تاریخ تمدّن کرِت و میسن

در هزاره دوم، پس از تحولی که می‌تواند دنباله تحول هزاره سوم ق. م باشد، فرهنگ‌های کِرت (1) و میسن (2) به عالی‌ترین شأن خود رسیدند. در ادبیات جدید از فرهنگ کرت به عنوان فرهنگ «مینوآن» (3) (برگرفته از شاه مینوس افسانه‌ای جزیره) یاد می‌کنند و فرهنگ سرزمین اصلی یونان را فرهنگ «هلادیک» (4) (برگرفته از «هلاس» (5) واژه یونانی برای کشور یونان) می‌نامند.
مهمترین شهر جزیره کرت، کنوسوس (6) بود. این شهر دو جنبه برجسته داشت: یکی نداشتن استحکامات و دیگری نقاشی‌های دیواری آن که تضاد آشکاری با نقاشی‌های خاورمیانه داشت و بیشتر صحنه‌های صلح آمیز بر آنها نقش شده بود. دیوارنگاره‌ها درونمایه‌ای از گیاهان بومی و زندگی جانوران و صحنه‌هایی از مراسم مذهبی در فضای باز دارند و از شاهکارهای جنگی در آنها خبری نیست. کاخ باشکوه کنوسوس با اتاق‌های متعدد آن ظاهراً باید معرّف جنبه‌ی هولناک باشد، چون یونانیان آن را «هزارتوی مینوس شاه» می‌دانستند.
این کاخ مرکز نظامی اقتصادی، مشابه با نظام سلسله سوم اوریا پادشاهی جدید مصر به شمار می‌رفت. یک خط هجایی، مشهور به لینئار A (7)، برای اداره کاخ ابداع شد و تکوین یافت. چون از این خط هنوز رمزگشایی نشده است، در باره مردمی که آن را به کار می‌بردند یا زبانی که به آن سخن می‌گفتند اطلاعات بسیار کمی داریم. اما منبع و منشأ رفاه جزیره کرت کم‌تر برای ما اسرارآمیز است. این جزیره بیش‌تر ثروت خود را مرهون شکوفایی بازرگانی خود بود. کشتی‌های کرتی کالاها را به سراسر مدیترانه و به بندرهای آن از جمله بنادر مصر، سوریه و فلسطین، جزایر دریای اژه و یونان حمل می‌کردند.
در حدود سال 1450 ق. م کنوسوس از لحاظ سیاسی نیز به بانفوذترین شهر تبدیل شد؛ تمامی جزیره کرت را فتح و بسیاری کاخ‌های در حال ساخت را ویران کرد. با این حال پیروزی‌اش عمر کوتاهی داشت و در سال 1375 ق. م سپاهی از جنگجویان از میسن فرا رسیدند و کنوسوس را تسخیر کردند و از آن جا بر سراسر جزیره کرت تسلط یافتند.
از حدود سال 3000 ق. م تمدنی در سرزمین اصلی یونان شکل گرفته بود که از بسیاری لحاظ مشابه با تمدن کرت بود. اعتقاد بر این است که مردم ساکن یونان در حدود 2100 ق. م به زبان یونانی (هند و اروپایی) سخن می‌گفتند. کمی پس از سال 1600 ق. م، بسیاری از مراکز شهری آن جا (میسن، پیلوس، تیرنس) به شهرهای شکوفایی تبدیل شدند. در آغاز، این شهرها نیز بدون استحکامات بودند، اما میان سال‌های 1400-1300 ق. م در اطراف کاخ‌های آنها رفته رفته استحکامات دفاعی ساخته شد.
حدود همین زمان تمدن میسن بی گمان عنصر نظامی پیدا کرد. در کاخ‌های آن، شاهان همراه با رزمندگان نخبه‌ی ارابه سوار، که در مقابل خدمات ایشان زمین و اسب به آنها بخشیده شده بود، فرمان می‌راندند. گرچه شواهدی در دست نیست که نشان دهد یکی از این شهرها بر سراسر یونان یا حتی بر پلوپونز (8) مسلط شده باشد، اما آثار خرابی‌های برجای مانده حاکی از آنند که بین این شهرها پیوسته جنگ جاری بوده است. این عنصر نظامی تقریباً به طور کامل در هنر میسنی غایب است و خصلت اساسی هنر آن جا طرح‌های انتزاعی و درونمایه‌های نباتی است که از هنر مینوآن اخذ کرده است. همین سبک غیر شخصی در جزایر اژه، مثلاً در ترا (9) نیز به چشم می‌خورد.
علاوه بر سبک‌های هنری چیز دیگری که سرزمین اصلی یونان از همسایگان کرتی خود اخذ کرد خط بود. یونانیان خط این سرزمین را با زبان خود منطبق کردند. این خط مشهور به خط لینئار B است.
در سال 1375 ق. م سپاهی از یونان به جزیره کرت یورش برد و کنوسوس را تصرف کرد. یونانیان در این رهگذر خط آنها را اخذ کردند و خط لینئار B رایج شد؛ این خط در کرت (کنوسوسی) نیز به کار می‌رفت.

پی‌نوشت‌ها:

1- Crete
2- Mycenae
3- Minoan
4- Helladic
5- Hellas
6- Knossos
7- Linear A
8- Peloponnese
9- Thera

منبع مقاله:
دوبلویس، لوکاس؛ وان در اسپک، روبارتوس؛ (1393)، دیباچه‌ای بر جهان باستان، ترجمه‌ی مرتضی ثاقب‌فر، تهران: نشرققنوس، چاپ پنجم.