0
ویژه نامه ها

مقایسه وضعیت وقف در دوره پهلوی با دوره قاجاریه

این پژوهش، وضعیت وقف در دو دورە قاجاریه و پهلوی در ایران را بررسی میکند. تاریخ اوقاف در ایران پر از وقایع و اتفاقاتی است که نشان میدهد چگونه سنت وقف به صورت یک نظام اجتماعی تداوم و گسترش یافته است. نظام وقف که ایفاگر نقشها و وظایف اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و مدنی است، پس از اسلام با اشکال متنوعی شامل اماکن مذهبی، تجاری، آموزشی، درمانی، تجهیزات زیرساختی، مستغلات، و اموال تداوم داشته است. وقف و موقوفات در دروه های مختلف تاریخ در عین داشتن تشابهات، ویژگیهای منحصر به فردی نیز داشته اند؛ چراکه شرایط اجتماعی-اقتصادی و کالبدی حاکم بر جامعه تعیین کننده چگونگی و نوع موقوفات است. این پژوهش کوشیده است که با بررسی موقوفات شهر تهران از نظر ویژگیها، تشابهات و تغییر وتحول طی دو دوره قاجاریه و پهلوی، به بینشی مقایسه ای میان دو دوره مذکور دست یابد.
مقایسه وضعیت وقف در دوره پهلوی با دوره قاجاریه

مقایسه ی وضعیت وقف در دوره پهلوی با دوره قاجاریه

وقف در تمامی ادیان به اشکال مختلفی وجود دارد. وقف از کار­های پسندیده و نیکویی است که از دیرباز و حتی پیش از ظهور اسلام نیز در جوامع بشری متداول بوده­ است.

دین مبین اسلام مردم را به کمک برای نشر دین و تأمین نیازهای معیشتی طبقه­ی کم­درامد ترغیب می­کند و آن را وسیله­ای برای کسب رضای خداوند در رسیدن به کمال و جانشینی وی در روی زمین می­داند.

هر چند در طول تاریخ و بعد از اسلام، وقف­های بسیاری در ایران صورت گرفته، وقوع جنگ­ها و تغییر حکومت­ها، در موقوفات اختلال بسیاری ایجاد­کرده­ است. در­نتیجه آن­چه در حال حاضر از وقف و موقوفات وجود­ دارد، عمدتا متعلق به دورە­ی قاجاریه و بعد از آن است.

به­طور­ کلی، همواره موقوفات ایران از نظر نوع و چگونگی توزیع فضایی تحت تأثیر عوامل اجتماعی- اقتصادی و محدودە­ی فیزیکی نواحی و شهرها بوده­اند. هدف این پژوهش، شناخت ویژگی­ها و اهداف وقف در طی دوره­ی قاجاریه و پهلوی، و با محور قرار­دادن پایتخت ایران در این دو دوره یعنی شهر تهران، است.

مقایسه وضعیت وقف در دوره پهلوی با دوره قاجاریه

وضعیت کلی وقف

بیشتر وقف­ها و موقوفات شهر تهران به دوره­ی قاجاریه تعلق دارد، به طوری که براساس اسناد موجود، 415 فقره وقف در دوره­ی قاجاریه و 292 فقره وقف در دوره­ پهلوی صورت گرفته ­است. (1)

البته اطلاع دقیقی از ارزش ریالی موقوفه ­ها در دسترس نیست و تنها به تعداد آن­ها بسنده کرده­ایم. در این­که چرا وقف در دوره­ پهلوی کاهش داشته است باید به این موارد توجه­ کرد.

ابتدا، مدت حکومت قاجارها بسیار بیشتر از مدت حکومت پهلوی بوده ­است و دوم، مواردی چون متعهد شدن دولت به تامین خدمات عمومی و اشتغال، نبود قانون احترام به حقوق فردی در قانون اساسی، حیف و میل اموال وقفی به علت سوء مدیریت و تعرض حکومت پهلوی و تظاهرات کم­ مذهبی پهلوی سبب شد تا مردم تمایل کمتری به وقف نشان ­دهند؛ هرچند از نظر اقتصادی وضعیت مالی مردم بهتر از دوره­ی قاجاریه بوده ­است. (2) و (3)
 

بررسی اهداف وقف در طی دو دوره­ قاجاریه و پهلوی

از آن­جا که اساس وقف بر پایه­ی کسب رضای خداوند است و پیامبر اسلام وقف را صدقه­ی جاریه خوانده ­است، بیشتر وقف­ها برای حفظ و نشر دین صورت می­گرفت، اما در برخی از موارد اهداف دنیوی را نیز در کالبد آن می­توان دید. به­ طور مثال در دوره­ قاجاریه تظاهرات مذهبی وسیله­ای برای کسب شهرت و منزلت اجتماعی بود. (4)

از این­رو افرادی مانند ظل السلطان پسر ناصرالدین­شاه که به بدی و فساد معروف­ است، در بازار تهران برای تعزیه­داری وقف زیادی کرده­ است. در مواقعی، واقفان برای جلوگیری از تجزیه­ی اموال و بی­مصرف ماندن یا ممانعت از دست­اندازی حکومت، اموال خود را با وقف در خانواده­ی خود حفظ می­کردند. (5) و (6)

به­هرحال، وقف برای توسعه و ترویج دین، مهم­ترین انگیزه­ وقف­های دوره­ قاجاریه است که بیشتر به موضوعاتی هم­چون تعزیه­ گردانی، جلسات قرائت و تفسیر قرآن کریم و اماکن آموزش علوم دینی مانند مدارس و حوزه­های علمیه طلاب، محدود می­شود.

این وقف­ها عمدتا به شکل تامین زمین و هزینه­های ساختمانی و هزینه­های نگه­داری بوده ­است. مسجد سلطانی (امام خمینی) ، مسجد سید عزیزالله، مسجد و مدرسه شیخ عبدالحسین، مسجد و مدرسه علمیه­ سپهسالار قدیم و جدید، نمونه­هایی از موقوفات دوره­ قاجاریه هستند. (7)

در دوره­ قاجاریه، برعکس توجه به اهداف مذهبی، واقفان کمتر به رفع نیازهای بهداشتی-درمانی، اجتماعی و معیشتی پرداخته­اند؛ در حالی­که طبق فرمایش پیامبر (ص) باید هدف از کردار نیک در جهت رفاه و ارتقای جامعه در همه­ی ابعاد باشد. (8)

عمل به وقف، با انگیزه­ی مذهبی در دوره­ی پهلوی نیز تداوم داشته است، اما ویژگی­ها و اهداف جدیدی نیز به آن افزوده شده ­است که شایان توجه است. در این دوره ما شاهد شکل­ گیری بنیادها و موسسات خیریه­ وقفی، به منظور نشر مطبوعات تربیتی و دینی برای جوانان، فعالیت­های نیکوکارانه و رفع مشکلات معیشتی قشر کم­ درآمد جامعه هستیم.

همچنین موقوفاتی به شکل اماکن مذهبی غیر مسلمانان و دراویش نیز به چشم می­خورد.  همچنین در این دوره اهداف آموزشی وقف نیز گسترده ­تر شد و وقف برای علوم جدید مورد توجه قرار­ گرفت. وقف املاک و دارایی­هایی برای دانشگاه تهران از این جمله است. (9)

مقایسه وضعیت وقف در دوره پهلوی با دوره قاجاریه

نوع موقوفات در طی دو دوره­­ قاجاریه و پهلوی

نوع موقوفات متاثر از شرایط اقتصادی و اجتماعی در هر دوره ویژگی­های خاصی به خود گرفته ­است که در این­جا به بررسی آن­ها خواهیم ­پرداخت. در موضوع موقوفات، اماکن مذهبی، مراکز آموزشی و اماکن درمانی جزو موقوفات غیر درآمد­زا و واحدهای مسکونی، اماکن تجاری و املاک و مستغلات جزو موقوفات درآمدزا هستند. تاسیسات زیرساختی هم حالتی دو­ وجهی دارند یعنی هم درآمدزا و هم غیر درآمدزا هستند.
 
  • اماکن مذهبی
مساجد، تکایا و حسینیه ها به ترتیب جزو مهم ترین اماکن مذهبی وقفی در طی دو دوره­ی قاجاریه و پهلوی به­شمار­ می­روند. کارکرد مساجد و حسینیه های دوره­ی قاجاریه صرفا عبادت و اجرای مراسم مذهبی بوده است. حال ­آنکه در برخی از مساجد و حسینیه های دوره­ی پهلوی مانند مسجد ثامن الائمه علیه­السلام و حسینیه­ی ارشاد، علاوه بر عبادت و اجرای مراسم مذهبی، به فعالیت­های فرهنگی و کمک به طبقه­ی کم­درآمد نیز می­پرداختند. (10)

تفاوت دیگر اماکن مذهبی وقفی دوره­ پهلوی با دوره­ی قبل از آن، در وقف خانقاه است. هرچند در دوره­ قاجاریه خانقاه­ هایی وجود­ داشت، اما هیچ­یک از آن­ها وقف نبوده ­اند. در دوره­ی پهلوی تعدادی از خانقاه­ها معمولا منتسب به سلسله دراویش نعمت­ اللهی وقف شده و موقوفاتی برای اداره­ی آن­ها قرار داده شده است.(11)
 
  • واحدهای مسکونی
تفاوت واحدهای مسکونی وقفی دوره­ی پهلوی با دروه­ی قاجاریه در حذف خانه سرا و محل نگه­داری اسب و جای­گزینی آن­ها با آپارتمان است. اغلب واحدهای مسکونی به منظور تامین هزینه­ هایی هم­چون احداث مسجد و حسینیه و بیمارستان یا توسعه­ اماکن مذهبی و امام­زاده ­ها­ وقف شده ­اند. مانند عیسی وزیر سابق دارالخلافه که واحدهای مسکونی خود را برای مکتب­خانه و ملک تاج­السلطنه و زیور یحیاییان که واحدهای مسکونی خود را برای بیمارستان وقف ­کردند.(12)
 
  • اماکن آموزشی
اماکن آموزشی وقفی دوره­ قاجار عمدتا شامل مدارس و حوزه ­های علمیه و به میزان کم­تر مکتب­خانه بوده­ است. در اواخر این دوره، وقف مدارس علوم جدید نیز جزو مراکز آموزشی وقفی قرار گرفت و موقوفاتی نیز برای اداره­ی آن توسط واقفان قرار ­داده ­شد. روند وقف اماکن آموزشی علوم جدید در دوره­ پهلوی به خصوص پهلوی دوم شدت بیشتری گرفت و­ علاوه بر وقف اماکن آموزشی و دانشکده­ها، مکان‌هایی برای توسعه­ی فعالیت­های پژوهشی و رفاه اساتید و دانشجویان نیز وقف شده اند. (12)
 
  • اماکن بهداشتی-درمانی
پس از مدارس علوم جدید، مراکز درمانی نیز به شکل روز افزونی جزو موقوفات قرار ­گرفتند. در دوره­ قاجاریه یک بیمارستان و در دوره­ پهلوی دوم 33 درمانگاه وبیمارستان وقف شده­اند. در این مهم علاوه بر مسلمانان، اقلیت­های مذهبی مانند زرتشتیان نیز مشارکت داشته­اند؛ مانند یری آگاهی آرش. (13)
 
  • اماکن تجاری
در هر دو دوره وقف مغازه بیش از سایر مکان­های تجاری بوده­ است. وقف تیمچه، بازارچه، کاروان­سرا و غیره بیشتر مربوط به دوره­ی قاجاریه است. در دوره­ی بعد، با تغییر شکل شهر و توسعه­ی آن، جای آن را وقف پاساژ، سینما و گاراژ گرفت.

مقایسه وضعیت وقف در دوره پهلوی با دوره قاجاریه
 
  • تاسیسات زیرساختی
در دوره­ی قاجاریه وقف تاسیسات زیربنایی عمدتا در حد منابع تامین­کننده و نگه­داری آب بود که در دوره­ی بعد،  این وقف­ها متنوع­تر شد. یعنی به تدریج و با روی کار­آمدن امکانات جدید، وقف تاسیسات جدید، جایگزین موارد قبلی شد.
 
  • وقف اموال
در هر دو دوره مواردی از وقف اموال به چشم می­خورد، اما در دوره­ی قاجاریه بیشتر بوده ­است و شامل کتاب و لوازم برگزاری مراسم مذهبی، ثلث دارایی و از این قبیل می­شده ­است. در دوره­ی پهلوی نیز اموالی شامل لوازم خانه و ثلث دارایی یا سود حساب پس­انداز وقف شده­اند. شاید مهم­ترین اموال وقفی این دوره وقف سهام خاندان پهلوی باشد. (14)
 

پراکندگی جغرافیایی موقوفات

 در طی دوره­ی قاجاریه فضاهای میانی شهر هم­چون راسته بازار و محله های اطراف آن و هم­چنین دروازه­های اصلی و محورهای ارتباطی درون­شهری تقویت شدند. هم­چنین ستون فقرات اصلی شهر یعنی بازار، با اضافه شدن سرا­ها به صورت زنجیرهایی از هسته­های تجاری، گسترده­تر شد.

مهم­ترین مرکز تجاری شهر، بازار بود و محله­های سنگلج، عودلاجان، چال­میدان و ارگ از پرجمعیت­ترین و مهم­ترین محله ­های شهر محسوب می­شدند. جایگاه اقتصادی-اجتماعی این قطب­های ارتباطی، تجاری و­ مسکونی در چگونگی مکان­ گزینی مراکز وقفی نیز تاثیر­گذار بوده ­است؛ چنان­که بیشترین مکان­های وقفی مربوط به بازار و سپس محله­ های مذکور است.

در دوره­ پهلوی با الحاق محله­های جدید و ایجاد اشتغال صنعتی در پیرامون شهر و مغازه­های ویترینی در سطح شهر، به تدریج از کارکرد اقتصادی بازار و محله­های اطراف آن کاسته شد. به عبارت دیگر این تغییر در شکل کالبدی و اقتصادی تهران سبب شدکه برخلاف دوره­ی قاجاریه، موقوفات در سطح شهر پراکنده شود. البته این وضعیت در کل دوره­ پهلوی یکسان نبوده و به تدریج رو به افزایش گذاشته ­است. (15)

مقایسه وضعیت وقف در دوره پهلوی با دوره قاجاریه
 
نتیجه گیری و جمع بندی
به طور کلی در هر دو دوره­ مورد بررسی، عوامل طبیعی و ارزش­های دینی و مذهبی و عوامل اقتصادی-اجتماعی، مهم­ترین عوامل رشد و گسترش فضاهای وقفی بوده­اند. در ابتدا، عوامل طبیعی و مذهبی نقش غالب داشته­اند. از این رو مساجد، حسینیه­ها، مدارس علمیه، سقاخانه­ ها، قنوات و غیره شکل گرفتند و به تبعیت ازآن­ها شهر نیز توسعه یافت.

به مرور زمان و به دنبال ارتباطات بیشتر با تمدن­های پیشرفته که افزایش سطح دانش و حجم بیشتر مبادلات اقتصادی را در­ بر داشت، عامل اقتصادی-اجتماعی نیز به عوامل شکل دهنده­ی فضاهای وقفی افزوده شد. مانند وقف فضاهای تجاری هم­چون سرا­ها، تیمچه­ها، کاروان­سرا و غیره. وقف مدارسی برای علوم جدید، قرار­دادن موقوفاتی برای دانشگاه تهران، احداث بیمارستان و مواردی از این قبیل را نیز می توان ما­حصل همین عوامل اقتصادی-اجتماعی دانست.

در دوره­ پهلوی با از­­ میان­رفتن کارکرد بازار سنتی شهر به عنوان مهم­ترین قطب اقتصادی، فضاهای تجاری وقفی از کاروان­سرا، تیمچه و غیره به پاساژ، سینما و گاراژ تغییر یافتند. اما با­ این ­وجود در هر دو دوره، وقف مغازه، فراوان­ترین شکل موقوفه­ تجاری محسوب می­شود.

در دوره­ قاجار، موقوفات در هر محله تابعی از شرایط و جایگاه اقتصادی-اجتماعی آن محله بود و گاها بر توسعه فیزیکی و اقتصادی محله­ها نیز تاثیرگذار بوده است. به طور مثال با احداث و وقف سرای امیر­بازار، محله­ی فقیرنشین محمدیه رونق و توسعه یافت.

با وجود تفاوت­ها در نوع و چگونگی وقف­ها در طی دو دوره­ی مورد بررسی، مشخص شد هدف وقف در هر دو دوره گرایش بیشتری به نشر و توسعه­ی دین داشته ­است. اما نکته­ی قابل توجه این ­است که با گسترش و تحول جامعه، وقف نیز روندی تکاملی را طی کرده ­است و به تریج در توسعه ی اجتماعی و اقتصادی نیز سودمند واقع شده ­است.

پی­نوشتها
  1. ازغندی، علیرضا. تاریخ تحولات سیاسی و اجتماعی ایران 1357-1320
  2. شجیعی، زهرا. نخبگان سیاسی ایران از انقلاب مشروطیت تا انقلاب اسلامی، جلد اول
  3. ازغندی، علیرضا. تاریخ تحولات سیاسی و اجتماعی ایران 1357-1320
  4. دولت آبادی، یحیی. حیات یحیی، جلد اول.
  5. مسعود میرزا ظل السلطان. خاطرات ظل السلطان، به اهتمام و تصحیح حسین خدیو جم.
  6. بامداد، مهدی. شرح حال رجال ایران، جلد اول. زواره. تهران
  7. شاه­حسینی، پروانه. موقوفات شهر تهران، مجله پژوهش­های جغرافیایی. سال سی­ام. شماره 34. تهران
  8. مجلسی، باقر محمدتقی. بحارالانوار. تهران. اسلامیه
  9. حاجی­بابایی، احمد. سیر تحول و توسعه­ی املاک و مستغلات دانشگاه تهران، رساله دکتری. دانشگاه تهران. دانشکده ادبیات و علوم انسانی
  10. شاه­حسینی، پروانه. وقف­شناسی تهران از شهری اسلامی تا شهری مدرن. مشهد. پاپلی
  11.  شاه­حسینی، پروانه. موقوفات شهر تهران، مجله پژوهش­های جغرافیایی. سال سی­ام. شماره 34. تهران
  12. رضایی، امید. (به کوشش) ، فهرست اسناد موقوفات ایران، دفتر چهارم.
  13. احمدی، نزهت. وقف و گسترش امور درمانی با تکیه بر اسناد وقفی تهران. قم . کومه
  14. شاه­حسینی، پروانه. سنجش تطبیقی وقف طی دوره­های قاجاریه و پهلوی. جغرافیا و توسعه. شماره 25
  15. مدنی­پور، علی. تهران ظهور یک کلان­شهر، ترجمه حمید زرآزوند. تهران. شرکت پردازش و یرنامه ریزی شهر تهران.
ارسال نظر
با تشکر، نظر شما پس از بررسی و تایید در سایت قرار خواهد گرفت.
متاسفانه در برقراری ارتباط خطایی رخ داده. لطفاً دوباره تلاش کنید.
موارد بیشتر برای شما
تلاش برای تحریم بیشتر ایران!
تلاش برای تحریم بیشتر ایران!

تلاش برای تحریم بیشتر ایران!

آهوی با فرهنگ
آهوی با فرهنگ

آهوی با فرهنگ

سریع‌ترین گل لیگ ۲۱
سریع‌ترین گل لیگ ۲۱

سریع‌ترین گل لیگ ۲۱

بازی زندگی...!
بازی زندگی...!

بازی زندگی...!

حرکت عجیب دروازه‌بان تیم ملی هندبال عراق!
حرکت عجیب دروازه‌بان تیم ملی هندبال عراق!

حرکت عجیب دروازه‌بان تیم ملی هندبال عراق!

کاهش سن واکسیناسیون...!
کاهش سن واکسیناسیون...!

کاهش سن واکسیناسیون...!

عجیب ترین قورباغه جهان!
عجیب ترین قورباغه جهان!

عجیب ترین قورباغه جهان!

مادرانی که سربازشان را غافلگیر کردند!
مادرانی که سربازشان را غافلگیر کردند!

مادرانی که سربازشان را غافلگیر کردند!

ناوهای آمریکا، سیبل موشک‌های مقاومت
ناوهای آمریکا، سیبل موشک‌های مقاومت

ناوهای آمریکا، سیبل موشک‌های مقاومت

خلاصه بازی مس رفسنجان 3-1 سپاهان
خلاصه بازی مس رفسنجان 3-1 سپاهان

خلاصه بازی مس رفسنجان 3-1 سپاهان

نماهنگ مادر آب
نماهنگ مادر آب

نماهنگ مادر آب

خلاصه دیدار پرسپولیس 1-0 فولاد
خلاصه دیدار پرسپولیس 1-0 فولاد

خلاصه دیدار پرسپولیس 1-0 فولاد

کارت خودرو تغییر می‌کند
کارت خودرو تغییر می‌کند

کارت خودرو تغییر می‌کند

مشترکان کم‌مصرف برق پاداش می گیرند
مشترکان کم‌مصرف برق پاداش می گیرند

مشترکان کم‌مصرف برق پاداش می گیرند

داستان کشتارهای سال ۱۳۶۷
داستان کشتارهای سال ۱۳۶۷

داستان کشتارهای سال ۱۳۶۷

فاطمه زهرا (س) ملکه بهشت/ استاد انصاریان
فاطمه زهرا (س) ملکه بهشت/ استاد انصاریان

فاطمه زهرا (س) ملکه بهشت/ استاد انصاریان

نقش زن در آرامش خانه/ آیت الله جوادی آملی
نقش زن در آرامش خانه/ آیت الله جوادی آملی

نقش زن در آرامش خانه/ آیت الله جوادی آملی

حق بزرگ مادر/ استاد مسعود عالی
حق بزرگ مادر/ استاد مسعود عالی

حق بزرگ مادر/ استاد مسعود عالی

آخرین اخبار مربوط به کرونا در ایران و جهان در بهمن ماه
آخرین اخبار مربوط به کرونا در ایران و جهان در بهمن ماه

آخرین اخبار مربوط به کرونا در ایران و جهان در بهمن ماه

بسته تحلیلی خبری، یک شنبه 3 بهمن 1400 (اسوه کرامت و تعالی زن)
بسته تحلیلی خبری، یک شنبه 3 بهمن 1400 (اسوه کرامت و تعالی زن)

بسته تحلیلی خبری، یک شنبه 3 بهمن 1400 (اسوه کرامت و تعالی زن)

بوی گل و سوسن و یاسمن اومد/ محمدحسین حدادیان
بوی گل و سوسن و یاسمن اومد/ محمدحسین حدادیان

بوی گل و سوسن و یاسمن اومد/ محمدحسین حدادیان