![کدام شعر؟ کدام تعهد؟/تأملی در واژه ی ترکیبی «شعرِ دفاع مقدس» کدام شعر؟ کدام تعهد؟/تأملی در واژه ی ترکیبی «شعرِ دفاع مقدس»](https://rasekhoon.net/_files/thumb_images700/article/e387899c-fa3f-4578-b719-d8e191eb3db0.jpg)
کدام شعر؟ کدام تعهد؟/تأملی در واژه ی ترکیبی «شعرِ دفاع مقدس»
پاره ی اول: شناخت کلمه
در قرآن مجید ایات متعددی هست که به کلمه به ماهو کلمه اشاره دارد، که از آن جمله یکی هم سوگند خداوند است به نون و قلم و آن چه می نویسد: نون و القلم و ما یسطرون (آن چه از قلم می تراود به جز کلمه نیست.) و تورات در شرح ابتدای عالم و پیدایی هستی می گوید: در ابتدا کلمه بود! با این گزاره ها به نظر می رسد که باید به سوی ابتدا نظر کرده و به مرز وجود و عدم سفر کنیم.
ملا صدرا می گوید که صادر اول، وجود ممبسط (یا به قول عرفا حقیقت محمدیه) بوده است؛ اما در خصوص کیفیت این وجود ممبسط و چیستی آن سخنی نمی گوید. بنابراین با زاویه ی تماشایی که از این گزاره گرفته ایم به قرآن باز می گردیم و سفر می کنیم به صحرای توبه ی آدم ابوالبشر، آن جا که لحظه ی «شهادت عفو»1 فرارسیده است و قرآن کریم آن را با این کلمات روایت می کند: «فتلقی آدم من ربه بکلمات». این کلمات اند که کلید قفل آن پنجره اند و معنی حقیقت شهادت در ایشان مستور است. اما این کلمات چه یا که هستند و ارتباط ایشان با آن صادر اول چیست؟
مفسران قرآن کریم، ذیل این کریمه گفته اند: مقصود از این «کلمات» هم آن خمسه ی طیبه است و خمسه ی طیبه نیز همه از هم آن صادر اول که حقیقت محمدیه است ساطع شده اند.حال عیان می شود که آن وجود ممبسط یا حقیقت محمدیه، هم آن کلمه است؛ کلمه ای در قاب قوسین او ادنی مرتبه قربت به حی مطلق.
از این مجمل به گزاره ای می رسم که شاید سرّ «نون و القلم و ما یسطرون» باشد:
می انگارد که «کلمه» سرالاسرار وجود است و فصل وجود و عدم. به هرحال سفرهایی باید و مقایسه و تجهیز به آلت قانونی منطق2 و فلسفه تا شاید کلامی تام از این گزاره های مختلف کشف شود، که ظرفیت قلم و مقال نیست، تاکنون...
بنابراین وضع کلمات برای نشان دادن اشیا بوده است و تعریف کلمات برای شناخت میسوری از حقیقت وجودی اشیا.
پاره ی دوم: تعریف شعر
هم از این روست که معدودند رهاشده گان از مستی عمیق این شراب مردافکن و اوحدی از این عدد، پس از به هوش آمدن و نگریستن در اندام لرزان این شراب سرخ و قبل از مستی دیگر سروده اند که:
حرف های ما هنوز ناتمام
تا نگاه می کنی وقت رفتن است ...
آه ای دریغ و حسرت همیشه گی
ناگهان چه قدر زود دیر می شود3
و یا:
همه ی حرف ها بر سر آن
حرفی ست
که هنوز نتوانسته ایم بگوییم4
و یا:
من گنگ خواب دیده و عالم تمام کر
من عاجزم ز گفتن و خلق از شنیدن ش5
و یا بیانی که از قلندر ستیزه جوی این حوالی شنیده ام با این مضمون که: «شاعری تشبه به نبوت است و نویسنده گی تشبه به الوهیت و هم از این روست که نویسش و آفرینش نویسنده او را وزن و سکون می افزاید و در صراط هوالمتین سالک می کند. اما انتقال تماشای شاعر او را آشفته گی و بی قراری می افزاید و سالک سبیل جنون می کند»6.
با تکیه بر هم این تخته پاره ی مجمل از غرق به سطح می آییم و به جست وجوی ساحلی می شویم که تماشای به تری از این دریای مواج را نثارمان کند. از میان همه ی آن چه که تماشا کرده اند و گزاره های حاصل از آن، به ساحل تعریف شاعری نزدیک می شویم که تماشایی غریب دارد و از این منظر به عریانی عشق و خطبه های امواج ش نگاه می کنیم. هرچند که شاید او هم لحظه ای در زمان یا زمانی در لحظه، توقفی بر این ساحل داشته و تماشایی کرده و رفته و یا حتا بی چشم دیده باشد... از این منظر وقتی به او می گویند که شعر را تعریف کنید؛ می گوید: «شعر، تعریف است!»7 این که چنین تعریفی از جهان بینی انسان مدرن، آن هم در نهایت پوچ گرایی و برای گریز از عالم وحدت و خاطره ذهن انسان از نظم ازلی عالم به دامن تکثر مبتنی بر وهم تمدن جدید برمی اید، را هم می پذیرم و هم به آن معتقدم8.
اما بر این رای م که بهره مندی از تکنیک های مختلف و متفاوت تماشا برای یافتن و شناخت ابعاد گوناگون یک موضوع و یا حتا اطلاع از پنجره هایی که سویی به مفهوم موردنظر ما ندارند عین صواب است و محروم کردن تفکر از آن لابد که خشک سری خواهد بود.
حال بیا بر زمختای این صخره ی سنگیو تماشا کن
شعر، سفرنامه ی شاعر است به سرزمین اسرار؛ نگاه شاعر است به حقیقت اشیا و سمع شاعر است و لمس شاعر است و شامه ی شاعر است از این سفر غریب و پس از آن است که باید چشم و گوش و درک و سواد او را معاینه کرد، تا به قوت و ضعف سفرنامه اش آگاهی حاصل آید. (علم این معاینه را نقد می گویند.)
با این تعریف عمده ای حجیم و یا حجمی عمده از متون قدیم و جدید، کلاسیک و مدرن و پسامدرن و لابد پسای پسامدرن از شعر به متن تبعید خواهند شد و این تبعید ارتباطی به موزون و مقفا بودن یا نبودن کلام ندارد. پس شاید بتوان گفت که شعر، تعریف شاعر است از شهادت خیال او، و نشان دهنده ی شناخت او و سکوی تماشای او به هستی و ماورای آن.
یعنی این که شعر، حاصل تماشای شاعر و نحوه ی نزدیکی او با حقیقت وجود و سفر او به دنیای کلمات است؛ چنین مخلوقی که از جان خالق زاده شده مشحون از دغدغه ها و تأثیر و تأثر او از پدیده ها و رخ دادهای گوناگون است و بنابراین شعر به معنای تعهد است، چه شاعر بپذیرد و چه نپذیرد.
با این نگاه تعهد در ذات شعر مستور است، چه این که هر شاعری زبان و بیان خاصی را برای نوع خاص نگاه ش انتخاب می کند تا به تعریف خاص خودش بپردازد. بنابراین شعر آن شاعر تعهد اوست به آن چه که می اندیشد و محدوده ی پرواز خیال اوست.
پاره ی سوم: عهد شاعر خاتمه
از این منظر می توان پیش نهاد کرد به جای اضافه کردن چنین واژه هایی بر سر شعر («شعرِ اجتماعی»، «شعرِ دفاع مقدس» و...) به قصد نمایش تعهد او به ایشان، آن ها را به عنوان تعهد شاعر شناخت که در این صورت دایره ی بسته نگاه های تنگ و جشن واره ای به شعر هم شکسته خواهد شد.
وقتی که شاعری به حقیقت یک موضوع متعهد است، لاجرم هرچه بسراید رنگی از تعهد او در آن خواهد بود. هرچند که به چشم پیروان مذهبِ ظاهر و ظاهرمذهبان نیاید و هم از این راه است که می توان به ابزاری جدید برای تمیز شعر از شعار دست یافت.
وقتی از چنین منظری به جشن واره های رنگارنگی که براساس موضوعی خاص، دایره ای تنگ و اغلب اشتباه را تعریف کرده و به دنبال جریان سازی و سخنانی از این دست می دوند، نگریسته شود، آن گاه به ناگاه پرده از حقیقتی تلخ برمی افتد و آن جفایی است که به شعر و جریان اصیل آن به عنوان تعهد جاری در زبان، که رنگ فرهنگ یک قوم است، می رود.
از میان همه ی این جشن واره ها و کنگره های رنگارنگ، بیش از همه منظور این قلم جشن واره ها و کنگره هایی است که در حوزه ی ادبیات پای داری و به نام دفاع مقدس برگزار می شوند. با تعریف این کلمه ی مرکب کاری نداریم، که فرصتی و جولانی می طلبد بسیار بیش از این آن. صد البته که تماشای کشته گان بسیاری که در این کمند پیچا پیچ اسیر شب گیر، در شب ده م مانده اند و به ظهر واقعه نرسیده، رو به شام و کوفه و بغداد، مرگ را دویده اند؛ ما را زنهاری ست که در این معنی نپیچیم. اما وقتی این حقیقت خونین که ریشه ای در ظهر واقعه دارد و ریشه ای هم در تاریخ حماسی این قوم را بر سر شعر آوار کرده و منتظر تولد معنا نشسته اند، باید که باز هم نازل شویم و به معنای این اضافه و نتایج حاصل از برنامه ریزی هایی که بر این اساس صورت می گیرد بپردازیم و این که با این کودک ناگزیر چه می توان کرد؟ کاش کسی پیدا می شد و در این برهوت قحط الفکر به اینان می فهماند که همه ی آن چه با حمایت بی هدف شمایان تولید شود، مشتی شعار است و نه شعر! مگر آن چه که از تأثر حقیقی شاعر و پرواز خیال او برآمده باشد که آن شعر خودش دفاعی مقدس است از همه ی همه چیز همه ی ما!
وقتی قیصر شعر این گونه آغاز می کند که:
می خواستم شعری برای جنگ بگویم
دیدم نمی شود ...
و آن گاه به پایان می برد که:
باید سلاح تیزتری برداشت...
یعنی دفاع، یعنی دفاعی که مقدس است، یعنی شعر، یعنی شعری که چون خانه های مردم خاکی و خراب است! و این حاصل سفر شعر در جان شاعری ست که خود مسافر غریب دردها و رنج های مظلوم مردمی بی پناه و حماسه ی بشکوه سیاوشان آذرشکن شرق ستان پاکی هاست. اما نسلی که نه تجربه ی عینی دارد و نه آن مایه شناخت از واقعیت موضوع که به تجربه های ذهنی دست یابد و اندیشه اش متأثر شود، تنها می تواند شعار بدهد، و با ساختار و فرم بازی کودکانه ای را هنرمندانه اجرا نماید تا ... . بدیهی است که وقتی با پدیده ای جاری در تاریخ اجتماع روبه رو هستیم، امکان ایجاد تجربه ی عینی برای غایبین از اتفاق موردنظر وجود ندارد. اما شناخت چه؟
ایا نمی توان میزانی از شناخت و آگاهی نسبت به حقیقت مفهوم و ابعاد مختلف انسانی، اجتماعی، دینی و حتا عاطفی آن در ذهن مخاطبان آتی پدید آورد؟ چه گونه است که دیگران می توانند تهمتی به نام هولوکاست را تا حدود یک باور قلبی در اذهان نسلی که نزدیک به یک قرن از اصل ماجرا فاصله دارند تعریف کرده و از این تعریف، عمل درو کنند!
یا اصلاً چرا راه دور برویم؛ چه گونه است که حکیمی به نام ابوالقاسم فردوسی با هم این کلمه ای که امروز تا پایین ترین حد تنزل ش داده ایم، با استفاده از افسانه ها و واقعیت های کم اهمیت اجتماعی (مثل: رستم یلی بود از سیستان) شاه کاری خلق می کند که ناجی زبان ، فرهنگ و غرور ملتی رو به زوال می شود و امروز کار ناتوانی ما به آن جا کشیده که به تولید مشتی شعار سالیانه در وصف حماسه ای که حقیقت ش را از خون جوانان وطن وام گرفته است راضی شده ایم.
بنابراین می توان پیش نهاد کرد که نهادهای متولی به جای خرج های میلیونی برای تولید شعار، فکری برای بازنمودن پنجره ی شناخت رو به دیده گان تماشای شاعران جوان کنند، که این شناخت و تأثیر آن بر اندیشه ی شاعر خود به خود به تولد شعر خواهد انجامید؛ با یا بی حمایت!
حال کسی پیدا شود و به مسئولین سرهنگی نهادهای فرهنگی بگوید که در حقیقت امر مشغول خیانتی بزرگ به کلمه ی دفاع مقدس و کلمه ی شعر هستند و خواهند دید که روزی آن چه بر سر کلماتی مثل «ایثار» آمد، دامن این اضافه ی ترکیبی را هم خواهد گرفت و نقش ایشان در این امر نامقدس که سیدشهیدان اهل قلم آن را «به فحشاکشاندن کلمات» نامید بسیار صریح خواهد بود9.
پي نوشت ها :
1. گشایش پنجره ی غیب به سمت عفو الاهی؛ چه این که شهادت قهر و شهادت جبر و... هم هست، یعنی همه ی صفات و اسماء حضرت حق را مرتبه ای است که شهادت نام دارد.
2. در تعریف منطق گفته اند: آلة قانونیة تعصم مراعاتها الذهن عن الخطأ فالفکر.
3. قیصر امین پور
4. یدالله رویایی
5. مولوی
6. یوسفعلی میرشکاک
7. یدالله رویایی
8. چنین برداشتی از جهان بینی و زاویه ی نگاه این جریان شعری، با مطالعه ی آرا و اقوال گوناگون یدالله رؤیایی و هم چنین نقدها و تحلیل های مختلف در این خصوص حاصل شده است و نه صرفاً براساس هم این بیان کوتاه. 9. دوست شاعری می گفت روزی به ملاقات زنده یاد قیصر امین پور رفته بودیم و ایشان در خلال صحبت هاش به هم این نکته اشاره کرده بود، با این مضمون که: اگر پای این نهادها و سکه بازی ها و حمایت ها به این حوزه باز نشده بود من هنوز هم، حضور داشتم...