آق قويونلو

(دارندگان گوسفندان سفيد) سلسله‌اي از امراي ترکمنان که در فاصله‌ي ميان زوال دولت تيموري و برآمدن صفويان در مغرب ايران، ناحيه ديار بکر و عراق عرب حکومت کردند (ح 800-908ق). ترکمنان آق قويونلو اتحاديه‌اي از قبايل اغز بودند که در اواخر سده‌ي هفتم هجري از آسياي ميانه به ناحيه ديار بکر کوچ کردند و به رهبري ايل بايندر (مالدار) به زندگي چادرنشيني و چراي احشام مي‌پرداختند. بنيادگذار دولت آق قويونلو قرا عثمان بود که در يورش تيمور به ايران به خدمت او پيوست و در مبارزه‌اش با دولت قرا قويونلو و ترکان عثماني با او متحد گرديد. بزرگترين امير اين دودمان ابوالنصر حسن بيگ پسر علي بيگ ترکمان و معروف به اوزون حسن (حسن بلند بالا) است که در ايام فرمانروايي او که تبريز را پايتخت خود قرار داده بود، دولت آق قويونلو به اوج قدرت و وسعت قلمرو آن به آخرين حد خود رسيد. اوزون حسن با کاترينا برادرزاده‌ي امپراطور طرابوزان ازدواج کرد. وي از اين شاهزاده خانم صاحب دو دختر و يک پسر گرديد که يکي از اين دختران به نام مارتا را به زوجيت شيخ حيدر صفوي داد و از او است که شاه اسماعيل اول پايه‌گذار دولت شيعي صفوي به دنيا آمد. پس از مرگ اوزون حسن دولت خاندان وي به سرعت در سراشيب زوال افتاد و جنگهاي خانگي زمينداران چادرنشين به روند فروپاشي آن شتاب بيشتري بخشيد، سالهاي آخر دولت آق قويونلو که ميان الوند بيگ در آذربايجان و ارمنستان و سلطان مراد در عراقين و فارس تقسيم شده بود در جنگ با شاه اسماعيل صفوي سپري شد. شاه اسماعيل در اوايل 907 الوند را در حوالي نخجوان منهزم کرد و سلطان مراد را نيز در سال بعد نزديک همدان بشکست. مراد به بغداد و از آنجا به آسياي صغير گريخت تا در 920 به دست نيروهاي قزلباش به هلاکت رسيد و با مرگ او دولت آق قويونلو فرو پاشيد.
آق قويونلو از مذهب سنت پيروي مي‌کردند، اما از اواخر سده‌ي نهم هجري که مذهب شيعه در ايران گسترش مي‌يافت و راه براي استقرار دولتي شيعي هموار مي‌گرديد، ترکمنان آق قويونلو نيز گرايش شيعي يافتند، چنانکه اوزون حسن دختر خود را به نکاح شيخ حيدر شيعي مذهب داد. وي به مذهب دراويش صفوي رغبت داشت و در قلمرو خود 4000 زاويه و خانقاه براي آنان برآورد. فرمانهايي که از اوزون حسن، پسرش يعقوب و نوه‌اش الوند در خصوص تفويض توليت موقوفات آستانه‌ي قم باقي مانده، نشان مي‌دهد که آق قويونلو با موج شيعه‌گرايي سده‌ي نهم هجري همراه بودند و گرايش به قبول اين مذهب و ترويج آن داشتند.
کتابنامه: تاريخ سياسي و اجتماعي ايران از مرگ تيمور تا مرگ شاه عباس اول، 58-140، تاريخ مفصل ايران، 655-660؛ تربت پاکان، 206/1-216؛ تشکيل دولت ملي در ايران؛ سفرنامه‌ي ونيزيان در ايران.
منبع مقاله :
گروه نويسندگان، (1391) دائرةالمعارف تشيع، تهران: حکمت، چاپ اول