رویکرد قدسی به زبان عربی

با وجود آنکه در قرآن کریم هرگز سخن از عربی به عنوان یک زبان "برگزیده" در میان نیست و تنها وجه خصوصیتش، آن است که زبان پیامبر برگزیده از میان "امیین" است، در دوره‌های پسین به تدریج اندیشه "زبان برگزیده" درباره
چهارشنبه، 2 اسفند 1396
تخمین زمان مطالعه:
پدیدآورنده: علی اکبر مظاهری
موارد بیشتر برای شما
رویکرد قدسی به زبان عربی
 رویکرد قدسی به زبان عربی

نویسنده: احمد پاکتچی
با وجود آنکه در قرآن کریم هرگز سخن از عربی به عنوان یک زبان "برگزیده" در میان نیست و تنها وجه خصوصیتش، آن است که زبان پیامبر برگزیده از میان "امیین" است، در دوره‌های پسین به تدریج اندیشه "زبان برگزیده" درباره عربی بر پایه تعمیم برگزیدگی از پیامبر به آنچه به پیامبر مربوط می‌شود، شکل گرفته است. این تلقی حتی در قالب برخی از روایات نامشهور نیز بازتاب یافته است؛ از جمله از زبان پیامبر گفته می‌شود که " من عربم، قرآن عربی است و زبان اهل بهشت نیز عربی است". (1) در برخی روایات نیز گفته می‌شود که قرآن به "زبان من" نازل شده و آن برترین زبان‌هاست. (2)
مشهورترین شاخصه تقدیس درباره زبان عربی، شمردن آن به عنوان زبان اهل بهشت است، مضمونی که در احادیث مختلف، و از حیث سند متفرد آمده است. (3) گفته می‌شود که زبان آدم (علیه السلام) نیز در اصل عربی بود، اما وقتی عصیان کرد زبانش تغییر یافت. چنین می‌نماید که ابن شهاب زهری از عالمان عربگرای مدنی در اواخر سده نخست هجری در ترویج این آموزه فعال بوده است. (4) حتی گاه در روایات، در تقابل با زبان عربی، فارسی زبان اهل دوزخ دانسته شده است. (5) در روایتی نیز زبان اهل آسمان (فرشتگان) و زبان مردم به روز محشر در پیشاپیش خداوند عربی دانسته شده است. (6) این ویژگی آسمانی و بهشتی بودن، به اندازه‌ای برای عربی تثبیت شده بود که در روایتی، فردی که به هنگام زنده بودن عرب بوده، به سبب بددینی پس از مرگ زبان عربی را به فراموشی سپرده و به فارسی سخن می‌گفته است. (7)
شاخصی دیگر از قدسیت بخشیدن به زبان عربی در روایات، آنجاست که گفته می‌شود هیچ کتابی و هیچ وحیی از آسمان جز به زبان عربی نازل نشده است؛ در این روایات که از سوی نقادان ضعیف شناخته شده‌اند، پیامبران وحی دریافته را از عربی به زبان قوم خود بازگردانده‌اند. (8)
گفته می‌شود که زبان آدم (علیه السلام) نیز در اصل عربی بود، اما وقتی عصیان کرد زبانش تغییر یافت. (9) سرانجام باید به روایتی اشاره کرد مبنی بر اینکه زبان عربی روی به اندراس بود، اما جبرئیل آن را برای من آورد، همان گونه که زبان اسماعیل نبی بدان گشوده شده بود. (10)
قول به برتری زبان عربی یا مقاومت در برابر این قول از سده‌های متقدم هجری محل کشاکش میان عالمانی با گرایش ملی / قومی یا با مشربی عربگرا بوده است؛ این عربگرایی نزد عالمان ایرانی نیز کم نمونه نیست. در سده‌های 3 و 4 ق باید به شخصیت‌هایی چون حکیم ترمذی و ابولیث سمرقندی اشاره کرد که با تکیه بر مستندات روایی، از برتری زبان عربی سخن گفته و از کاستن ارج زبان فارسی در برابر آن فروگذار نکرده‌اند. (11) در سده 6 ق، زمخشری، با تکیه بر تعمیم برگزیده بودن پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) به برگزیده بودن آنچه به آن حضرت مربوط است، زبان او را نیز برترین زبان دانسته است. (12) او از عربی به تعبیر "فصیح‌ترین زبان‌ها" یاد کرده است. (13) فارغ از اینکه ویژگی قدسی برای زبان عربی در بحث‌های تحلیلی و استدلالی تا چه اندازه پذیرش داشته، یا در برابر آن مقاومت شده است، باید توجه کرد که رابطه پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) و قرآن با زبان عربی، در طی سده‌های متمادی نوعی از ارزش قدسی را برای زبان عربی برای عامه مسلمانان همراه آورده است. این در حالی است که برخی از عالمان غیر عرب، به خصوص ایرانی و اندلسی نسبت به این ارزیابی ایراد کرده‌اند. از جمله در سده 5 ق، ابن حزم اندلسی ضمن بحثی مستدل، تأکید دارد که چیزی به نام زبان افضل وجود ندارد و عربی هم خصوصیتی ندارد جز اینکه زبان قوم پیامبر است؛ البته لازم بود تعلیم پیامبر به زبانی باشد که برای قوم او مفهوم است و فضیلتی فراتر از این برای زبان عربی نمی‌شناسد. (14) در سده بعد، امام فخر رازی در تحلیلی گسترده، گونه‌های فضیلت برای یک زبان را یکایک بررسی کرده و اینکه عربی به عنوان زبان افضل شناخته شود را بی‌مبنا شمرده است. (15)
با وجود، اصل برتری زبان عربی، نزد عرب و عجم و شیعه و اهل سنت تا عصر حاضر شهرتی فراگیر داشته (16) و حتی در آموزه‌های عامه نفوذ کرده است.
فارغ از اینکه ویژگی قدسی برای زبان عربی در بحث‌های تحلیلی و استدلالی تا چه اندازه پذیرش داشته، یا در برابر آن مقاومت شده است، باید توجه کرد که رابطه پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) و قرآن با زبان عربی، در طی سده‌های متمادی نوعی از ارزش قدسی را برای زبان عربی برای عامه مسلمانان همراه آورده است. تا آنجا که آموزش عربی خود دارای ارزشی دینی محسوب می‌شد و آموختن این زبان به کسی که آن را نمی‌دانست، برای معلم و متعلم مستوجب ثواب انگاشته می‌شد. (17)

نمایش پی نوشت ها:
1. حاکم نیشابوری، 1411، ج4 ص98؛ طبرانی، 1404، ج9 ص 69.
2. الاختصاص، 1413، ص 187؛ نیز ابن‌بابویه، 1361، ص 320.
3. مثلا ابن بابویه، 1385، ج2 ص 597؛ الاختصاص، 1413، ص 356.
4. نک: ابن مبارک، الزهد، ص 71؛ ابن ابی الدنیا، 1417، ص 162-163، شم 215، 217، 219.
5. ابولیث سمرقندی، "بستان العارفین، ص 43؛ ابن بابویه، 1361، ص 320.
6. ابن ابی شیبه، 1409، ج7 ص 117؛ ابن عساکر، 1415، ج5 ص 476؛ قس: ابن حبان، 1396، ج2، ص 101.
7. نک: صفار، 1404، ص 293؛ کلینی، 1391، ج1، ص 457؛ پذیرش آن، مازندرانی، 1421، ج7 ص 211، ج12 ص 195؛ رد آن، ابن تیمیه، کتب...، ج4 ص 300.
8. نک: ابن عدی، 1409، ج3 ص 251، ج5 ص 4؛ ابن بابویه، 1385، ج1 ص126؛ ابن جوزی، 1386، ج1 ص 111.
9. نک: الاختصاص، 1413، ص 264؛ ابن عساکر، 1415، ج7 ص 407.
10. ابن عساکر، 1415، ج 53، ص 103؛ نیز ابونعیم اصفهانی، 1351، ج1 ص 117.
11. نک: حکیم ترمذی، 1992، ج3 ص 130؛ ابولیث سمرقندی، "بستان العارفین"، ص 43.
12. زمخشری، 1408، ص 224.
13. زمخشری، الفائق، ج1 ص 9.
14. ابن حزم، 1404، ج1 ص 36.
15. فخر رازی، التفسیر، ج27 ص 96- 97.
16. مثلا نک: ابن عابدین، 1386، ج1 ص 521؛ قنوجی، 1978، ج2 ص 9، 44؛ برهان تبریزی، 1357، ج1 صفحه د؛ السعدی، 1423، ص 744؛ حکیم، 1417، ص 31.
17. مثلا نک: حصکفی، 1386، ج6 ص 740.

منبع مقاله :
پاکتچی، احمد، (1392)، ترجمه‌شناسی قرآن کریم، تهران: دانشگاه امام صادق (ع)، چاپ دوم.
 
تبلیغات در راسخون
ارسال نظر
با تشکر، نظر شما پس از بررسی و تایید در سایت قرار خواهد گرفت.
متاسفانه در برقراری ارتباط خطایی رخ داده. لطفاً دوباره تلاش کنید.
موارد بیشتر برای شما
پاداش‌ها و درس‌های بیماری؛ از اجر مضاعف تا الگوی عملی برای مؤمنان
پاداش‌ها و درس‌های بیماری؛ از اجر مضاعف تا الگوی عملی برای مؤمنان
غرق‌شدن ۲ نفتکش متخلف در تنگه هرمز با اصابت به مین دریایی
play_arrow
غرق‌شدن ۲ نفتکش متخلف در تنگه هرمز با اصابت به مین دریایی
ادامه اختلال و بهم ریختگی پروازها در آمریکا
music_note
ادامه اختلال و بهم ریختگی پروازها در آمریکا
از انهدام ۵ نفتکش تا رادار پدافندی آمریکا در بحرین
play_arrow
از انهدام ۵ نفتکش تا رادار پدافندی آمریکا در بحرین
تصاویری از حمله پهپادی سپاه به رادار سایت پدافندی آمریکا در پایگاه الرفاع بحرین
play_arrow
تصاویری از حمله پهپادی سپاه به رادار سایت پدافندی آمریکا در پایگاه الرفاع بحرین
لحظه تفحص شهید عملیات والفجر یک
play_arrow
لحظه تفحص شهید عملیات والفجر یک
بقایی: برخی دیپلمات‌های خارجی برای ضربه به ما خنجر به کمر دارند
play_arrow
بقایی: برخی دیپلمات‌های خارجی برای ضربه به ما خنجر به کمر دارند
بقایی: کشورهای همدست با آمریکا باید غرامت اقدامات خود را بپردازند
play_arrow
بقایی: کشورهای همدست با آمریکا باید غرامت اقدامات خود را بپردازند
قالیباف: در وضعیت "نه جنگ، نه صلح" نخواهیم ماند
play_arrow
قالیباف: در وضعیت "نه جنگ، نه صلح" نخواهیم ماند
غریب‌آبادی: منتظر نمی‌مانیم تا اول آمریکا حمله کند و بعد ما پاسخ بدهیم + فیلم
play_arrow
غریب‌آبادی: منتظر نمی‌مانیم تا اول آمریکا حمله کند و بعد ما پاسخ بدهیم + فیلم
نخست وزیر قطر: ما هرگز به یک توافق صلح کامل بین ایران و آمریکا نخواهیم رسید + فیلم
play_arrow
نخست وزیر قطر: ما هرگز به یک توافق صلح کامل بین ایران و آمریکا نخواهیم رسید + فیلم
غریب‌آبادی: طرح ایران برای بازگشایی تنگه هرمز از ۷ روز به ۲ روز کاهش یافته است + فیلم
play_arrow
غریب‌آبادی: طرح ایران برای بازگشایی تنگه هرمز از ۷ روز به ۲ روز کاهش یافته است + فیلم
مرشایمر: آمریکا طی ۵۱ سال باعث کشته شدن ۳۸ میلیون نفر شده است + فیلم
play_arrow
مرشایمر: آمریکا طی ۵۱ سال باعث کشته شدن ۳۸ میلیون نفر شده است + فیلم
وزیر خزانه‌داری آمریکا: انتشار تصویر خانه‌ام، ایران را قادر به شناسایی محل سکونتم کرد
play_arrow
وزیر خزانه‌داری آمریکا: انتشار تصویر خانه‌ام، ایران را قادر به شناسایی محل سکونتم کرد
سرلشکر رحیم صفوی: وقتی به محضر رهبر شهید در سال ۱۳۸۶ رسیدیم ایشان فرمودند باید بالای ۲۰۰۰ موشک داشته باشیم + فیلم
play_arrow
سرلشکر رحیم صفوی: وقتی به محضر رهبر شهید در سال ۱۳۸۶ رسیدیم ایشان فرمودند باید بالای ۲۰۰۰ موشک داشته باشیم + فیلم