مترجم: الهام سجادیفر
مشاهده از زمین
نخستین ستاره شناسان به کمک تلسکوپهایی بر روی زمین به وجود کلاهکهای قطبی و تغییرات آنها در فصول مختلف پی برده بودند. آنها همینطور نشانه های تیره و روشنی کشف نمودند که شکل و مکان آنها متغیر بود.در اواخر قرن19ستاره شناس ایتالیایی به نام شیاپارلی(1)اعلام کرد که شبکه ای از خطوط تیره را در سطح مریخ مشاهده کرده است. بسیاری از ستاره شناسان نیز رؤیت چنین پدیده ای را تأیید کردند. در میان آنان ستاره شناس امریکایی به نام پرسیوال لاول (2) نیز حضور داشت. او وجود این کانالها را به ساکنین مریخ نسبت داد.
نشانه های تیره و روشن متغیری که ستاره شناسان در گذشته وجود آنها را گزارش کرده بودند در واقع بادهای مریخی بودند که در گستره سطح این سیاره می وزند. برخی از ستاره شناسان نخستین اعتقاد داشتند که تغییر این نشانه ها به دلیل رشد و نابودی گونه های گیاهی است.
مشاهده بوسیله فضاپیما
سفینه های روباتیک از دهه هفتاد قرن پیش شروع به مشاهده دقیق این سیاره نمودند. ایالات متحده در سال 1964مارینر 4 و در سال1969مارینر6 و مارینر7 را به سمت این سیاره فرستاد. هر کدام از آنها حدود6 ماه بعد به مدار مریخ رسیدند. تصاویر تهیه شده توسط این سفینه ها نشان داد که مریخ سیاره ای است خشک و سترون دارای چاله هایی فراوان نظیر ماه و بدون هیچ گونه اثر و آثاری از حیات.در سال1971، مارینر 9 به مدار مریخ فرستاده شد. این سفینه توانست از 80 درصد سطح این سیاره نقشه برداری کند. برای اولین بار آتشفشانها و سیستمهای دره ای این سیاره توسط این سفینه کشف شدند. همچنین مناطقی دیده شد که شبیه به بسترهای خشک رودخانه بود.
مأموریت بعدی به مریخ، مأموریت وایکینگ بود که توسط ایالات متحده در سال1975صورت گرفت. وایکینگ شامل دو مدار گرد و دو مریخ نشین بود. هدف اصلی آن پیدا کردن حیات در این سیاره بود. محل فرود مریخ نشینها توسط مدار گردها تعیین شد و آنها در ژوئیه و سپتامبر1976در سطح سیاره سرخ فرود آمدند. مریخ نشینها توانستند برای نخستین بار تصاویری را از نزدیک در این سیاره تهیه کنند. آنها از خاک مریخ نمونه گیری کردند. هیچ نشانی از حیات توسط آنها پیدا نشد.
دو مأموریت موفقیت آمیز دیگر، مریخ نشینان رهیاب(3) و مدار گرد پیمایشگر سراسری مریخ بود. ایالات متحده هر دوی آنها را در سال1996فرستاد. بخش اساسی مأموریت رهیاب انجام دادن سیستم جدید فرود بر این سیاره بود این مریخ نشین در ژوئیه 1997به کمک بالشتهای بزرگ بادی در مریخ با موفقیت فرود آمد. رهیاب یک خودروی کوچک به نام سوجورنر(4)را نیز با خود به سطح مریخ برد. رهیاب تصاویر منحصر به فردی را از مریخ به زمین ارسال کرد و سوجورنرآنالیزهایی را در سنگها و خاک مریخ به انجام رساند. مردم در سرتاسر جهان از تلویزیونهای خود تصاویر سوجورنر را در حال کار مشاهده می کردند.
پیمایشگر مریخ تعدادی از وسایل و تجهیزات اندازه گیری علمی را با خود حمل می کرد. یک دستگاه لیزر ارتفاع سنج با ارسال امواج لیزری ارتفاعات موجود در سطح سیاره را شناسایی نمود. این دستگاه نقشه ای از ارتفاعات سطح مریخ تهیه کرد که در آن همه ارتفاعاتی که حداقل یک متر بلندی دارند مشخص گردید. یک طیف سنج فروسرخ ترکیب بندی بعضی از مواد معدنی موجود در سطح مریخ را مشخص نمود. یک دوربین با حساسیت بسیار بالا نیز توانست تصاویری از یک منطقه جدید ژئولوژیک تهیه نماید. این منطقه شامل لایه های رسوبی بود که احتمالاً توسط آب مایع و رسوبات آن تشکیل شده است به اضافه آبگذرهای کوچکی که آنها نیز توسط آب مایع شکل گرفته بودند.
در آوریل2001، ایالات متحده سفینه ادیسه مریخ را گسیل کرد. این سفینه تجهیزاتی را برای آنالیز شیمیایی ترکیب بندی سطح مریخ و لایه های زیرین آن به منظور کشف وجود یخ آب در سطح و یا زیر سطح این سیاره و همچنین مطالعه پرتوهای پیرامون مریخ به همراه داشت. ادیسه مریخ در اکتبر 2001 در مداری نزدیک سیاره قرارگرفت. در سال2002، این سفینه مقادیر زیادی یخ آب در زیر سطح مریخ کشف نمود. بیشتر یخ کشف شده در منطقه جنوبی سیاره و در قسمت جنوب 60درجه عرض جغرافیایی قرار دارد. دانشمندان انتظار دارند که در نیمکره شمالی، قسمت شمال 60درجه عرض جغرافیایی، نیز یخ وجود داشته باشد. به هرحال در زمانی که اکتشاف صورت می گرفت مقادیر زیادی دی اکسید کربن منجمد در منطقه وجود داشت و مانع از شناسایی لایه های زیرین می شد.
یخ آب پیدا شده در یک متری زیر خاک وجود دارد. 50درصد از حجم این خاک را یخ آب تشکیل می دهد. کل حجم یخ کشف شده 10،400کیلومتر مکعب است، یعنی دو برابر حجم لازم برای پر کردن دریاچه میشیگان.
پیمایشگر مریخ نتوانست در عمق بیش از 1 متر یخ پیدا کند. به همین دلیل دانشمندان هنوز نمی توانند حجم کلی یخ موجود در مریخ را تخمین زنند.
در اوت سال 2003 مریخ به زمین نزدیک تر شد. فاصله آن در 60،000 سال اخیر به این نزدیکی نبوده است. در آن سال دانشمندان سه سفینه جدید را به این سیاره فرستادند. مأموریت مارس اکسپرس مربوط به آژانس فضایی اروپا بود و شامل یک مدار گرد مجهز به تجهیزات علمی و یک مریخ نشین به منظور آنالیز خاک سیاره و کشف مدارک وجود حیات می شد. ایالات متحده نیز دو مریخ نورد به نامهای اسپریت (5) و آپورچونتی(6)به مریخ فرستاد تا به کاوش در مناطق مختلف سطح مریخ بپردازند.
در دسامبر 2003، مارس اکسپرس به مداری پیرامون مریخ رسید و مریخ نشین بیگل(7)را به سطح سیاره فرستاد. مارس اکسپرس بلافاصله شروع به ارسال تصاویر و دیگر اطلاعات به زمین نمود اما سرپرستان این مأموریت موفق به برقراری ارتباط با بیگل نشدند و این مریخ نشین در سیاره گم شد. در اوایل ژانویه 2004، مریخ نورد امریکایی اسپریت با موفقیت فرود آمد. آپورچونتی کمی دیرتر فرستاده شد و در همان ماه آن نیز با موفقیت فرود آمد. این دو مریخ نورد تصاویر دقیقی از پدیده های سطح مریخ ارسال کردند و شروع به آنالیز سنگها و خاک آنجا به منظور پیدا کردن مدرکی حاکی بر وجود حجم زیادی آب مایع در سطح مریخ در گذشته های نه چندان دور نمودند.
در مارس 2004، دانشمندان آمریکایی اعلام کردند که آنها به این نتیجه رسیده اند که در منطقه مریدیانی-پلانیوم(8)یعنی جاییکه مریخ نورد آپورچونتی در آن فرود آمد، زمانی مقادیر زیادی آب مایع وجود داشته است. مدرک آنها برای این ادعا سنگی بود که از قسمتهای زیرین به بیرون سر زده بود. آنالیزهای آپورپونتی نشان داد که این سنگ حاوی مقادیر زیادی نمک سولفات است که دارای سولفور و اکسیژن می باشد. در سیاره زمین، این مقدار نمک سولفات تنها در سنگهایی یافت می شود که یا در درون آب شکل گرفته اند و یا مدتها در معرض جریان آب بوده اند.
مأموریت مریخ نوردها تنها برای 90 روز زمانبندی شده بود اما از آنجا که هر دوی آنها به خوبی کار می کردند مدت مأموریتشان تمدید شد. در ژوئن2004، آپورچونتی به داخل چاله ای بزرگ رفت و به آنالیز سنگهای زیرین آن منطقه پرداخت. اسپریت نیز در همان ماه با طی مسیری به طول 3 کیلومتر به مجموعه ای از تپه های مشهور به تپه های کامبیا رسید. آنها ماهها به کاوش خود در این مناطق ادامه دادند.
پی نوشت ها :
1-Giovanni V. Schiaparelli
2-Percival Lowell
3-Pathfinder
4-Sojourner
5-Spirit
6-Opportunity
7- Beagle
8-Meridiani Planum
