تیلاخ (یا تیلاک)، الگزاندر

[ālegzānder tilāx (tilāk)]
Alexander Tilloch
(ت. گلاسگو، اسکاتلند، 9 اسفند 1137/ 28 فوریه‌ی 1759؛ و، ایزلینگتن، لندن، انگلستان، 6 بهمن 1203/ 26 ژانویه‌ی 1825)، فلسفه‌ی طبیعی، روزنامه نگاری علم.
الگزاندر تیلاخ، پسر جان تالک [tālək]، تاجر تنباکو و قاضی دادگاه بخش، در دانشگاه گلاسگو تحصیل کرد و در سال 1150 از تحصیل فراغ یافت. تیلاخ زمانی که در شرکت پدر کار می‌کرد با کار چاپ آشنا شد، و در 1160 روش چاپ کتاب از طریق کلیشه (چاپ کلیشه‌ای) را دیگر بار کشف و آن را جانشین حروفچینی متحرک کرد. چاپ کلیشه‌ای را نخست بار (به گونه‌ای ناموفق) ویلیام گد، جواهرساز ادینبرایی، در 1104 پدید آورده بود. در 1163 تیلاخ با اندرو فولیس، چاپچی دانشگاه گلاسگو، امتیاز این روش را بدست آورد، و آن دو با این روش چند کتاب چاپ کردند. تیلاخ، که مخترع و مبتکر برجسته‌ای بود، امتیاز اختراعهای دیگری را برای به حرکت درآوردن چرخ و موتورهای بخار گرفت، و روشهای چاپ را برای پیشگیری از جعل اسکناس ابداع کرد.
در 1166، او، که خود را تیلاخ می‌نامید نه تالک، به لندن کوچ کرد، و در آنجا، با کمک دوستانش، امتیاز یک روزنامه عصر به نام The Star («ستاره») را خرید و تا سال 1200 سردبیر آن بود. او از سال 1188 از این روزنامه برای بیان عقایدش درباره پیشگوییهای کتاب مقدس استفاده می‌کرد. تیلاخ به فرقه سندیمنی (نمازخانه خیابان گاسوِل) پیوست اما، مثل مایکل فاراده، بنیادگرایی آن را با نگرشی علمی تلفیق کرد. تیلاخ، که مردی گروه دوست و علاقه‌مند به چیزهای باستانی بود، به انجمنهای بسیاری، از جمله گروه اَسکِسی ویلیام اَلِن، وابسته بود.
در 1176 ویلیام نیکلسن Journal of Natural Philosophy. («مجله‌ی فلسفه‌ی طبیعی») را بنیاد نهاد. تیلاخ در خرداد 1177، برای رقابت با او، Philosophical Magazin («مجله‌ی فلسفی») را که ماهانه بود منتشر کرد تا «دانش فلسفی را در میان همه‌ی طبقات اجتماع اشاعه دهد، و در اسرع وقت عموم را از هرچیز تازه یا عجیب در جهان علمی، چه در سطح داخل کشور و چه در سطح قاره [جنگ زده]، مطلع کند» (مقدمه‌ی شماره‌ی اول). «مجله‌ی فلسفی»، که در فضای فرهنگی روشنگری اسکاتلند پاگرفته بود، در نخستین سالهای حیات خود بیش از آنچه در پی خدمت به جامعه‌ی فرهیخته علمی باشد در خدمت صنعتگران بود. [تیلاخ در 1203 مجله‌ای به نام Mechanic"s Oracle(«سروش مکانیک») دایر کرد، که مجله‌ای ویژه‌ی مکانیکها بود.] از سال 1189 به بعد، به دلیل افول مجله ی» نیکلسن (در 1193)، و به دلیل رقابت هیجان انگیز « Annals of Philosophy («سالنامه‌ی فلسفه‌ی») تامس تامسن پس از 1191، «مجله‌ی فلسفی» تیلاخ از طریق روزنامه نگاری ماهرانه به اهمیت چشمگیری در زمینه انتشار و اشاعه‌ی اخبار بدیع علمی دست یافت.

کتابشناسی

یکم. کارهای اصلی.

هشت تا از مقاله‌های تیلاخ، که به بعد از سال 1800 مربوط می‌شوند، در «فهرست مقاله‌های علمی» انجمن سلطنتی، جلد پنجم (لندن، 1867-1925)، 996، مندرجند. نوشته‌های او در مورد کتاب مقدس در اثری از کارلایل (پایین) ذکر شده‌اند. پرونده‌های مربوط به روزنامه Star و مجله‌ی Mechanic"s Oracle and Artisan"s Laboratory and Workshop (ژویه‌ی 1824-1825) در موزه‌ی بریتانیا نگهداری می‌شوند. کتابخانه‌ی دانشگاه ادینبرا چند نامه‌ای را در اختیار دارد.

دوم. خواندنیهای فرعی.

یادداشتهای زندگینامگی همراه با مآخذ دیگر را در GM،95 (1825)، یک، 276-281، و در مقاله‌ای از ا. اروینگ کارلایل Dictionary of National Biography، پنجاه و ششم (1898)، 391-392، می‌توان یافت. نیز Marticulation Albums of the University of Glasgow، از و.ا.اَدیسن (گلاسگو، 1913)، 96؛ و Printing, Patents, 1617-1857، ویراسته‌ی ج، هریسن (لندن، 1859؛ تجدید چاپ، لندن، 1969)، 93-95.
درباره‌ی تأسیس مجله‌ی Philosophical Magazine افرادی چون اَلن و جان فرگسن در شماره‌ی مربوط به دویستمین سال انتشار آن به سردبیری آ. فرگسن با عنوان Natural Philosophy Through the Eighteenth Century and Allied Topics (لندن، 1948)، و س. لیلی، در مقاله‌ای با عنوان «Nicholson’s Journal» در ASc، 6 (1948-1950)، 78-101، بحث کرده‌اند.
منبع مقاله :
گیلیپسی، چارلز کولستون، (1387) زندگینامه‌ی علمی دانشوران، ترجمه احمد آرام ... [و دیگران]، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ اول