0
ویژه نامه ها
مرثیه ها و مولودی‌های ویژه حضرت فاطمه (علیها السلام)

مرثیه ها و مولودی‌های ویژه حضرت فاطمه (علیها السلام)

چهارشنبه، 30 بهمن 1398
سبک زندگی فاطمی

سبک زندگی فاطمی

يکشنبه، 6 بهمن 1398

بررسی فقهی و حقوقی بایدها و نبایدهای برخورد با متهم در فعالیت‌های اطلاعاتی

هر انسانی از آن جهت كه انسان است می‌بایست تمام حقوق انسانی كه از آن‌ها تعبیر به حقوق بشردوستانه می‌شود در حق او رعایت شود و علاوه بر آن چنانچه انسانی مسلمان باشد از جهت مسلمان بودن و مؤمن بودن نیز
بررسی فقهی و حقوقی بایدها و نبایدهای برخورد با متهم در فعالیت‌های اطلاعاتی
 بررسی فقهی و حقوقی بایدها و نبایدهای برخورد با متهم در فعالیت‌های اطلاعاتی

نویسنده: محمدحسین احمدی شاهرودی

 

مقدمه

هر انسانی از آن جهت كه انسان است می‌بایست تمام حقوق انسانی كه از آن‌ها تعبیر به حقوق بشردوستانه می‌شود در حق او رعایت شود و علاوه بر آن چنانچه انسانی مسلمان باشد از جهت مسلمان بودن و مؤمن بودن نیز دارای حقوق خاص و ویژه‌ای است كه از آن‌ها تعبیر به حقوق ایمانی می‌شود و می‌بایست آن حقوق نیز در مورد وی مورد توجه قرار گیرد. در اسلام برای اصناف خاص نیز حقوقی در نظر گرفته شده است، به عنوان مثال حق پدر و مادر، حق فرزندان، حق همسایه، حق معلم، حق متعلم، حق طلبكار، حق بدهكار، حق كفار اهل ذمه و... انسانی كه در معرض اتهام قرار گرفته كه از وی به متهم تعبیر می‌شود نیز دارای حقوقی است كه دیگران به ویژه مأموران حكومتی موظفند آن حقوق را در مورد وی مراعات و اعمال نمایند. در این نوشتار سعی شده مهم‌ترین تكالیف رفتاری و بایدها و نبایدهایی كه می‌بایست مأمورین در برخورد با متهمین در فعالیت‌های اطلاعاتی مراعات نمایند با استناد به آیات قرآن و سیره و سنت پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) و ائمه هدی (علیه السلام) مورد بررسی قرار گیرد، به امید آنكه انشاء‌الله در جهت تعالی ارزش‌های اخلاقی و انسانی جامعه مثمر ثمر واقع شود.

اصول و كلیات حقوق انسان‌ها از دیدگاه اسلام

ابتدا چند اصل كلی اسلامی كه پایه و اساس چگونگی برخورد با متهمین می‌باشد ذكر می‌گردد:

اصل حرمت و كرامت انسان

اسلام طبق آیه شریفه «و لقد كرّمنا بنی آدم. (اسراء، 70) انسان را موجودی شریف، محترم و دارای فضیلت و كرامت ذاتی می‌داند كه آن را از آفریدگار خویش به ارمغان گرفته است و این كرامت از نخستین روزهای تكوین و شروع رشد به سمت انسان كامل شدن با او همراه می‌باشد و تا هنگامی كه خود را از شایستگی این كرامت محروم نكرده است جاودانه خواهد ماند. (مبانی حقوق اساسی، ص413) پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) اهانت به مردم را نشانه كمال ذلت و خواری دانسته و می‌فرماید: «اذلّ الناس من اهان الناس» (بحار، ج72، ص142) یعنی ذلیل‌ترین مردم كسی است كه به مردم اهانت كند. به ویژه در مورد انسان مؤمن فرموده است: «المومن حرام كلّه عرضه و ماله و دمه» (مستدرك، ج9، ص136) یعنی مؤمن همه‌اش محترم است؛ آبرویش و مالش و خونش و در خصوص اهانت به مؤمن می‌فرماید: «من اهان مومناً فقد بارزنی بالحرب» (مبانی حقوق اساسی، ص423) یعنی كسی كه به مؤمنی اهانت كند به جنگ با من برخواسته است.

اصل آزادی و اختیار انسان

خدای متعال از لحاظ تكوینی انسان را آزاد و مستقل آفریده است. امیرالمؤمنین (علیه السلام) می‌فرماید «ایها الناس انّ آدم لم یلد عبداً و لا امه و انّ الناس كلّهم احرار». یعنی ‌ای مردم همانا حضرت آدم (علیه السلام) برده و كنیز به دنیا نیاورد مردم همه آزادند.
و بر این اساس خداوند انسان‌ها را آزاد گذاشته تا مطابق میل و اراده خویش عمل نمایند. قرآن كریم می‌فرماید:‌«انّا هدیناه السبیل امّا شاكراً و اما كفوراً» (انسان، 3) یعنی ما راه را به او نشان دادیم خواه شاكر و پذیرا باشد یا ناسپاس.
به همین خاطر دین اسلام آزادی انسان‌ها را در محدوده زندگی خصوصی آن‌ها به رسمیت شناخته و هر نوع اطلاع و نظارت و دخالت دیگران را در این محدوده ممنوع كرده است.

اصل سلطه انسان بر خویشتن و عدم ولایت احدی بر احدی

اصل و قاعده اولی عدم تسلط هر شخص بر شخص دیگری است یعنی اینكه هیچ كس بر دیگری ولایت و سلطه ندارد.
مرحوم شیخ انصاری در كتاب مكاسب می‌فرماید: «مقتضی الاصل عدم ثبوت الولایه لاحد بشیء» (مكاسب، ج3، ص546) اصل اولی این است كه كسی در هیچ امری بر كسی ولایت ندارد یعنی هیچ كس را بر دیگری حاكمیت و سرپرستی نیست و حكم و دستور هیچ فردی بر دیگری ساری و نافذ نیست. بنابراین هر انسانی بر جان خویش و بر اموالی كه به وسیله اندیشه و تلاش خود به دست آورده مسلط می‌باشد و هرگونه تصرف در شئون زندگی و اموال مردم و تحمیل چیزی بر آنان ظلم و تجاوز به آنان محسوب می‌شود. (مبانی فقهی حكومت اسلامی، ج1، ص113)
بر این اساس اعمال تضییقات و ایجاد هر نوع محدودیت بر هر انسانی با قاعده اولیه تسلط او بر خویش مغایرت و مباینت دارد و طبق اصل اولی جایز نخواهد بود.

اصل رعایت رفتار عادلانه توأم با احسان

یكی از اصولی كه در نظام اجتماعی اسلام بر كلیه مقررات در روابط اجتماعی حاكمیت دارد اصل وجوب عدل و احسان است. قرآن كریم به صراحت می‌گوید: «انّ الله یامر بالعدل و الاحسان» (نحل، 90) خداوند شما را به عدالت و نیكی فرمان می‌دهد.
عدل، عبارت است از رعایت حق و حقوق اشخاص و احسان یعنی تفضّل و گذشت كه مافوق عدل است. علی (علیه السلام) می‌فرماید:‌«العدل الانصاف و الاحسان التفضّل» (نهج‌البلاغه صبحی صالح حكمت 231، ص509) عدل آن است كه حق و حقوق مردم را رعایت كنی و احسان آن است كه درباره آنان تفضل و گذشت داشته باشی.
یكی از مصادیق احسان، جوانمردی است. پرده‌پوشی و ستارالعیوبی كه از صفات خدای متعال است در ما انسان‌ها گاهی جنبه فتوت و جوانمردی دارد. به عنوان مثال شخصی كه به اتهام امنیتی تحت تعقیب قرار گرفته چنانچه از او اتفاقاً مورد اخلاقی كشف شود كه ارتباطی با اتهام امنیتی او نداشته باشد، اغماض و چشم‌پوشی از مورد اخلاقی او نوعی احسان و جوانمردی در حق او است كه امری پسندیده و ستودنی می‌باشد. پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) امیرالمؤمنین را در حدیث معروف این گونه ستوده است: [لا فتی الا علی] جوانمردی جز علی (علیه السلام) نیست. گویند شخصی بر پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) وارد شد و ادعا كرد كه بیگانه‌ای را در خانه با زن خویش دیده است. پیامبر فرمود تحقیق شود. عده‌ای از صحابه متقاضی تحقیق شدند اما رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم)‌ هیچ كدام را نپذیرفت و در میان صحابه تنها علی (علیه السلام)‌را فرستاد. پس امیرالمؤمنین برفت و دیده بر هم نهاد و به اندرون خانه رفت و گرد خانه بر آمد و همچنان چشم بر هم نهاده از خانه به درآمد و عرض كرد «ما رأیت فی ذلك البیت احداً» یعنی من هیچ كس را در آن خانه ندیدم، و راست گفت چون دیده بر هم نهاده بود و لاجرم كسی را هم ندیده بود. (حقوق متهم، ص119) چون پرده‌پوشی و ستارالعیوبی در مواردی فتوت و جوانمردی به حساب می‌آید.

اصل ملاطفت و نرم‌خویی

اسلام دین رحمت و ملایمت است و همواره بر رفق و مدارا با مردم و عدم اعمال عنف و خشونت تأكید نموده است.
خدای متعال به پیامبر گرامی اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) می‌فرماید: «امرنی ربّی بمداراه الناس كما امرنی باداء الفرائض» (كافی، ج2، ص117) خداوند مرا به مدارا با مردم فرمان داد همان‌گونه كه به انجام فرایض فرمان داد.
و امیرالمؤمنین (علیه السلام) در فرمان تاریخی‌اش به مالك اشتر ضمن سفارش او به مهرورزی و محبت و نیكویی نسبت به مردم می‌فرماید: «فانّهم صنفان اما اخ لك فی الدین و اما نظیر لك فی الخلق.» (نهج‌البلاغه، فیض الاسلام، ص993) زیرا مردم دو دسته‌اند یا در دین با تو برادرند یا در خلقت برابر (همچون تو انسانند).

اصل امنیت عمومی

دین اسلام امنیت را از اساسی‌ترین نیازهای فرد و جامعه می‌داند و برای آن اهمیت زیادی قائل است. مفهوم امنیت مصونیت از تعرض است. امنیت عمومی یعنی اینكه مردم ترس و اضطراب نداشته باشند و در مورد حقوق و آزادی‌های مشروع خود احساس آرامش كنند و مطمئن باشند كه هیچ عاملی حقوق مشروع آن‌ها را تهدید نمی‌كند و این كه هیچ‌گونه تعرض ناحقی به جان، مال، ناموس، حیثیت و آبروی آن‌ها صورت نخواهد گرفت. پیامبر اسلام می‌فرماید: «المسلم من سلم المسلمون من یده و لسانه و المؤمن من امنه المسلمون علی انفسهم و اموالهم» مسلمان كسی است كه مسلمانان از دست و زبان او احساس امنیت كنند و مؤمن كسی است كه مسلمانان او را بر جان و مالشان امین بدانند. (حقوق متهم، ص117).
لزوم و ضرورت امنیت در جامعه از طبیعت حقوق بشری ناشی می‌گردد و لازمه حقوق و آزادی‌های مشروع مصونیت آن‌ها از تعرض و دور ماندن از مخاطرات و تعدیات است.
قرآن امنیت را یكی از اهداف استقرار حاكمیت‌الله و استخلاف صالحان می‌شمارد. (نور، 55) و اصولاً اسلام هر نوع ایجاد وحشت و هراس را در دل انسان‌هایی كه مرتكب خلافی نشده‌اند ظلم و تجاوزی بس بزرگ تلقی می‌كند. در حدیث است «لا ترعوا المسلم فانّ روعه المسلم ظلم عظیم» یعنی مسلمان را نترسانید كه آن ظلمی بس بزرگ است. (مبانی حقوق اساسی، ص423).

اصل وجوب حفظ نظام اسلامی

آنچه از مجموع آیات و روایات در خصوص حق و حقوق مردم استفاده می‌شود در محدود مسائل شخصی و خانوادگی است اما اموری كه به مصالح عمومی جامعه و حفظ نظام اسلامی مربوط می‌شود بر مصالح شخصی و آزادی‌های فردی ترجیح و برتری دارد. به مقتضای قاعده اهم و مهم در معارضه دو مصلحت همیشه مصلحت اهم بر مهم مقدم می‌شود؛ بنابراین در جایی كه به عنوان مثال امر بین تجسس حرام و حفظ نظام یا ممانعت از هرج و مرج دایر شود حفظ نظام كه واجب اهم است بر حفظ حرمت اشخاص اگر چه واجب مهم است مقدم می‌شود لذا با توجه به اهمیت حفظ نظام، تجسس برای كشف خیانت و فتنه جویان و فساد مفسدان و اخلال گران در نظم و امنیت جامعه جایز می‌شود. وجوب حفظ نظام و اهمیت آن علاوه بر اینكه یك امر ضروری و بدیهی است از مفهوم بسیاری از احادیث و اخبار استفاده می‌شود. (مبانی فقهی حكومت اسلامی، ج4، ص302) به عنوان مثال:
1- علی (علیه السلام) آنگاه كه اصحاب جمل برای توطئه روانه بصره شدند خطاب به یاران خود فرمود این گروه بر ضد حكومت من هم‌پیمان شده‌اند فقط مادامی كه بر وحدت و نظام شما احساس خطر نكنم صبر خواهم كرد، چون اگر اینان این رأی نادرست و ضعیف خود را عملی كنند نظام مسلمین به هم خواهد خورد (نهج‌البلاغه، فیض الاسلام، ص549).
2- در اصول كافی ضمن حدیثی از امام رضا (علیه السلام) روایت شده كه آن حضرت فرمود: «انّ الامامه زمام الدین و نظام المسلمین و صلاح الدنیا و عزّالمؤمنین» (كافی، ج1، ص200) یعنی امامت و رهبری زمام دین، محور و نظام جامعه مسلمین و موجب صلاح دنیا و برتری و سربلندی مؤمنین است.
3- از امام باقر (علیه السلام) روایت شده كه: «بنی الاسلام علی خمس الصلاه و الزكاه و الصوم و الحج و الولایه و لم یناد بشی كما نودی بالولایه فاخذ الناس باربع و تركوا هذه یعنی الولایه» (كافی، جلد2، ص18) یعنی اسلام بر پنج چیز استوار گردید بر نماز و زكات و روزه و حج و ولایت و چیزی مانند ولایت مورد خطاب قرار نگرفت ولی مردم به آن چهار تا ملتزم شدند و ولایت را رها نمودند.
ولایت در این حدیث شریف به معنی نظام و حكومت است نه صرف دوستی و محبت اهل بیت، زیرا این روایت در مقام بیان اركان عملی و تكلیفی اسلام است نه اصول اعتقادی آن و می‌فرماید تكلیف مردم به ولایت از سایر تكالیف حتی نماز كه ستون دین است مهم‌تر و خطیرتر است، زیرا اجرای بسیاری از احكام اسلام تنها از طریق حكومت و نظام اسلامی میسر خواهد بود.

اصل رعایت سلسله مراتب و مقدار ضرورت

یكی از اصول و قواعد مسلم فقهی و حقوقی قاعده «الضرورات تقدّر بقدرها» است. معنی قاعده این است كه ضرورت‌ها باید مقدار سنجی شوند و در موارد ضرورت بایستی به حداقل اكتفا شود.
حضرت امام خمینی (ره) در بحث دفاع از نفس و مال می‌فرماید: «یجب علی الاحوط فی جمیع ما ذكران یتصدی للدفاع من الاسهل فالاسهل فلو اندفع بالتنبیه و الاخطار بوجه كالتنحنح مثلا فعل فلو لم یندفع الا بالصیاح و التهدید المدهش فعل و اقتصر علیه». (تحریر الوسیله، ج1، ص488) یعنی بنابر احتیاط در همه آنچه گفته شد واجب است در دفاع از آسان‌تر و آسان‌ترین طریق آغاز كند مثلاً اگر دشمن با تنبیه و اخطار از قبیل سرفه كردن مثلاً دست از كار خود بر می‌دارد همین كار را بكند و اگر به این طریق دفع نمی‌شود با صیحه بلند و تهدید او را دفع كند و به همین اكتفا نماید...
بنابراین به عنوان مثال در موارد حفظ نظام چنانچه ضرورت اقتضا نمود بر علیه شخصی اقدامات و تضییقاتی كه موجب سلب بعضی از حقوق و آزادی‌های وی می‌شود را به عمل آورد باید به مقدار ضرورت اكتفا نمود و مقدار افزون بر ضرورت شرعاً حرام می‌باشد.

اصل برائت

اصل در هر انسانی بر بی‌گناهی و مبّری بودن از جرم و جنایت است همه مردم در ابتدا پاك و غیرمجرم شناخته می‌شوند و با توهم و گمان نمی‌شود مزاحم كسی شد و حق آزادی افراد را سلب نمود. در اصل هركسی بری است مگر آنكه در دادگاه صالح ثابت شود مرتكب جرم شده و حتی در مراحل رسیدگی و اتهام نمی‌شود او را مجرم به حساب آورد و با او مثل یك مجرم برخورد نمود چه بسا پس از رسیدگی تبرئه شود. حیثیت افراد باید مصون و محفوظ بماند و این حق طبیعی است كه حیثیتشان بدون جهت آسیب نبیند. (قانون اساسی برای همه، ص305)
این اصل یك قانون عقلی و شرعی و منطبق با اصل امنیت عمومی و حرمت و كرامت انسان است. اصل برائت به عنوان یكی از مهم‌ترین تضمین‌های حقوق بشر مورد احترام همگان است این احترام و نفوذ تنها نتیجه تأكید قوانین داخلی یا پیمان‌های بین‌المللی نیست بلكه اندیشه‌های فلسفی و اخلاقی فراوانی نیز مؤید آن است، چندان كه می‌توان ادعا كرد كه اصل برائت در زمره حقوق فطری عصر ما قرار دارد. (اثبات و دلیل اثبات، ج2، ص230).

حقوق مردم در قانون اساسی

قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران نیز بر پایه اصول اسلامی یاد شده برای دفاع از حقوق و آزادی‌های مردم و حفظ آن از تعرضات گوناگون تمهیداتی اندیشیده و اصولی مقرر نموده كه اجمالاً عبارتند از:
1- بند6 اصل 2 (اصل كرامت و اختیار انسان): كرامت و ارزش والای انسان برابر خدا
2- اصل 22 (اصل مصونیت از تعرضات): حیثیت، جان، مال، حقوق، مسكن و شغل اشخاص از تعرض مصون است مگر در مواردی كه قانون تجویز كند.
3- اصل 23 (اصل آزادی عقیده)‌: تفتیش عقاید ممنوع است و هیچ كس را نمی‌توان به صرف داشتن عقیده‌ای مورد تعرض و مؤاخذه قرار داد.
4- اصل 25 (اصل مصونیت از تجسس): بازرسی و نرساندن نامه‌ها، ضبط و فاش كردن مكالمات تلفنی، افشای مخابرات تلگرافی و تلكس، سانسور، عدم مخابره و نرساندن آن‌ها، استراق سمع و هرگونه تجسس ممنوع است مگر به حكم قانون.
5- اصل 32 (اصل مصونیت از توقیف غیرقانونی): هیچ كس را نمی‌توان دستگیر كرد مگر به حكم و ترتیبی كه قانون معین می‌كند. در صورت بازداشت، موضوع اتهام باید با ذكر دلایل بلافاصله كتباً به متهم ابلاغ و تفهیم شود و حداكثر ظرف مدت بیست و چهار ساعت پرونده مقدماتی به مراجع صالحه قضایی ارسال و مقدمات محاكمه، در اسرع وقت فراهم گردد. متخلف از این اصل طبق قانون مجازات می‌شود.
6- اصل 33 (اصل مصونیت از تبعید): هیچ كس را نمی‌توان از محل اقامت خود تبعید كرد یا از اقامت در محل مورد علاقه‌اش ممنوع یا به اقامت در محلی مجبور ساخت، مگر در مواردی كه قانون مقرر می‌دارد.
7- اصل 36 (اصل مصونیت از مجازات): حكم به مجازات و اجرای آن باید تنها از طریق دادگاه صالح و به موجب قانون باشد.
8- اصل 37 (اصل مصونیت از جرم): اصل، برائت است و هیچ كس از نظر قانون مجرم شناخته نمی‌شود، مگر اینكه جرم او در دادگاه صالح ثابت گردد.
9- اصل 38 (اصل مصونیت از شكنجه): هرگونه شكنجه برای گرفتن اقرار و یا كسب اطلاع ممنوع است. اجبار شخص به شهادت، اقرار و یا سوگند مجاز نیست و چنین شهادت و اقرار و سوگندی فاقد ارزش و اعتبار است. متخلف از این اصل طبق قانون مجازات می‌شود.
10- اصل 39 (اصل مصونیت از هتك حرمت): هتك حرمت و حیثیت كسی كه به حكم قانون دستگیر، بازداشت،‌ زندانی یا تبعید شده به هر صورت كه باشد ممنوع و موجب مجازات است.
11- اصل 40 (اصل مصونیت از اضرار دیگران): هیچ كس نمی‌تواند إعمال حق خویش را وسیله اضرار به غیر یا تجاوز به منافع عمومی قرار دهد.
با توجه به اصول مندرج در قانون اساسی و اصول اساسی ذكر شده می‌توان اهم نكات و مواردی را كه مأمورین حكومتی می‌بایست در برخورد با متهمین به ویژه در فعالیت‌های اطلاعاتی مراعات نمایند به این شرح بیان نمود.

بایدها و نبایدهای برخورد با متهم در فعالیت‌های اطلاعاتی

1- وجوب حفظ حرمت و آبروی متهم

یكی از مسائل مهمی كه بایستی نسبت به آن توجه زیادی مبذول داشت وجوب نگهداری آبرو و حفظ اسرار متهمین است. بر این اساس چنانچه شخصی به تناسب مسئولیت امنیتی یا انتظامی یا قضایی از اسرار و لغزش‌ها و مسائل شخصی دیگران آگاهی یافت جایز نیست آن‌ها را میان مردم پخش و افشا كند. این تكلیف برگرفته از اصل حرمت و كرامت انسان است.
خدای متعال در این باره می‌فرماید: «إِنَّ الَّذِینَ یُحِبُّونَ أَنْ تَشِیعَ الْفَاحِشَةُ فِی الَّذِینَ آمَنُوا لَهُمْ عَذَابٌ أَلِیمٌ فِی الدُّنْیَا وَ الْآخِرَةِ » (نور، 19) یعنی كسانی كه پخش كردن و شهرت دادن كار بد در میان مؤمنان را دوست دارند در این دنیا و سرای دیگر برای آنان عذابی دردناك می‌باشد. ابن ابی عمیر به نقل از امام صادق (علیه السلام) این آیه شریفه را این گونه تفسیر نموده است: اگر كسی خطاها، لغزش‌ها و گناهانی را كه از مؤمنی با دو چشم خود دیده و با دو گوش خود شنیده برای دیگران بازگو كند از مصادیق این آیه شریفه خواهد بود كه می‌فرماید: «إِنَّ الَّذِینَ یُحِبُّونَ أَنْ تَشِیعَ الْفَاحِشَةُ» (كافی، 29، ص357).

2- حرمت تجسس در احوالات شخصی متهم

یكی از امور مهمه‌ای كه دین اسلام به آن اهتمام ورزیده پرهیز از تجسس و خبرجویی از اندرون زندگی شخصی مردم و امور پنهانی آنان است. این تكلیف برگرفته از حق آزادی و تسلط انسان بر خویشتن و امنیت عمومی انسان‌ها است. زیرا زیر نظر گرفتن پنهانی دیگران و كنكاش و جستجو كردن درباره آنان نوعی تصرف و دخالت در امور دیگران و نوعی تعرض به حیثیت و آبروی دیگران و موجب سلب آرامش و آسایش خاطر مردم است.
علی (علیه السلام) ضمن نامه معروف خود به مالك اشتر به عنوان حاكم مصر چنین می‌نویسد: «ولیكن أبعد رعیّتك و أشناهم عندك أطلبهم لمعایب الناس فإنّ فی الناس عیوبا الوایی أحقّ من سترها فلا تكشفّن عمّا غاب عنك منها فإنّما علیك تطهیر ما ظهر لك و الله یحكم علی ما غاب علیك» (نهج البلاغه، فیض الاسلام، ص998) یعنی دورترین و كم ارج‌ترین افراد در نزد تو باید كسانی باشند كه نسبت به پی جویی و كشف و پخش عیوب و اسرار مردم حریص‌تر و بی‌باك‌ترند برای اینكه نوعاً مردم دارای لغزش‌ها و عیوبی هستند كه حاكم و حكومت برای پنهان داشت آن‌ها از همه سزاوارتر است پس هرگز درصدد كشف لغزش‌هایی كه پنهان از تو (یعنی پنهان از دید حكومت) صورت گرفته است برنیا چون تو (به عنوان حاكم مسلمین) فقط مسئول پاكسازی جامعه از آلودگی‌های آشكار و ظاهری هستی و درباره لغزش‌های پنهانی مردم، خداوند خود داوری خواهد كرد.
یكی از مصادیق تجسس تفتیش عقاید است. براساس اصل آزادی هركس می‌تواند عقاید خاصی داشته باشد و آن‌ها را اظهار ننماید. مسئولین امنیتی و انتظامی و حتی قضایی حق ندارند از اعتقادات و باورهای قلبی متهم سؤال كنند. به عنوان مثال نمی‌توان از متهم سؤال كرد كه اعتقاد به ولایت فقیه داری یا نه؟ یا عقیده‌ات را درباره ولایت فقیه بیان كن. بله می‌توان از او سؤال نمود كه آیا در عمل و رفتار پایبند به دستورات و فرامین ولی فقیه هستی یا خیر؟ اصل 23 قانون اساسی به صراحت تفتیش عقاید را ممنوع كرده است.
یكی دیگر از مصادیق تجسس شنود مكالمات دیگران است كه در غیر موارد ضرورت حفظ نظام، در روایات متعددی به شدت از آن نهی و منع شده است. در تفسیر نورالثقلین از امام صادق (علیه السلام) روایت نموده است كه آن حضرت فرمود: سه دسته هستند كه در روز قیامت دچار عذاب الهی خواهند شد (و آنان را برشمرد تا اینكه فرمود) از جمله: كسی كه به مكالمه دیگران گوش دهد در حالی كه آنان به این كار رضایت ندارند كه به گوش‌های چنین كسانی در روز قیامت سرب گداخته خواهند ریخت.
آنچه از مجموع آیات و روایات استفاده می‌شود این است كه اسلام به حفظ آبروی مردم اهتمام خاص ورزیده است و هرگز نباید حقوق افراد جامعه با تفتیش و تجسس و افشاگری یا استراق سمع و شنود مورد تعرض و تجاوز قرار گیرد و در ارتكاب این كارها هیچ كس نمی‌تواند به بهانه مأمور بودن و عضویت در دستگاه امنیتی یا انتظامی یا قضایی برای خود عذر شرعی بتراشد، چون برای مأمورین نیز تفتیش و تجسس در امور شخصی و اسرار مردم جایز نیست مگر در امور مهمه‌ای كه مصالح نظام و جامعه مسلمین بستگی به آن داشته باشد البته آن نیز طبق قاعده [الضرورات تقدّر بقدرها] فقط به مقدار ضرورت و نیاز جایز می‌باشد.

3- پرهیز از تصمیم‌گیری براساس سوءظن

یكی از اموری كه در اسلام مورد نهی و سرزنش قرار گرفته سوءظن و بدگمانی است یعنی اینكه در مورد افراد براساس سوءظن تصمیم‌گیری شود. این تكلیف نشأت گرفته از حق امنیت عمومی مردم است.
بیهقی در كتاب سنن از پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) نقل كرده است كه آن حضرت فرمود: «إنّ الامیر إذا ابتغی الریبه فی الناس أفسدهم» (سنن بیهقی، ج8، ص333) یعنی اگر زمامدار ملتی بخواهد بدگمانی‌های خود را دنبال كند (و بر پایه آن‌ها تصمیم بگیرد) ملت خود را به فساد و تباهی خواهد كشانید.
در دین اسلام با توجه به اینكه اصل بر برائت است صرف اتهام مجوز برخورد یا بازداشت یا مجازات كسی نمی‌باشد. رعایت این امر مهم در موضوع تعیین صلاحیت‌ها شایان دقت و توجه است. حضرت علی (علیه السلام) می‌فرماید: «ُ إِنِّی لَا آخُذُ عَلَى التُّهَمَةِ وَ لَا أُعَاقِبُ عَلَى الظَّنِّ وَ لَا أُقَاتِلُ إِلَّا مَنْ خَالَفَنِی وَ نَاصَبَنِی وَ أَظْهَرَ لِیَ الْعَدَاوَة لی» (من لا یحضره الفقیه، ص3 و 31) یعنی من به صرف اتهام كسی را مؤاخذه نمی‌كنم و به خاطر ظن و گمان كسی را عقوبت نمی‌كنم و نمی‌جنگم مگر با كسی كه با من مخالفت (عملی) كند و كینه مرا به دل داشته و دشمنی‌اش را با من اظهار نماید.
البته از باب قاعده أهم و مهم فقط در مواردی كه امری مهم و از امور خطیره و با اهمیت باشد همانند جایی كه فرد، متهم به ریختن خونی به ناحق باشد یا مسئله امنیت جامعه و حقوق مردم (مصالح عمومی)‌در كار باشد می‌توان افراد مظنون یا مشكوك را به مقدار ضرورت جهت تحقیق و كشف حقیقت بازداشت نمود اما این موضوع نمی‌تواند مجوز بازداشت طولانی مدت افراد و بلاتكلیف ماندن آنان در حبس برای مدت طولانی باشد و بایستی در كوتاه‌ترین وقت ممكن تعیین تكلیف شوند.

4- حرمت شكنجه جهت اخذ اقرار یا كسب اطلاع

شكنجه كردن متهم و مجرم چه مسلمان و چه غیرمسلمان در هر شرایطی حرام و گناه كبیره است. شكنجه عبارت از هر نوع آزار جسمی یا روحی است كه به منظور درهم شكستن شخصیت متهم و خرد كردن روحیه مقاومت او اعمال می‌شود. شكنجه خلاف كرامت و حرمت انسان و از مصادیق روشن ظلم و تجاوز به روح و جسم انسان‌ها است. حرمت شكنجه به قدری مهم است كه در هیچ شرایطی حتی هنگام ضرورت جایز نمی‌باشد. لذا هیچ‌كس نمی‌تواند با ادعای ضرورت دیگری را شكنجه نماید و هیچ قاضی نیز نمی‌تواند حكم شكنجه كردن متهمی را صادر كند و حتی می‌توان گفت كتك زدن متهم و امثال آن چه بسا موجب قصاص و یا حداقل پرداخت دیه حسب مورد بر عهده ضارب می‌باشد. اصل 38 قانون اساسی به صراحت هرگونه شكنجه برای گرفتن اقرار و یا كسب اطلاع را ممنوع و چنین اقراری را فاقد ارزش و اعتبار شرعی و قانونی دانسته است.
از امیرالمؤمنین (علیه السلام) نقل شده كه فرمودند: «من أقرّ عند تجرید أو تخویف أو حبس أو تهدید فلا حدّ علیه» (وسائل، ج18، ص497) اقرار در هنگام برهنه نمودن یا ترس یا تهدید یا حبس موجب حد نیست.

5- پرهیز از عنف و خشونت و اذیت و آزار متهم

هرگونه ضرب و شتم و اذیت و آزار متهم، ناسزاگویی و به كار بردن الفاظ زشت و اهانت‌آمیز، تحقیر، استهزاء‌ و تمسخر، شماتت و سرزنش و یا ترساندن و تندخویی و هر نوع درشتی و خشونت نسبت به متهم حرام است.
همچنین گرسنه یا تشنه نگه داشتن متهم و ممنوع‌الملاقات نمودن او و تضییقاتی از قبیل بستن چشم یا دست و پای او همه این امور از مصادیق ظلم و تعدی و سلب حق آزادی متهم است و با اصل كرامت و حرمت انسان و امنیت عمومی افراد منافات دارد و شرعاً حرام می‌باشد و دلیلی بر جواز إعمال چنین تضییقاتی وجود ندارد. البته در خصوص بازداشت موقتی كه به منظور كشف یك حقیقت صورت گرفته باشد می‌توان متهم را حسب مورد ممنوع‌الملاقات كرد و از دیدار خانواده و دوستانش جلوگیری نمود.
سایر سخت‌گیری‌ها و إعمال تضییقات نیز فقط به عنوان ضرورت جایز خواهد بود و ضرورت‌ها هم باید مقدار سنجی شوند و مقدار افزون بر ضرورت شرعاً حرام می‌باشد. (مبانی فقهی حكومت اسلامی، ج4، ص81).
امیرالمؤمنین (علیه السلام) در نامه‌ای خطاب به رفاعه در مورد یكی از زندانیان بنام ابن هرَمه چنین نوشته «و لا تحُل بینه و بین من تأتیه بمطعم أو مشرب أو ملبس أو مفرش، و تَدَعْ اُحداً یدخل إلیه ممّن یلقنه اللَّدد» (دعائم الاسلام، ج2،‌ص532) یعنی از آمدن افرادی كه به دیدن او می‌آیند و غذا و نوشیدنی و لباس و فرش برای او می‌آورند مانع نشو اما نگذار كسی كه به او دشمنی و لجاجت می‌آموزد با او ملاقات كند.

6- خودداری از وادار كردن متهم به كار اجباری

نمی‌توان متهم یا زندانی را به هر منظور وادار به كار اجباری یا انجام اموری نمود كه منافی با سلطه او بر جان و نفس خویش باشد مانند شركت در مصاحبه یا برخی از مراسم و یا بر عهده گرفتن برخی از مسئولیت‌ها و مأموریت‌ها و امثال آن، زیرا همه این امور با اصل آزادی و اختیار انسان و سلطه او بر شئون خویش مباینت و مغایرت دارد.

7- رسیدگی به نیازمندی‌های متهمین در بند

بر امام مسلمین واجب است كه نیازمندی‌های زندانیان در زمینه‌های مادی و معیشتی مانند خوراك، دارو، هوای صاف و ناآلوده، پوشاك‌های تابستانی و زمستانی و دیگر نیازمندی‌ها و تسهیلات لازم را برای آنان فراهم آورد. در كتاب خراج قاضی ابویوسف كه آن را برای هارون‌الرشید نوشته می‌گوید: شیوه خلفا بر این بوده كه نیازمندی‌های زندانیان مانند خوراك، خورش و پوشاك زمستانی و تابستانی را فراهم می‌آوردند، نخستین كسی كه به این عمل اقدام كرد علی بن ابی‌طالب بود. (مبانی فقهی حكومت اسلامی، ج4، ص127).
حتی اگر زندانبان در تأمین امنیت جایگاه زندانی یا هوا، خوراك، دارو و دیگر نیازمندی‌های ضروری زندگی او كوتاهی كند و در اثر این كوتاهی زندانی بمیرد و یا بیمار شود ضامن است و باید قصاص شود و یا اینكه در صورت عمدی نبودن این كوتاهی دیه او را بپردازد. برای اینكه مرگ و بیماری آن زندانی از نظر عرف به كوتاهی زندانبان نسبت داده می‌شود. (مبانی فقهی حكومت اسلامی، ج4، ص130)
در كتاب قواعد الاحكام علامه حلی چنین آمده است: اگر او را زندانی كنند و خوردنی و نوشیدنی را به مدتی كه معمولاً نمی‌شد به آن طاقت آورد از او منع كنند و در نتیجه او بمیرد یا موجب پیدایش بیماری گردد كه بعد از خروج از زندان بمیرد و یا موجب به تحلیل رفتن قوا و ضعف زندانی گردد و این ضعف مفرط باعث از بین رفتن او گردد. این قتل عمد حساب می‌شود. (قواعد الاحكام، ج3، ص584).

8. ممنوعیت احضار متهم مگر با حكم قضایی

احضار اشخاص به مركز پلیس یا امنیتی بدون حكم قاضی جایز نیست. زیرا احضار نوعی دخالت در حریم خصوصی مردم و سلب حق آزادی و اختیار آن‌ها است و اصل عدم تسلط هر شخصی بر شخص دیگر است مخصوصاً كه احضار به این‌گونه مراكز چه بسا برای مردم با نوعی خوف و اضطراب همراه خواهد بود. بنابراین هیچ مأموری نمی‌تواند بدون حكم قاضی كسی را جلب و یا احضار نماید به ویژه برخی انسان‌های محترم كه احضار آنان به نوعی توهین و تحقیر آنان به حساب می‌آید. (حقوق متهم، ص122)

9- احضار متهم قبل از دستگیری

با توجه به اصل اسلامی رفق و مدارا با مردم در صورت صدور حكم دستگیری متهم، مأموران نباید رأساً اقدام به دستگیری وی نمایند بلكه ابتدا باید با زبان خوش او را دعوت كرده و از او بخواهند كه در محل معین حاضر شود آنگاه اگر متهم دعوت را نپذیرفت اقدام به دستگیری وی نمایند زیرا دستگیر كردن نوعاً با خشونت و زور همراه است و طبق قاعده الأسهل فالأسهل اگر هدف با رفق و مدارا حاصل می‌شود نوبت به إعمال عنف و خشونت نمی‌رسد. (حقوق متهم، ص123)

10- تسریع در رسیدگی به پرونده در صورت دستگیری

یكی از حقوق متهم آن است كه در صورت دستگیری بایستی به اتهام وی سریعاً بدون فوت وقت و بدون حتی یك ساعت تأخیر چه در مراجع امنیتی و انتظامی و چه در مراجع قضایی حسب مورد رسیدگی و تعیین تكلیف شود. اصل 132 قانون اساسی حداكثر مدت بازداشت جهت ارسال پرونده مقدماتی به مراجع قضایی را 24 ساعت مقرر نموده است.
این حق به این دلیل است كه از دیدگاه اسلام نمی‌توان شخصیت و آبروی مردم را خدشه‌دار ساخته و یا وقتشان را تضییع نمود مگر به اقتضای ضرورت و این مسئله‌ای است بسیار شایسته دقت و تدبر. (مبانی فقهی حكومت اسلامی، ج4، ص148).
كلینی و شیخ طوسی از امام صادق (علیه السلام) روایت كرده‌اند كه فرمود: شیوه پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) در اتهام خون بر این بود كه شخص متهم را شش روز زندانی می‌كرد اگر در آن مدت اولیاء مقتول، دلیلی برای اثبات اتهام می‌آوردند زندانی را آزاد نمی‌كرد در غیر این صورت او را از زندان آزاد می‌كرد (وسائل، ج19، ص121)
نكته قابل دقت در این حدیث این است كه با اینكه مسئله خون در اسلام بسیار مهم است با این حال پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) در آن مورد متهم را برای روشن شدن حقیقت بیش از شش روز در زندان نگه نمی‌داشت و پس از شش روز اگر جرمی بر او اثبات نمی‌شد آزادش می‌كرد. پر واضح است كه شش روز تعین ندارد و از باب مثال برای اكتفاء به كمترین زمان مورد ضرورت است نه اینكه متهم مدت متمادی بدون هیچ ضرورتی در بازداشتگاه بماند و چه بسا زندگی‌اش از هم بپاشد زیرا وقت مردم و آبروی آنان بسیار مهم و محترم است.

11- ممنوعیت تحقیق از غیر موضوع اتهام

محقق نباید از غیرموضوع اتهام تحقیق كند و سؤال از امور دیگر به ویژه آنچه مربوط امورات شخصی متهم است جایز نیست و از مصادیق تجسس به حساب می‌آید كه شرعاً جایز نیست. به عنوان مثال اگر كسی به اتهام جرم امنیتی بازداشت شده كسی حق ندارد از او در مورد مسائل اخلاقی و فحشاء و منكرات سؤال یا تحقیق كند. (حقوق متهم، ص139)

نتیجه‌گیری

با توجه به كلیات اصول اسلامی و اصول قانون اساسی در مورد حقوق مردم چنین استنتاج می‌شود در صورتی كه انسانی در معرض اتهام یا اتهاماتی قرار گرفت و ضرورت اقتضاء نمود كه برخی از تضییقات و محدودیت‌ها نسبت به وی إعمال شود، بایستی در این مورد به حداقل ضرورت اكتفا نمود و مقدار افزون بر آن شرعاً و قانوناً حرام و غیرمجاز می‌باشد.
منابع تحقیق :
- قرآن كریم
- نهج‌البلاغه فیض الاسلام.
- نهج‌البلاغه، دكتر صبحی صالح، چاپ اول.
- امام خمینی، سید روح الله، (1384ه.ق)، تحریر‌الوسیله، نجف: مكتبه الآداب.
- انصاری، شیخ مرتضی، (1417ه.ق)، المكاسب، چاپ اول، قم: انتشارات مجمع الفكر الاسلامی.
- بیهقی، احمد بن حسین، (1324ه.ق)، سنن بیهقی، بیروت، دارالمعرفه.
- تمیمی مغربی، قاضی نعمان بن محمد (1383ه.ق)، دعائم الاسلام، مصر: دارالمعارف.
- حرعاملی، محمد بن حسن، (1409ه.ق)، وسائل الشیعه، بیروت: دار احیاء‌ التراث العربی.
- حلی، حسن بن یوسف، (1419ه.ق)، قواعد الاحكام، چاپ اول، قم: انتشارات جامعه مدرسین.
- صدوق، محمد بن علی، (1404ه.ق)، من لا یحضره الفقیه، چاپ دوم، قم: انتشارات جامعه مدرسین.
- عابدی، احمد، (1389)، حقوق متهم، چاپ اول، قم: انتشارات زائر.
- عمید زنجانی، عباسعلی، (1387)، مبانی حقوق اساسی، چاپ اول، تهران: انتشارات مجد.
- كاتوزیان، ناصر، (1387)، اثبات و دلیل اثبات، چاپ چهارم، تهران: نشر میزان.
- كلینی، محمد بن یعقوب، (1362)، الكافی، چاپ چهارم، تهران: دارالكتب الاسلامیه.
- مجلسی، محمدباقر، (1403ه.ق)، بحارالانوار، بیروت: دار احیاء التراث العربی، چاپ سوم.
- نوری طبرسی، میرزا حسین، (1407ه.ق)، مستدرك الوسایل، چاپ اول، قم: مؤسسه آل البیت.
- یزدی، محمد، (1375)، قانون اساسی برای همه، چاپ اول، تهران: انتشارات امیركبیر.

منبع مقاله :
گروه نویسندگان، (1395)، مجموعه مقالات اولین همایش ملی فقه اطلاعاتی/ پژوهشكده اطلاعات (جلد پنجم)، تهران: مؤسسه چاپ و انتشارات دانشگاه اطلاعات و امنیت ملی، چاپ اول.
 
ارسال نظر
با تشکر، نظر شما پس از بررسی و تایید در سایت قرار خواهد گرفت.
متاسفانه در برقراری ارتباط خطایی رخ داده. لطفاً دوباره تلاش کنید.
دوشنبه، 22 آبان 1396
تخمین زمان مطالعه:
پدیدآورنده: علی اکبر مظاهری
موارد بیشتر برای شما
سخن آوا | بهره‌ی ماه رجب (استاد حسینی قمی)
سخن آوا | بهره‌ی ماه رجب (استاد حسینی قمی)

سخن آوا | بهره‌ی ماه رجب (استاد حسینی قمی)

سخن آوا | سه چیز همیشه کمیاب (استاد رفیعی)
سخن آوا | سه چیز همیشه کمیاب (استاد رفیعی)

سخن آوا | سه چیز همیشه کمیاب (استاد رفیعی)

سخن آوا | همای سعادت (استاد حسینی قمی)
سخن آوا | همای سعادت (استاد حسینی قمی)

سخن آوا | همای سعادت (استاد حسینی قمی)

پیشرفت‌هایی در تحقق واقعیت ترکیبی
پیشرفت‌هایی در تحقق واقعیت ترکیبی

پیشرفت‌هایی در تحقق واقعیت ترکیبی

خلاصه| گل گهر 1-0 استقلال از هفته بیست و یکم لیگ برتر (8 اسفند)

خلاصه| گل گهر 1-0 استقلال از هفته بیست و یکم لیگ برتر (8 اسفند)

تدبیر در خرید و مصرف مواد غذائی در خانواده
تدبیر در خرید و مصرف مواد غذائی در خانواده

تدبیر در خرید و مصرف مواد غذائی در خانواده

برنامه ریزی و تقدیر معیشت
برنامه ریزی و تقدیر معیشت

برنامه ریزی و تقدیر معیشت

خلاصه| پرسپولیس 3-1 شهرخودرو از هفته بیست و یکم لیگ برتر (8 اسفند)
خلاصه| پرسپولیس 3-1 شهرخودرو از هفته بیست و یکم لیگ برتر (8 اسفند)

خلاصه| پرسپولیس 3-1 شهرخودرو از هفته بیست و یکم لیگ برتر (8 اسفند)

اختراعی برای رفع حالت تهوع در خودرو یا کشتی با استفاده از واقعیت مجازی
اختراعی برای رفع حالت تهوع در خودرو یا کشتی با استفاده از واقعیت مجازی

اختراعی برای رفع حالت تهوع در خودرو یا کشتی با استفاده از واقعیت مجازی

مهار کردن مقایسه صعودی
مهار کردن مقایسه صعودی

مهار کردن مقایسه صعودی

منطقی کردن آرزوها
منطقی کردن آرزوها

منطقی کردن آرزوها

غنی مطلق، خداوند است
غنی مطلق، خداوند است

غنی مطلق، خداوند است

چگونگی استفاده انسان از روزی
چگونگی استفاده انسان از روزی

چگونگی استفاده انسان از روزی

امید و تنظیم آرزوها

امید و تنظیم آرزوها

تنظیم احساسات نسبت به درآمد
تنظیم احساسات نسبت به درآمد

تنظیم احساسات نسبت به درآمد

تصور صحیح از روزی
تصور صحیح از روزی

تصور صحیح از روزی

ترس از آینده و چگونگی تأمین روزی
ترس از آینده و چگونگی تأمین روزی

ترس از آینده و چگونگی تأمین روزی

پیامدهای منفی مقایسه صعودی
پیامدهای منفی مقایسه صعودی

پیامدهای منفی مقایسه صعودی

بهترین رزق و روزی از دیدگاه اسلام

بهترین رزق و روزی از دیدگاه اسلام

اطلاعیه‌شورای سیاستگذاری ائمه جمعه/ نماز های جمعه ۲۳ استان کشور لغو شد
اطلاعیه‌شورای سیاستگذاری ائمه جمعه/ نماز های جمعه ۲۳ استان کشور لغو شد

اطلاعیه‌شورای سیاستگذاری ائمه جمعه/ نماز های جمعه ۲۳ استان کشور لغو شد

روحانی: دستگاه‌ها و ارکان کشور به اجرای تمامی مصوبات ستاد ملی مدیریت بیماری کرونا موظف و مکلفند
روحانی: دستگاه‌ها و ارکان کشور به اجرای تمامی مصوبات ستاد ملی مدیریت بیماری کرونا موظف و مکلفند

روحانی: دستگاه‌ها و ارکان کشور به اجرای تمامی مصوبات ستاد ملی مدیریت بیماری کرونا موظف و مکلفند