دعا چیست و جایگاه آن در اسلام
پیش از آنکه به بررسی احکام اشتباهات در دعا بپردازیم، ضروری است که مفهوم دعا را در منظومه معرفتی اسلام به درستی بشناسیم. دعا در لغت به معنای خواندن، فراخواندن و طلب کردن است و در اصطلاح شرعی، به مجموعهای از کلام و ذکر گفته میشود که بنده با آن، حاجات دنیوی و اخروی خود را از خداوند درخواست میکند یا به ستایش و سپاس پروردگار میپردازد.قرآن کریم در آیات متعددی به اهمیت و جایگاه رفیع دعا اشاره کرده است. از جمله در آیه ۶۰ سوره غافر میفرماید: "و قال ربکم ادعونی استجب لکم" یعنی خدایتان فرمود مرا بخوانید تا دعایتان را اجابت کنم. این آیه، نشان از عهد و پیمانی دارد که خداوند با بندگان خود بسته است و شرط آن، چیزی جز خواستن و طلب کردن نیست. در جای دیگر، در آیه ۱۸۶ سوره بقره، خطاب به پیامبر میفرماید: "و اذا سألک عبادی عنی فانی قریب اجیب دعوة الداع اذا دعان" یعنی هنگامی که بندگانم درباره من از تو سؤال کنند، (بگو) من نزدیکم و دعای دعاکننده را وقتی مرا بخواند، اجابت میکنم.
این آیات نشان میدهد که اصل دعا، یک رابطه وجودی و قلبی است و نه صرفاً یک فرمول زبانی. از این رو، نگاه اسلام به دعا، نگاهی فراتر از کلمات و الفاظ است؛ دعا در عمق خود، ابراز نیاز و توجه به سوی غنی مطلق است. امیرالمؤمنین علی (ع) در نهج البلاغه میفرمایند: "اللهم انی اسألک مسألة المسکین و ابتهل الیک ابتهال المذنب الذلیل" یعنی خدایا، درخواست میکنم از تو، درخواست نیازمندی را و تضرع میکنم به سوی تو، تضرع گنهکاری که خوار و ذلیل شده است. این سخن، بیانگر آن است که روح دعا در حالت خشوع و نیاز بندگی نهفته است و الفاظ، ابزاری برای ابراز این حالت به شمار میروند.
اما با وجود این نگاه عمیق و قلبی به دعا، بسیاری از مؤمنان، به ویژه در ادعیه مأثوره که از ائمه اطهار (ع) به ما رسیده است، با واژگان عربی و ظرافتهای زبانی آن مواجه میشوند. دعاهایی مانند دعای کمیل، دعای ندبه، دعای توسل، صحیفه سجادیه و دیگر مجموعههای ارزشمند دعایی، سرشار از مفاهیم عمیق عرفانی و واژگان دقیق عربی است که تسلط بر تلفظ صحیح آنها برای غیرعربزبانان، همواره یک چالش به شمار رفته است. این چالش، گاه به حدی میرسد که برخی افراد را از خواندن این دعاها بازمیدارد یا آنها را دچار وسواس و اضطراب میکند. در این میان، پرسش اساسی این است که آیا خداوند متعال، این اشتباهات زبانی را میبخشد یا خیر؟ و معیار قبولی دعا چه چیزی است؟
مبانی فقهی اشتباهات در دعا
برای پاسخ به این پرسش که آیا اشتباهات لفظی در دعا تأثیری بر صحت و قبولی آن دارد، باید ابتدا به مبانی فقهی این مسئله مراجعه کنیم. دعا در فقه اسلامی، بر خلاف نماز که دارای اجزاء و شرایط خاصی است و ترک یا اشتباه در برخی از آنها میتواند موجب بطلان آن شود، حکم دیگری دارد. در واقع، مهمترین نکتهای که در بررسی فقهی دعا باید به آن توجه کرد، فرق بین دعا و نماز است. نماز، یک عبادت دارای رکن و شرط است که قرائت صحیح سوره حمد و سوره دیگر در آن، واجب و اساسی است، اما دعا، یک عمل مستحب و غیراجباری است که در آن، قواعد سختگیرانه قرائت واجب شرعی مطرح نیست. البته این بدان معنا نیست که دعا بیاهمیت است، بلکه به این معناست که ماهیت آن با نماز تفاوت دارد و شرایط آن سهلتر است.فقهای بزرگ اسلام در این زمینه به قواعد کلی زیر اشاره کردهاند:
۱. اصل بر صحت و قبولی دعاست
در باب دعا، اصل اولیه این است که دعا، صحیح و پذیرفته است، مگر اینکه دلیلی بر خلاف آن وجود داشته باشد. دلیل این قاعده، عمومیت آیات و روایاتی است که مردم را به دعا تشویق کرده است. بنابراین، اگر شخصی با نیت خالص، خدا را بخواند و در تلفظ برخی کلمات، دچار اشتباه شود، دعای او باطل نمیشود، مگر آنکه اشتباه او به قدری باشد که معنای کلمه را به طور کامل تغییر دهد و او را از محتوای اصلی دعا دور سازد. حتی در این حالت نیز، اگر شخص نمیدانسته یا توانایی یادگیری نداشته است، مورد عفو الهی قرار میگیرد.
۲. قصد و نیت، ملاک اصلی است
فقها تأکید دارند که در دعا، آنچه بیش از همه اهمیت دارد، نیت و حضور قلب شخص است، نه صرفاً تلفظ صحیح کلمات. این مطلب، ریشه در آیات و روایات متعددی دارد که به صراحت بیان میکنند، اعمال انسان بر اساس نیتهای او ارزش گذاری میشود. پیامبر اکرم (ص) میفرمایند: "انما الاعمال بالنیات" یعنی ارزش هر عملی به نیت آن است. اگر انسان با نیکترین نیتها رو به درگاه خداوند کند و از صمیم دل، خواسته خود را با او در میان بگذارد، اما در تلفظ، دچار اشکال شود، این اشکال نمیتواند مانع از رحمت الهی شود. زیرا که خداوند بر خلایق، به ظاهر و سخنشان نظر نمیکند، بلکه نگاه او به دلها و اعمالشان است.
۳. قاعده "لا یکلف الله نفساً الا وسعها"
یکی از قواعد قطعی و مسلم قرآن و فقه، قاعده "لا یکلف الله نفساً الا وسعها" است که در آیه ۲۸۶ سوره بقره به صراحت آمده است. این قاعده میگوید که خداوند هیچ کس را جز به اندازه تواناییش تکلیف نمیکند. بر اساس این قاعده، اگر شخصی برای یادگیری تلفظ صحیح دعا، تمام تلاش خود را به کار گیرد و با این حال، نتواند برخی از حروف عربی را درست ادا کند، از این بابت مورد مؤاخذه قرار نمیگیرد و دعای او صحیح محسوب میشود. این حکم، شامل کسانی میشود که به دلیل کهولت سن، بیماری زبان، یا عدم دسترسی به معلم، قادر به فراگیری تلفظ صحیح نیستند و همچنین کسانی که به تازگی مسلمان شدهاند و هنوز الفبای عربی را به خوبی نمیشناسند.
۴. تقسیمبندی اشتباهات: تغییر معنا در مقابل تغییر لفظ
در بررسی فقهی دعا، بهتر است میان دو نوع اشتباه تمایز قائل شویم:الف) اشتباهاتی که معنای دعا را تغییر میدهند: برای مثال، اگر شخصی به جای کلمه "ارحمنا" (به ما رحم کن)، به اشتباه بگوید "ارزقنا" (به ما روزی بده) و یا به جای "اهدنا" (ما را هدایت کن)، بگوید "اعدنا" (ما را برگردان)، در این حالت، معنای دعا به کلی تغییر کرده است. در این موارد، بیشتر فقها معتقدند که اگر شخص متوجه اشتباه خود بشود، باید آن را اصلاح کند، زیرا دعای او دیگر همان چیزی نیست که قصد خواندن آن را داشته است. اما اگر به دلیل ناآگاهی و عدم توانایی، چنین اشتباهی رخ دهد و شخص نتواند آن را تشخیص دهد، این مسئله بر عهده او نیست و مشمول عفو الهی میشود.
ب) اشتباهاتی که تنها در تلفظ هستند و معنا را تغییر نمیدهند: برای نمونه، اگر شخصی کلمه "حمد" را با تلفظ ناقص بخواند، یا "الله" را به صورتی ادا کند که در آن، سنگینی حرف «ل» (تفخیم) رعایت نشود، اما معنای آن به درستی در ذهنش حاضر باشد. در اینگونه موارد، تقریباً تمام فقها معتقدند که دعا صحیح است و هیچ اشکالی ندارد، زیرا ماهیت دعا به محتوا وابسته است و تلفظ صحیح، در آن شرط نیست.
۵. نظر فقهای معاصر درباره دعاهای غیر عربی
در دوران معاصر، با گسترش اسلام در سراسر جهان و روی آوردن میلیونها نفر به این دین، پرسش بسیار مهمی مطرح شده است که آیا میتوان دعا را به زبان غیر عربی خواند؟ بسیاری از مراجع تقلید و فقهای بزرگ، به این سؤال پاسخ مثبت دادهاند. به عنوان نمونه، آیتالله العظمی خامنهای در پاسخ به استفتائی در این زمینه، فرمودهاند که در دعا، لزومی ندارد که حتماً به زبان عربی باشد و انسان میتواند با هر زبانی که با آن انس دارد، با خداوند مناجات کند. این فتوا، باب جدیدی را به روی مسلمانان غیر عرب گشوده است تا بدون دغدغه تلفظ، با خدای خود سخن بگویند.از سوی دیگر، امام خمینی (ره) نیز در کتاب "آداب الصلاة" و دیگر آثار خود، بر این نکته تأکید داشتهاند که الفاظ دعا، تنها یک ظاهرند و آنچه اهمیت دارد، روح دعاست که با توجه و حضور قلب شکل میگیرد. ایشان میفرمایند که گاه یک ناله و آه سوزان از دل شکسته، از هزاران کلمه زیبا و فصیح که با غفلت خوانده شوند، ارزشمندتر است.
با این حال، برخی فقها توصیه میکنند که اگر فردی میتواند دعاهای مأثور را به زبان عربی بخواند و از معانی آن آگاه است، بهتر است که به همان زبان عربی دعا کند تا به سنت و سیره اهل بیت (ع) نزدیکتر باشد، اما این توصیه استحبابی است و به معنای وجوب و الزام نیست.
نگاهی به ادعیه مأثوره و اشتباهات رایج
ادعیه مأثوره که از معصومین (ع) به ما رسیده است، گنجینهای بینظیر از معارف الهی و بلاغت عربی هستند. این دعاها، نه تنها درخواست حاجات، بلکه آموزش توحید، معرفت، اخلاق و سلوک الی الله نیز به شمار میروند. اما همین فصاحت و بلاغت، گاه برای کسانی که با زبان عربی آشنا نیستند، چالشهایی ایجاد میکند که برخی از آنها عبارتند از:
۱. اشتباه در حروف مشابه
در زبان عربی، حروفی وجود دارند که از نظر مخرج و صفات، بسیار به هم نزدیک هستند و تشخیص آنها برای غیر عربزبانان دشوار است. از جمله تفاوت بین حرف "ح" (حاء) و "ه" (هاء)، تفاوت بین "ص" (صاد) و "س" (سین)، و تفاوت بین "ض" (ضاد) و "ظ" (ظاء) و "ز" (زاء) که در بسیاری از زبانها معادل دقیقی ندارند. حال اگر شخصی در دعای کمیل که در آن کلماتی مانند "حلمک" (بردباری تو) یا "حکمتک" (حکمت تو) آمده است، حرف "ح" را به صورت "ه" تلفظ کند، آیا این اشتباه، دعای او را باطل میکند؟ فقها در پاسخ به این سؤال، عمدتاً بر این نکته تأکید دارند که تا زمانی که معنای کلمه تغییر نکند و شخص، همان مفهوم مورد نظر را در ذهن داشته باشد، اشکالی ندارد. اما اگر این اشتباه، معنا را تغییر دهد، بهتر است که شخص کلمه را اصلاح کند.
۲. اشتباه در اعراب (حرکات)
یکی دیگر از رایجترین اشتباهات، اشتباه در حرکات (فتحه، کسره، ضمه) است. بسیاری از دعاها دارای جملات پیچیده با اعرابگذاریهای دقیق هستند. مثلاً در دعای مکارم الاخلاق، عباراتی نظیر "اللهم زینا بزینة الایمان" وجود دارد که اگر شخصی به جای "زینا" (زینت ده ما را)، "زیننا" یا "زینَنا" بخواند، آیا مشکل دارد؟ در این زمینه، فقها عمدتاً به این نکته اشاره میکنند که تغییر اعراب، تا زمانی که خلل در معنا ایجاد نکند، قابل چشمپوشی است.
۳. اشتباه در ترجمه و فهمیدن معنا
گاهی اوقات، مشکل اصلی شخص، در تلفظ نیست، بلکه در فهمیدن معنای دعا است. شخصی که دعای ندبه را میخواند، ممکن است معانی عمیق آن را درک نکند و صرفاً کلمات را تکرار کند. این مسئله، از منظر فقهی، ایرادی ندارد و دعای او صحیح است، اما از منظر تربیتی و معرفتی، برای اینکه دعا تأثیر عمیقتری بر روح و جان بگذارد، توصیه میشود که شخص، پیش از خواندن دعا، با ترجمه و تفسیر آن آشنا شود.امام سجاد (ع) در صحیفه سجادیه که به "زبور آل محمد" معروف است، دعاهایی با مضامین بسیار بلند عرفانی آورده است. بسیاری از خوانندگان این دعا، به ویژه در دوران کنونی، از ترجمه و شرح آن استفاده میکنند تا بتوانند با مفاهیم آن ارتباط برقرار کنند. اما اگر کسی وقت کافی برای این کار نداشته باشد، صرف خواندن دعا با نیت خالص، خود عبادتی بزرگ محسوب میشود.
ابعاد روانشناختی اشتباهات در دعا
از نگاه روانشناسی دین، اضطراب ناشی از اشتباه در تلفظ دعا، یکی از عوامل مهم در کاهش کیفیت ارتباط با خداوند به شمار میرود. وقتی شخصی دائماً نگران باشد که آیا کلمه را درست گفته است یا نه، توجه و حضور قلب خود را از دست میدهد و به جای آنکه با خدای خود سخن بگوید، درگیر محاسبات ذهنی و کمالگرایی زبانی میشود. این پدیده، که در روانشناسی به "وسواس دینی" معروف است، میتواند اثرات بسیار منفی بر سلامت روان فرد بگذارد.
۱. وسواس و آسیبهای آن
وسواس در دعا، میتواند به صورتهای مختلفی بروز کند: تکرار مکرر کلمات، بازگشت به عقب در دعا، احساس باطل بودن دعا به خاطر یک اشتباه کوچک، و حتی ترک کلی دعا به خاطر ترس از اشتباه. این نوع وسواس، نه تنها معنویت فرد را کاهش میدهد، بلکه ممکن است او را به کلی از دعا کردن بازدارد و این، بزرگترین آسیبی است که میتواند به حیات دینی شخص وارد شود. از این رو، فقها و علمای اخلاق، همواره بر این نکته تأکید داشتهاند که مسلمانان باید از وسواس در عبادات بپرهیزند و دعا را با آرامش و طمأنینه بخوانند.امام صادق (ع) در حدیثی میفرمایند: "دعا را با آرامش و وقار بخوانید، چرا که خداوند متعال، بندهای را که با قلبی خاشع و زبانی لرزان او را بخواند، اجابت میکند." این سخن، به روشنی نشان میدهد که اصل دعا، در حالت روحی و قلبی شخص نهفته است و نه در دقت تلفظ. از این رو، اگر شخصی با آرامش و با نیت پاک، دعا را بخواند، حتی اگر در برخی کلمات دچار اشتباه شود، این اشتباهات نمیتواند مانع از اجابت الهی شود.
۲. پذیرش نقص و رها کردن کمالگرایی
یکی از مهمترین درسهایی که دعا به انسان میدهد، پذیرش نقص و نیازمندی است. انسان در دعا، با تمام ضعفها و نقصهای خود در برابر خداوند حاضر میشود. از این رو، کمالگرایی در تلفظ، خود نوعی غرور و تکبر محسوب میشود که با روح دعا سازگار نیست. شخص باید بداند که خداوند، نه به الفاظ و قالبهای زیبا، که به نیت پاک و قلب شکسته توجه دارد. این نگاه، میتواند بار سنگین اضطراب را از دوش مؤمنان بردارد و آنها را به سمت دعا کردن با عشق و شوق سوق دهد.در روانشناسی مثبتگرا، یکی از عوامل اصلی شادی و آرامش، پذیرش خود و رها کردن کمالگرایی است. کمالگرایان، اغلب دچار اضطراب، افسردگی و کاهش رضایت از زندگی میشوند. دین اسلام، با تأکید بر قاعده "لا یکلف الله نفساً الا وسعها"، در واقع یک راهکار عملی برای رهایی از این دام روانی ارائه میدهد و به انسان میآموزد که حد توان خود را بشناسد و فراتر از آن، از خود توقع نداشته باشد.
۳. دعا به زبان مادری و احساس نزدیکی
تحقیقات روانشناختی نشان داده است که انسان هنگامی که با زبان مادری خود سخن میگوید، احساس صمیمیت و نزدیکی بیشتری دارد. بر اساس همین اصل، بسیاری از روانشناسان دین، توصیه میکنند که مؤمنان غیر عرب، علاوه بر دعاهای مأثور عربی، دعاهای خود را به زبان مادری نیز بخوانند و با خداوند، مانند یک دوست صمیمی سخن بگویند. این کار، نه تنها باعث کاهش اضطراب ناشی از تلفظ میشود، بلکه کیفیت حضور قلب را نیز به شدت افزایش میدهد. از منظر فقهی نیز همانطور که اشاره شد، این عمل نه تنها جایز، بلکه در برخی موارد، مستحب است.
چگونگی اصلاح اشتباهات در دعا و توصیههای عملی
با توجه به مباحث مطرح شده، اکنون میتوان به یک جمعبندی عملی و کارآمد در زمینه نحوه برخورد با اشتباهات در دعا دست یافت. در ادامه، به چند توصیه مهم در این زمینه اشاره میکنیم:
۱. تفکیک بین دعا و نماز
نخستین و مهمترین گام، آن است که مؤمنان، میان دعا و نماز تمایز قائل شوند. نماز، یک واجب شرعی با شرایط سختگیرانه است که قرائت صحیح سوره حمد و سوره دیگر، در آن نقش اساسی دارد و اشتباه در آن، ممکن است موجب بطلان نماز شود. اما دعا، یک عمل مستحب و اختیاری است که در آن، سختگیریهای نماز وجود ندارد. پس مؤمنان نباید با همان دقت و وسواسی که برای نماز به کار میگیرند، به دعا نگاه کنند. این تفکیک، میتواند به شدت از فشار روانی و اضطراب ناشی از اشتباهات بکاهد.
۲. تلاش برای یادگیری تلفظ صحیح، اما بدون وسواس
اگرچه اشتباهات غیرعمدی در دعا بخشیده میشود، اما این به معنای بیاهمیتی یادگیری نیست. بر هر مسلمانی واجب است که تا حد توان خود، برای یادگیری تلفظ صحیح ادعیه و کلمات عربی تلاش کند. شرکت در کلاسهای روخوانی و تجوید قرآن، استفاده از نرمافزارهای آموزشی، گوش دادن به تلاوت دعاها توسط قاریان متخصص و همچنین مطالعه ترجمه و تفسیر دعاها، از جمله راههایی است که میتواند به بهبود کیفیت دعا کمک کند. اما این تلاش، نباید به وسواس و اضطراب تبدیل شود.
۳. اصلاح به هنگام اشتباه
اگر در حین خواندن دعا، متوجه شدید که کلمهای را اشتباه خواندهاید، میتوانید آن را اصلاح کنید و دوباره از همان نقطه، دعا را ادامه دهید. این کار، نه تنها اشکالی ندارد، بلکه مستحب است و نشان از دقت و توجه شما به کلام الهی دارد. اما اگر پس از پایان دعا متوجه اشتباه شدید، نیازی به بازخوانی کل دعا نیست و میتوانید در دفعات بعد، به تلفظ صحیح دقت کنید. همچنین اگر در مورد یک کلمه، شک دارید که درست خواندهاید یا نه، بهتر است که به شک خود اعتنا نکنید و دعا را ادامه دهید، مگر اینکه یقین به اشتباه داشته باشید.
۴. استفاده از دعاهای ساده و کوتاه
اگر به هر دلیلی، خواندن دعاهای طولانی و پیچیده برای شما دشوار است، میتوانید از دعاهای ساده و کوتاه استفاده کنید که تلفظ آنها آسانتر است. دعاهایی مانند "ربنا آتنا فی الدنیا حسنة و فی الآخرة حسنة و قنا عذاب النار"، "لا اله الا انت سبحانک انی کنت من الظالمین" و "حسبنا الله و نعم الوکیل"، از بهترین و پرمعناترین دعاها به شمار میروند. پیامبر اکرم (ص) میفرمایند: "بهترین دعا، کوتاهترین و پرمعناترین آن است."
۵. خواندن دعا با ترجمه
یکی از بهترین راهها برای افزایش کیفیت دعا و کاهش اشتباهات لفظی، خواندن دعا همراه با ترجمه است. وقتی شما معنی کلماتی را که میخوانید، میدانید، ذهن شما آگاهانهتر با آنها درگیر میشود و به طور طبیعی، تلفظ شما نیز دقیقتر خواهد شد. علاوه بر این، درک معنا، باعث افزایش حضور قلب و خشوع در دعا میشود و شما را از طوطیوار خواندن کلمات، به سوی درک عمیق راز و نیاز با خداوند سوق میدهد.
۶. دعا به زبان خود
همانطور که پیش از این اشاره شد، اگر اشکال شما در تلفظ به حدی است که نمیتوانید هیچ دعای عربی را به درستی بخوانید و این مسئله برای شما اضطرابآور است، بدانید که میتوانید به زبان مادری خود دعا کنید. خداوند، به همه زبانها آشناست و نیازی نیست که حتماً با کلمات عربی با او سخن بگویید. دلهای شکسته، زبانی جهانی دارند که خداوند آن را میشنود. بسیاری از بزرگان دین، از جمله امام خمینی (ره)، بر این نکته تأکید داشتهاند که بهترین دعا، دعایی است که از دل برآید، حتی اگر با زبان ساده و عامیانه باشد.
نکات پایانی و جمعبندی نهایی
دعا، در حقیقت، گفتگوی دل با خالق است. این گفتگو، فراتر از قواعد دستوری و تلفظی است و به عمق جان انسان راه میبرد. وقتی کسی دست به دعا برمیدارد، در واقع، اعلام میکند که به قدرت مطلق الهی ایمان دارد و به رحمت بیکران او امید بسته است. چنین انسانی، حتی اگر در تلفظ کلمات به خطا رود، در مسیر درست قرار دارد، زیرا هدف اصلی دعا، یعنی ارتباط با خداوند، محقق شده است.دلایل متعددی برای نگرانی از اشتباهات لفظی وجود دارد: عدم آشنایی با زبان عربی، ترس از بیاحترامی به خداوند، تأکید بیش از حد بر ظواهر به جای معانی، و گاهی نیز القائات شیطانی که با وسواس، انسان را از لذت مناجات محروم میکنند. اما در مقابل، مجموعه وسیعی از آیات، روایات و فتاوا وجود دارد که این نگرانی را برطرف میسازد و به مؤمنان اطمینان میدهد که خداوند، اشتباهات غیرعمدی را میبخشد و به نیت پاک و قلبی که در جستجوی اوست، پاداش میدهد.
در پایان، میتوان گفت که مهمترین وظیفه یک مؤمن در قبال دعا، تلاش برای اخلاص و حضور قلب و همچنین کوشش برای یادگیری و بهبود کیفیت دعا است، اما نه آنچنان که این تلاش، به مانعی برای خود دعا تبدیل شود. در حقیقت، شیطان برای دور کردن انسان از خداوند، از هر راهی وارد میشود. گاهی انسان را به ترک دعا و گاهی به وسواس در آن وا میدارد. پس هوشیار باشیم و بدانیم که خدای ما، خدای رحمت است و درهای توبه و دعا را همیشه به روی بندگان باز گذاشته است. اشتباهات ما، هر چند بزرگ باشد، در برابر رحمت بیپایان او، ناچیز است و چیزی که میتواند ما را از او دور کند، نه اشتباهات لفظی، بلکه غفلت و رویگردانی از اوست.
بنابراین، اگر در هنگام دعا کلمات را اشتباه میخوانید، نگران نباشید. این اشتباهات، نه تنها دعای شما را باطل نمیکند، بلکه اگر از روی ناتوانی و با نیتی خالص باشد، ممکن است مشمول رحمت بیشتری نیز قرار گیرد. زیرا که خداوند، قدر تلاش بنده خود را میداند و به او پاداش میدهد. مهم این است که دعا را ترک نکنید و با قلبی آرام و متوجه به سوی او، زبان به مناجات بگشایید. بدانید که آنچه در دعا ارزش دارد، عشق به خداست و عشق، زبانی فراتر از کلمات دارد.
