادگرایی را مطابق با آنچه امروزه برای ما آشناست به کار ببرد.

پی نوشت ها :

multiple Integrals – 1.
2- ژاکوبی در فارسی به جای "Jacobian" به معنی «منسوب به ژاکوبی» نیز به کار رفته است.
.Philip Bedient -3
.sylvestre Francois Lacroix -4
.functional determinant - 5
.W.F.Donkin - 6
.Arthur Cayler -7
.James Jodeph Sylvester -8
.Felix Klein -9
.George Salmon -10

منبع: بنجامین بویر، کارل، (1384)، تاریخ حسابان، عبدالحسین مصحفی، تهران، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ نخست..

 

 

تبلیغات در راسخون
ارسال نظر
با تشکر، نظر شما پس از بررسی و تایید در سایت قرار خواهد گرفت.
متاسفانه در برقراری ارتباط خطایی رخ داده. لطفاً دوباره تلاش کنید.
موارد بیشتر برای شما
مرگ ناگهانی و پرسش های ناتمام؛ چگونه درباره فقدان با کودکان حرف بزنیم؟
مرگ ناگهانی و پرسش های ناتمام؛ چگونه درباره فقدان با کودکان حرف بزنیم؟
واکنش صلیب سرخ جهانی به جنایت‌های دشمن در جنگ چهل روزه علیه ایران چه بود؟
play_arrow
واکنش صلیب سرخ جهانی به جنایت‌های دشمن در جنگ چهل روزه علیه ایران چه بود؟
پرونده جدید علیه رسایی
play_arrow
پرونده جدید علیه رسایی
سواد مرگ، چرا جامعه ای که درباره زندگی حرف می زند از مرگ سخن نمی گوید؟
سواد مرگ، چرا جامعه ای که درباره زندگی حرف می زند از مرگ سخن نمی گوید؟
سلاح شیمیایی ایرانی در قلب واشنگتن؟!
play_arrow
سلاح شیمیایی ایرانی در قلب واشنگتن؟!
ضرب و شتم محمد خردادیان پس از افشاگری علیه پهلوی
play_arrow
ضرب و شتم محمد خردادیان پس از افشاگری علیه پهلوی
اولین ساعت‌مچی تلویزیون دار جهان سیکو در سال ۱۹۸۲ + فیلم
play_arrow
اولین ساعت‌مچی تلویزیون دار جهان سیکو در سال ۱۹۸۲ + فیلم
پیرترین ایرانی در سرشماری جدید شناسایی شد + فیلم
play_arrow
پیرترین ایرانی در سرشماری جدید شناسایی شد + فیلم
آیا هر رازی را باید با یک ربات در میان گذاشت؟
آیا هر رازی را باید با یک ربات در میان گذاشت؟
تقدیر از معلمی که جان دانش‌آموز را براثر خفگی نجات داد + فیلم
play_arrow
تقدیر از معلمی که جان دانش‌آموز را براثر خفگی نجات داد + فیلم
تعبیر جدید ترامپ از ونزوئلا ؛ دارایی جدید آمریکا است + فیلم
play_arrow
تعبیر جدید ترامپ از ونزوئلا ؛ دارایی جدید آمریکا است + فیلم
ادعای کارشناس پزشکی قانونی: جفری اپستین خفه شده است + فیلم
play_arrow
ادعای کارشناس پزشکی قانونی: جفری اپستین خفه شده است + فیلم
نجات خدمه نفتکش متخلف در تنگه هرمز توسط صیادان + فیلم
play_arrow
نجات خدمه نفتکش متخلف در تنگه هرمز توسط صیادان + فیلم
مسیریاب ایرانی با حال‌وهوای بازی GTA به‌روزرسانی شد + فیلم
play_arrow
مسیریاب ایرانی با حال‌وهوای بازی GTA به‌روزرسانی شد + فیلم
گروسی: بازگشت بازرسان آژانس به ایران نباید به توافق سیاسی مشروط شود + فیلم
play_arrow
گروسی: بازگشت بازرسان آژانس به ایران نباید به توافق سیاسی مشروط شود + فیلم