نظریه گرگیاس درمورد خیال انگاری

مشکل اصلی دیدگاه‌های سقراط در این حقیقت نهفته است که او چیزی ننوشته و کسانی که مانند کستوفون و افلاطون درباره او مطالبی را نوشته‌اند، اطلاعات ضد و نقیضی را ارائه داده‌اند.
شنبه، 30 فروردين 1399
تخمین زمان مطالعه:
موارد بیشتر برای شما
نظریه گرگیاس درمورد خیال انگاری
گرگیاس که اندیشه‌اش از لحاظ ایدئولوژیکی شبیه به ایدئولوژی سوفسطائیان بود، از نظر شغلی مربی خطابه بود، اولین فرد از خطیبانی بود که در تاریخ زیباشناسی نقش داشت. او که به لحاظ فلسفی با مکتب ایلیایی مرتبط بود، روش افراطی و تناقض آمیز این مکتب را با نسبی گرایی سوفسطائیان در هم آمیخت. سه نظریه معروف هستی شناختی - معرفت شناختی او عبارت بودند از : هیچ چیزی وجود ندارد؛ اگر وجود داشته باشد قابل شناخت نیست؛ و اگر قابل شناخت باشد، قابل انتقال نیست. با این همه، به نظر می‌رسد که نظریه زیباشناختی اصلی او در تقابل با نظریه معرفت شناختی سوم او باشد.
 
او در نظریه خود که در رساله Enkomion Helenes (دفاع از هلن) به طور مفصل آمده است، مدعی شد دست کم هر چیزی می‌تواند با کلمات بیان شود. کلمات هر چیزی را مجاب و شنوندگان را وادار به باور می‌کنند، حتی باور به چیزی که وجود ندارد. کلمات «فرمانروایی قدرتمند» هستند، آن‌ها کما بیش قدرتی جادویی و اهریمنی دارند. برخی غم انگیزند، برخی وحشت انگیز، برخی شجاع می‌کنند، برخی خوشحال از طریق این کلمات، مخاطب یک تئاتر با ترس، شفقت، شگفتی و حزن برانگیخته می‌شود و می‌تواند مشکلات دیگران را تجربه کند، انگار این مشکلات، مشکلات خود اوست. کلمات می‌توانند روح را مسموم کنند، درست مثل بعضی از مواد که بدن را مسموم می‌کنند. آن‌ها مسحور می‌کنند، افسونی در می‌اندازند و می‌فریبند کلمات روح را اغفال می‌کنند و به حالتی از خیال می‌کشانند که به زبان امروز آن را خیال پرداز می‌گوییم.  یونانیان این حالت فریبکاری، تخیل و اغفال را آپاته نامیدند. این حالت به ویژه در تئاتر کاربرد داشت؛ بنابراین گرگیاس درباره تراژدی گفت: «فریبی است که در آن فریبکار از انسان راست کردار صادق‌تر است، و فریب خورده از کسی که فریب نخورده است داناتر»
 
با این که نظریه مبتنی بر خیال یا آپاته (برای اینکه ریشه واژه باقی بماند) از هر جنبه‌ای مدرن به نظر می‌رسد، با این حال ابتکار مردمان باستان بود. ما نه تنها آن را در نوشته‌هایی مانند دیالکسیس و پریدیایتس می‌یابیم که به عنوان آثاری با مولفانی گمنام هستند، بلکه بازتاب‌های آن همچنان در آراء افرادی همچون پولوبیوس هوراس، اپیکتتوس نیز شنیده می‌شود. با وجود این، پدید آورنده آن گرگیاس است. گرگیاس نظریه خود را عمدتا در رابطه با تراژدی و کمدی و گاهی در مورد خطابه نیز بیان می‌کرد. علاوه بر آن، به نظر می‌رسد که او تشابهی را میان هنرهای تجسمی به ویژه نقاشی یافته است، وقتی که می‌نویسد «نقاشان با ساختن پیکر و فیگور از رنگ‌ها و اجسام، چشمان انسان را جلا می‌دهند». این مطلب ممکن است با نقاشی آتنی، به ویژه صحنه آرائی تئاتر و علی الخصوص جریان امپرسیونیستی، خیال انگاری و تغییر شکل های آگاهانه آن که توجه فیلسوفان هم عصری همچون دموکریتوس و آناکساگوراس (Anaxagoras) را جلب کرده بود، مرتبط باشد.
 
نظریه آپاتیک با دیدگاه سوفسطائیان درباره زیبایی و هنر، احساس گرایی، لذت باوری، نسبی گرایی و سوبژکتیویسم سازگار بود. از طرف دیگر، این موضع کاملا با دیدگاه‌های عینیگرا و عقلانی فیثاغورثی‌ها در تقابل بود، تقابلی بزرگ در زیباشناسی اولیه. هنر یونانیان دوره کلاسیک و به ویژه تلاش آن‌ها برای به دست آوردن اشکال آرمانی، این مسئله را روشن می‌سازد که اولا هنرمندان آن روزگار به فیثاغورثی‌ها نزدیک‌تر بودند ثانیا اگر آن‌ها نظریه خودشان را از فلسفه‌ای اخذ کرده باشند بایستی آن فلسفه، فلسفه فیثاغورثی بوده باشد. آنچه درباره جامعه آن عصر می‌دانیم، نشان می‌دهد که جامعه آن روز با هیچ یک از عقاید سوفسطائیان توافق نداشت. سوفسطائیان سوبژکتیویست در اقلیت بودند، همواره مخالفت می‌کردند و دیدگاه‌های جدیدی را بیان می‌نمودند که در محافل گسترده یونانیان باستان انعکاس مستقیمی پیدا نمی‌کرد.
 
دستاوردهای سوفسطائیان در زیباشناسی، به ویژه اگر گرگیاس را جزو آن‌ها بدانیم قابل توجه می‌باشد و عبارتست از: ۱. تعریف زیبایی، ۲. تعریفی از هنر (مبتنی بر تقابل هنر با طبیعت و صدفه)، ۳. اظهار نظرها و آراء مناسب و مقتضی درباره هدف از هنر و تاثیرات آن. ۴. تلاش‌های اولیه در جهت تمایز میان هنر و زیبایی در یک تلقی کاملا زیباشناختی مقیدتر. اما بایستی گفت که دستاورد رقیب و مخالف آنان یعنی سقراط نیز کم نبود.
 

سقراط زیباشناس

مشکل اصلی دیدگاه‌های سقراط در این حقیقت نهفته است که او چیزی ننوشته و کسانی که مانند کستوفون (Xenophon) و افلاطون درباره او مطالبی را نوشته‌اند، اطلاعات ضد و نقیضی را ارائه داده‌اند. خوشبختانه در رابطه با دیدگاه‌های زیباشناختی سقراط ایراد اندکی دیده میشود زیرا در این حوزه تنها کسی که ما را از دیدگاه‌های سقراط آگاه می‌کند کستوفون است، یعنی در کتاب خاطرات سقراط آنچه را که افلاطون از زبان سقراط درباره زیبایی می‌گوید احتمالا دیدگاه خود افلاطون است، اما برعکس همه شواهد نشان می‌دهد که مکالماتی که کستوفون با هنرمندان ضبط کرده است، معتبر و قابل اعتمادند. سقراط مسائلی انسانی، شبیه به آنچه را که سوفسطائیان بیان کرده بودند، مطرح کرد، اما موضعی که اتخاذ کرد از موضع سوفسطائیان متفاوت بود. در حوزه منطق و اخلاق سوفسطائیان نسبی گرا بودند، در حالی که سقراط مخالف نسبی گرایی بود؛ اما در قلمرو زیباشناسی قضیه طور دیگری بود. فرض اساسی سقراط درباره زندگی به او اجازه نمی‌داد که خوبی و حقیقت مطلق را انکار کند اما این مسئله او را از اینکه وجود عناصری نسبی را در هنر تایید کند، باز نمی‌داشت. او در حوزه اخلاق مخالف سوفسطائیان بود، اما در زیباشناسی این گونه نبود. برعکس، در این مورد [زیباشناسی] با اندیشه‌ها و ملاحظات آن‌ها همسو بود.
 
سقراط عمدتا به خاطر علم اخلاق و منطق معروف و شناخته شده است، اما او شایسته جایگاهی مناسب در تاریخ زیباشناسی است. براساس آنچه که کستوفون نقل می‌کند، اندیشه‌های سقراط درباره زیباشناسی بدیع، دقیق و مهم بودند. اما اگر آنگونه که برخی معتقدند این‌ها اندیشه‌های خود او (سقراط) نباشند، بلکه توسط کسنوفون به او نسبت داده شوند، چه اتفاقی خواهد افتاد؟ نویسنده تغییر خواهد کرد اما این حقیقت همچنان باقی خواهد ماند که اندیشه‌های مذکور در آتن به هنگام گذر از قرن پنجم به قرن چهارم پیش از میلاد ظهور پیدا کردند، و به عنوان مهم‌ترین اندیشه‌های زیباشناختی در تاریخ باقی ماندند.
 
منبع: تاریخ زیباشناسی، جلد اول، ووادیسواف تاتارکیوچ، ترجمه: سید جواد فندرسکی، صص193-189، نشر علم، تهران، چاپ أول، 1392
تبلیغات در راسخون
اخبار مرتبط
ارسال نظر
با تشکر، نظر شما پس از بررسی و تایید در سایت قرار خواهد گرفت.
متاسفانه در برقراری ارتباط خطایی رخ داده. لطفاً دوباره تلاش کنید.
موارد بیشتر برای شما
سیره تربیتی پیامبر (ص) در برخورد با نوجوانان؛ از کرامت تا تربیت دینی
سیره تربیتی پیامبر (ص) در برخورد با نوجوانان؛ از کرامت تا تربیت دینی
مرگ ناگهانی و پرسش های ناتمام؛ چگونه درباره فقدان با کودکان حرف بزنیم؟
مرگ ناگهانی و پرسش های ناتمام؛ چگونه درباره فقدان با کودکان حرف بزنیم؟
واکنش صلیب سرخ جهانی به جنایت‌های دشمن در جنگ چهل روزه علیه ایران چه بود؟
play_arrow
واکنش صلیب سرخ جهانی به جنایت‌های دشمن در جنگ چهل روزه علیه ایران چه بود؟
پرونده جدید علیه رسایی
play_arrow
پرونده جدید علیه رسایی
سواد مرگ، چرا جامعه ای که درباره زندگی حرف می زند از مرگ سخن نمی گوید؟
سواد مرگ، چرا جامعه ای که درباره زندگی حرف می زند از مرگ سخن نمی گوید؟
سلاح شیمیایی ایرانی در قلب واشنگتن؟!
play_arrow
سلاح شیمیایی ایرانی در قلب واشنگتن؟!
ضرب و شتم محمد خردادیان پس از افشاگری علیه پهلوی
play_arrow
ضرب و شتم محمد خردادیان پس از افشاگری علیه پهلوی
اولین ساعت‌مچی تلویزیون دار جهان سیکو در سال ۱۹۸۲ + فیلم
play_arrow
اولین ساعت‌مچی تلویزیون دار جهان سیکو در سال ۱۹۸۲ + فیلم
پیرترین ایرانی در سرشماری جدید شناسایی شد + فیلم
play_arrow
پیرترین ایرانی در سرشماری جدید شناسایی شد + فیلم
آیا هر رازی را باید با یک ربات در میان گذاشت؟
آیا هر رازی را باید با یک ربات در میان گذاشت؟
تقدیر از معلمی که جان دانش‌آموز را براثر خفگی نجات داد + فیلم
play_arrow
تقدیر از معلمی که جان دانش‌آموز را براثر خفگی نجات داد + فیلم
تعبیر جدید ترامپ از ونزوئلا ؛ دارایی جدید آمریکا است + فیلم
play_arrow
تعبیر جدید ترامپ از ونزوئلا ؛ دارایی جدید آمریکا است + فیلم
ادعای کارشناس پزشکی قانونی: جفری اپستین خفه شده است + فیلم
play_arrow
ادعای کارشناس پزشکی قانونی: جفری اپستین خفه شده است + فیلم
نجات خدمه نفتکش متخلف در تنگه هرمز توسط صیادان + فیلم
play_arrow
نجات خدمه نفتکش متخلف در تنگه هرمز توسط صیادان + فیلم
مسیریاب ایرانی با حال‌وهوای بازی GTA به‌روزرسانی شد + فیلم
play_arrow
مسیریاب ایرانی با حال‌وهوای بازی GTA به‌روزرسانی شد + فیلم