![بررسي كاركردهاي شعار در قرآن (1) بررسي كاركردهاي شعار در قرآن (1)](https://rasekhoon.net/_files/thumb_images700/article/9e0b89a3-5330-4d7a-8082-7144699de4d1.jpg)
بررسي كاركردهاي شعار در قرآن (1)
نويسندگان:دكتر محسن صمدانيان*زهرا فخاري**
چكيده
معمولاً برداشت چنين است كه شعار امري ظاهري و سطحي است و حفظ شعارها و اجراي آن ارتباطي با مسائل اصلي و ريشه اي ندارد در صورتي كه در واقع چنين نيست و شعارها در همه مكاتب نشانه اي از باطن است و بيان قرآن كه فرمود: آن كه شعائر را بزرگ شمارد اين كار ناشي از تقواي دل ايشان است و يا ضرب المثل فارسي از كوزه همان برون تراود كه در اوست بيانگر معني شعار است.
در برخورد با شعائر اسلامي نيز همانند بسياري از مسائل ديگر، گروهي راه تفريط را در پيش گرفته و حفظ شعارها را نوعي ظاهر سازي و سطحي نگري ديني قلمداد كرده اند و منكر ظواهر دين شده اند و دين را صرفاً امري باطني فرض كرده اند و گروهي راه افراط را رفته، دين را صرفاً در شعائر ظاهري خلاصه و محدود نموده اند كه هر دو نادرست است. آشنايي با مفهوم شعار در قرآن و روايات ما را به جايگاه حقيقي آن و نقش شعارها در حفظ دين واقف مي نمايد.
توجه به شعارهاي اسلامي داراي فوايد بسياري است كه علاوه بر فوايد اخروي، براي جامعه اسلامي و پويايي و تحرك آن مثمر ثمر است، به همين خاطر است كه در برخي اعمال صرف اعتقاد كفايت نمي كند بلكه بايد به معرض اجرا و نمايش درآيند. دسته بندي و تحليل شعائر اسلامي و كاركردهاي آن در اين راستا كمك شاياني به پژوهشگران اين حوزه مي نمايد. شعارها يا قولي اند؛ مانند اذان، تكبير، صلوات. يا عملي؛ مانند حج، نمازهاي جماعت، نامگذاري فرزندان. در اين مقاله ضمن بررسي معنا و تعريف شعار و كاربرد اين واژه در قرآن و روايات، به معرفي انواع كاركردهاي شعارهاي اسلامي و برخي كاركردهاي امروزي آن- با توجه به اين كه بعضي از اين شعارها در حال حاضر مورد تهديد قرار گرفته است مي پردازيم.
كليد واژه ها
واژه شعار
مؤمنان راستين مي فرمايد: «اتخذوا القرآن شعاراً و اتخذوا الدعاء دثاراً؛ يعني مؤمنان كساني هستند كه قرآن را با كثرت ملازمت به منزله شعار و دعا را به منزله جامه روئين قرار داده اند. (مجلسي، 1404ق: 41، 16).
اصطلاح شعار
بقره 158: (إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِن شَعَآئِرِ اللّهِ) سعي صفا و مروه از شعائر دين خداست.
مائده 2: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ لاَ تُحِلُّواْ شَعَآئِرَ اللّهِ وَلاَ الشَّهْرَ الْحَرَامَ)؛ اي اهل ايمان حرمت شعائر خدا و ماه حرام را نگاه داريد.
حج 32: (ذَلِكَ وَمَن يُعَظِّمْ شَعَائِرَ اللَّهِ فَإِنَّهَا مِن تَقْوَى الْقُلُوبِ)؛ اين است سخن حق و هر كس شعائر دين خدا را بزرگ و محترم دارد خوشا بر او كه اين صفت دلهاي با تقوي است.
حج 36: (وَالْبُدْنَ جَعَلْنَاهَا لَكُم مِّن شَعَائِرِ اللَّهِ لَكُمْ فِيهَا خَيْرٌ)؛ و نحر شتران (فربه) را از شعائر حج مقرر داشتيم كه در آن قرباني شما را خير و صلاح است.
هر چند در قرآن از دو چيز (سعي صفا و مروه، قرباني) تعبير به شعائر اللّه شده است، اما با تعمقي در آيات ياد شده و نظرات مفسران، پي مي بريم كه شعائر اللّه به اين دو مورد خلاصه نمي شود و مي توان آن را به مصاديق ديگر تعميم داد.
مفسران در معناي شعائر اللّه چند نوع بيان دارند
شعائر فقط به اعمال مناسك حج اختصاص ندارد بلكه منظور كليه احكام و دستورات پروردگار مهربان مي باشد و كليه اعمال و مناسك حج كه در اين آيات مورد بحث و آيات ديگر، مورد گفتگو و توصيف و تأكيد هستند از مصاديق و نمونه هاي بارز و بزرگ شعائر اللّه به شمار مي روند. (نجفي، 1398ق: 13، 137).
شعائر اللّه يعني چيزهايي كه نشانه دين و ايمان به خداست، بنابراين هر آنچه نشانه و علامت دين و ايمان باشد جزء شعائر الهي است و از همين قبيل است مشعر الحرام و تمام مقامات حج و اماكن مشرفه و مجالس موعظه و بيان احكام و فضايل خاندان پيغمبر(ص) و مساجد و اعياد و سوگواري ها، همه شعائر دين است (طيب، 1378: 2، 262).
شعائر اللّه يعني نشانه هاي پروردگار كه شامل سر فصل هاي آيين الهي و برنامه هاي كلي و آنچه در نخستين برخورد با اين آيين چشمگير است و از جمله مناسك حج مي باشد كه انسان را به ياد خدا مي اندازد (مكارم شيرازي، 1374: 14، 96).
قرآن در آيات ديگر، با صراحت دو مورد از مراسم و برنامه هاي حج را جزء شعائر الهي شمرده است: يكي «صفا و مروه» و ديگر «شتران قرباني»، ولي شعائر الهي در اين دو خلاصه نمي شود و تمام عبادت هاي دسته جمعي از شعائر خداوند است، مانند نماز جمعه و جماعت و همه ي مراسم حج (قرائتي، 1383: 8، 41). چنانكه ملاحظه شد، اكثر مفسران شعائر را به همه ي نشانه ها و معالم دين الهي تعميم داده اند و موارد ياد شده در آيات را نمونه و مثال دانسته اند.
شعار در روايات
تقوي
تقيه
قرآن
ساير معاني شعار در احاديث
تعظيم شعائر
در حديثي از پيامبر گرامي اسلام(ص) مي خوانيم كه اشاره به سينه مبارك خود كرد و فرمود «التقوي هاهتا»؛ حقيقت تقوا اينجا است. (مكارم شيرازي، 1374: 14، 97).
انواع شعارها
1-شعارهاي قولي يا لفظي
2- شعارهاي عملي
حج، نمازها ( جماعت، جمعه، عيدين، استسقا، آيات)، بزرگداشت ها (جشن ها و مواليد، عزاداري و سوگواري ها)، زيارت قبور، تصوير گري، لباس، پرچم، نامگذاري فرزندان.
پي نوشت ها :
* استاديار گروه الهيات دانشگاه اصفهان
** كارشناس ارشد رشته الهيات دانشگاه اصفهان
1- مانند علامه طباطبايي در الميزان ج14 ص 527 و تفسير گازر ج6 ص 198 ذيل آيه 32 سوره.