سخن یکی از اصحاب تفکیک در باب علم منطق

اصحاب تفکیک و علم منطق

برای اینکه فکرها خطا نرود یک میزانی درست کردند که مطالب را با آن می سنجند. نام این ترازو را منطق گذاشتند. کسی که می خواهد در مکتب بشری دارای معلوماتی شود اول باید منطق بخواند.
پنجشنبه، 16 خرداد 1398
تخمین زمان مطالعه:
موارد بیشتر برای شما
اصحاب تفکیک و علم منطق
از جمله جریان‌های اسلامی شیعی که در برابر عقل و عقلانیت فلسفی موضع گیری کرده اند و در باب معارف دینی راه عقل فلسفی را از راه آیات و روایات ممتاز دانسته و جدا انگاشته اند، مکتب معارفی مشهد یا مکتب تفکیک است. به عبارتی می توان گفت در میان ظاهرگرایان امامی اخباریون در باب فروع با مخالفت با عقل و عقلانیت در برابر اجتهاد ایستادند و به ظواهر آیات و روایات بسنده کردند و در باب معارف و اعتقادات، مکتب تفکیک در برابر عقل فلسفی چنین موضع گیری را انجام داده است. جریان تفکیک در خراسان شکل گرفت و بر ضد عرفان و فلسفه اشراق و حکمت متعالیه قد علم کرد. مرحوم سید موسی زرآبادی قزوینی  و میرزامهدی غروی اصفهانی را می توان از پایه گذاران این مکتب دانست.
 
برای اینکه فکرها خطا نرود یک میزانی درست کردند که مطالب را با آن می سنجند. نام این ترازو را منطق گذاشتند. کسی که می خواهد در مکتب بشری دارای معلوماتی شود اول باید منطق بخواند. ما چون تابع انبیا هستیم از این رو، از روش های صناعی بشری برای شناخت حقایق پیروی نمی کنیم. انبیا نیامده اند که فقط برای علما حرف بزنند. چون چنین است بحث های ما هم از بحثهای بشری جداست. ما چون در دنباله رسالت سخن می گوییم، اصلا محتاج به این درسها نیستیم.
 
شرط یافتن این مطالب و رفتن این راه راه درست و صحیح) آن است که خودمان را پاک کنیم و به همان چیزی که خدا ما را آفریده برگردیم. شما شانزده سال زحمت کشیده اید تا این افکار بشری برایتان پیدا شده. ولی رها کردن این افکار زحمت ندارد. خوب توجه کنید دارم مفاتیح (منظور کلید حل مشکلات) به دستتان میدهم: لافکری! بی فکر شدن! برگشتن به بساطت و صفای فطرت. برای این که به وجدان برسید باید همه این نقوش را پاک کنید. به لافکری بیفتید نه این که در خودتان فکر کنید؛ زیرا فکر خودش حجاب است.
 

نقد و بررسی

در پاسخ به این شبهه باید گفت که به هیچ وجه علم منطق علمی وضعی و  قراردادی نیست که مثلا ارسطو اصول و ضوابطی را جهت اصلاح خط مشی اندیشه وضع کرده باشد. چرا که قبل و بعد از وی نیز، همگان فکر می کردند و با مراعات ضوابط فطری و خدادادی، توان اصلاح کار اندیشه را داشتند. هنر ارسطو کشف این اصول بود نه اختراع آنها. این خاصیت اندیشه است که برای رسیدن به مقصود و نتیجه، قضیه جزئی را با ضابطه ای خاص تحت اشراف یک قضیه کلی قرار می دهد و این همان قیاس است که اولی صغری و دومی کبری نامیده می شود.برای اینکه فکرها خطا نرود یک میزانی درست کردند که مطالب را با آن می سنجند. نام این ترازو را منطق گذاشتند. آیا این که منطقیون علم را به تصور و تصدیق تقسیم کرده اند، به این معناست که تصور و تصدیق فقط در عالم منطق و چنین علمی یافت می شود؟ یا در همه علوم حصولی جریان این چنین است؟ مسلم است که بدون تصور و تصدیق اصلا علم حصولی نمود و بروزی ندارد.
 
همین ماجرا در باب روش فکر نیز قابل تطبیق است. مگر می شود در حیطه اندیشه بشری و علم حصولی، حقیقتی را درک نمود و مجهولی را بدون استدلال معلوم ساخت؟ استدلال بر دو قسم است: مباشر و غیر مباشر. در استدلال مباشر، فقط یک گزاره برای رسیدن به نتیجه کافی است؛ ولی در استدلال غیر مباشر، چند گزاره برای حصول نتیجه لازم است. استدلال غیر مباشر (حجت) نیز خود بر سه قسم است:
 
یا سیر از جزئی به جزئی است (تمثیل) یا سیر از جزئی به کلی است استقراء)؛ یا سیر از کلی به جزئی است (قیاس). و عجیب این است که سراسر بیانات و کتابهای اصحاب مکتب تفکیک همچون دیگران بهره مندی از اصول منطقی است و استعانت از اقسام حجتها. در عین حال برخی از ایشان ادعا می کنند «ما چون تابع انبیا هستیم از این رو از روش های صناعی بشری (علم منطق) برای شناخت حقایق پیروی نمی کنیم». و عجیب تر این که مرحوم میرزا مهدی اصفهانی، مؤسس این مکتب که قیاس را به شدت ابطال می نماید، برای ابطال قیاس نیز از قیاس کمک می گیرد لکن قیاسی نادرست و مغالطی: طلب معرفت و کشف حقایق از طریق قیاس، عین گمراهی آشکار است. به خاطر این که این طریق همانا فرو رفتن در تاریکی هاست».(1)
 

نقد خاستگاه تفکیک

در نقد خاستگاه مکتب تفکیک یعنی جدایی و تفکیک طریق عقل و دین، سخن مرحوم علامه طباطبایی بسیار استوار و دلنشین است. ایشان می فرماید: اگر بگوییم هیچ فرقی میان فلسفه و آیات و روایات نیست جز اختلاف تعبیر، منظور این است که معارف حقیقیه که کتاب و سنت مشتمل بر آنهاست و با زبان ساده و عمومی بیان شده، همان معارف حقیقیه است که از راه بحثهای عقلی به دست می آید و با زبان فنی و اصلاحات علمی بیان شده و فرق این دو مرحله، همان فرق زبان عمومی و زبان خصوصی فنی است. نه این که بیانات دینی فصیح تر و بلیغ تر است.(2)

ایشان نیازمندی فهم معارف دینی به منطق را امری مسلم و غیرقابل تردید می داند؛ به گونه ای که معتقد است بدون اصول منطقی، هیچ کدام از فقرات معرفت دینی به سامان نمی رسد: «ما از معارف حقیقیه اسلامی حتی یک مسئله را بدون استمداد از منطق نمی توانیم اثبات کنیم. در حالی که در متن کتاب و سنت مسائل منطقی ذکر نشده است».(3)
 
پی‌نوشت:
1. مصباح الهدی، ص ۱۱.
2. بررسی های اسلامی، ج ۲، ص ۸۵
3. همان، ص ۸۴ و ۸۵
 
منبع: تفکرعقلی در کتاب و سنت، حمیدرضا رضانیا، چاپ دوم، مرکز بین المللی ترجمه و نشر المصطفی، قم 1393
تبلیغات در راسخون
مقالات مرتبط
ارسال نظر
با تشکر، نظر شما پس از بررسی و تایید در سایت قرار خواهد گرفت.
متاسفانه در برقراری ارتباط خطایی رخ داده. لطفاً دوباره تلاش کنید.
موارد بیشتر برای شما
کنایه مجری تلویزیون به استایل ترند این روزها: شلوار دور سرتان می‌بندید و فکر می‌کنید باکلاسید + فیلم
play_arrow
کنایه مجری تلویزیون به استایل ترند این روزها: شلوار دور سرتان می‌بندید و فکر می‌کنید باکلاسید + فیلم
از نهی ذلت‌پذیری تا الگوی عزت‌مداران؛ مسیر و ریشه‌های تاریخی خودتحقیری در ایران
از نهی ذلت‌پذیری تا الگوی عزت‌مداران؛ مسیر و ریشه‌های تاریخی خودتحقیری در ایران
آداب پیام دادن؛ زمان‌سنجی، لحن نوشتار و احترام به حریم خصوصی
آداب پیام دادن؛ زمان‌سنجی، لحن نوشتار و احترام به حریم خصوصی
درگیری فیزیکی در جریان مناظره زنده تلویزیونی در ارمنستان + فیلم
play_arrow
درگیری فیزیکی در جریان مناظره زنده تلویزیونی در ارمنستان + فیلم
نبویان: اگر محاصره برداشته شود حاصل فشارهای نیروهای مسلح در تنگه هرمز است نه امضای تفاهم‌نامه و مذاکره + فیلم
play_arrow
نبویان: اگر محاصره برداشته شود حاصل فشارهای نیروهای مسلح در تنگه هرمز است نه امضای تفاهم‌نامه و مذاکره + فیلم
تصاویر از حمله پهپادی ایران به پایگاه آمریکا در کویت در جنگ رمضان + فیلم
play_arrow
تصاویر از حمله پهپادی ایران به پایگاه آمریکا در کویت در جنگ رمضان + فیلم
سرهنگ‌ تاجیک: آموزش «جان‌فدا» در ۱۰۰ میدان کشور برگزار می‌شود
play_arrow
سرهنگ‌ تاجیک: آموزش «جان‌فدا» در ۱۰۰ میدان کشور برگزار می‌شود
خنجر یمنی روی گلوی مزدوران سعودی
play_arrow
خنجر یمنی روی گلوی مزدوران سعودی
ما شاخ آمریکایی‌ها را خواهیم شکست
play_arrow
ما شاخ آمریکایی‌ها را خواهیم شکست
بازگشت رونالدینیو به فوتبال در ۴۶ سالگی؛ اسطوره برزیلی پس از ۱۱ سال دوباره به میدان رفت + فیلم
play_arrow
بازگشت رونالدینیو به فوتبال در ۴۶ سالگی؛ اسطوره برزیلی پس از ۱۱ سال دوباره به میدان رفت + فیلم
پیشنهادهای خارجی به امیرحسین زارع؛ از مرسدس‌بنز تا آپارتمان لوکس برای تغییر تابعیت + فیلم
play_arrow
پیشنهادهای خارجی به امیرحسین زارع؛ از مرسدس‌بنز تا آپارتمان لوکس برای تغییر تابعیت + فیلم
لایه‌های پنهان سفر رئیس موساد به آمریکا
play_arrow
لایه‌های پنهان سفر رئیس موساد به آمریکا
شهید محمود باقری: سید مجید موسوی شهید زنده است
play_arrow
شهید محمود باقری: سید مجید موسوی شهید زنده است
نگاهی به یک قرن مجاهدت مرحوم آیت الله العظمی حسین وحید خراسانی
play_arrow
نگاهی به یک قرن مجاهدت مرحوم آیت الله العظمی حسین وحید خراسانی
سخنرانی تاریخی آیت الله وحید خراسانی
play_arrow
سخنرانی تاریخی آیت الله وحید خراسانی