تاجر ذاتی

بازرگانان ایرانی سغدی در خاور و باختر(1)
ویراسته: هاشم رجب زاده

سغدیان تاجرپیشه

در آخر قرن یکم میلادی بود که کان-ای Kan-ei می خواست به کشور روم برود، اما پارتیان جلوگیری کردند، و از سوریه برگشت. پس و پیشتر از این کارگزاران مایس تیتیانوس maes titianos، یک تاجر مقدونی، از راه ابریشم،‌ از غرب تا شرق سفر کردند، و به راکویو raku-you، شهری از سرزمین گو- کان go-kan رسیدند. بدین ترتیب اولین رفت و آمد مستقیم چین و اروپا تحقق یافت. بعد از آن هم رفت و آمد چین و اروپا کاملاً قطع نشد. کسی از چینیان به اروپا نرفت، ‌اما فرستادگان روم خاور( کشور بیزانس) گاهی همراه کاروان به چین می آمدند، و این را از کتاب تاریخی نوشته شده در میان دوره های سانگوکو sangoku و نانبوکوچؤ nanbokuchou که از خراج آوردن به کشور فوتسورین futsurin، یاد کرده است، می توان شناخت.(فوتسوری»تلفظ چینی نام روم( روم خاور) است).
اما این رفت و آمد مستقیم استثنا بود. هم چینی ها و هم اروپائیان آن زمان آگاهی روشنی از همدیگر نداشتند. در اسناد این هر دو کشور جز توصیف مبهم و خیالی درباره یکدیگر نمانده است.
ضمناً بازرگانی خارجی با کاروان در مسیر طولانی راه ابریشم از آنچه که ما اکنون خیال می کنیم خیلی سخت تر بود؛ چون علاوه بر مسأله جغرافیا و مسافت، همانطور که از مورد سلسله ساسانی معلوم می شود، اختلافهای قومی و میان کشورهای مختلف مانع رفت و آمد شده بود. چنین مانع های انسانی، یعنی تضاد مصالح میان کشورها و اختلاف زبانی و دینی ملت های مسیر راه ابریشم، مانع بزرگی در راه توسعه بازرگانی بود.
در این حالت، پررونق ترین و مهمترین منزل راه ابریشم ولایت سغد بود. پس طبیعی است که سغدیان در تجارت و مبادله میان شرق و غرب سهم بزرگی ایفا می کردند.
چؤکن Chouken هم گزارش داده است که سغدیان تاجر ذاتی بودند. در اسناد دوره زوئی- تو zui-tou که درباره این محل شناخت بهتری به دست می دهد، می یابیم که «به پسران سغدی چون به پنج سالگی می رسند سواد می آموزند، و کمی که با سواد شدند بازرگانی می آموزند، و در سودجویی هم چشمی می کنند»؛ یا «سغدیها در دست نوزادشان سریشم می گذارند و در دهانشان عسل می گذارند» و دعا می کنند که«پول که به دستشان می آید مثل سریشم بچسبد، و دهانشان به شیرین زبانی باز شود.

تاخت و تاز اقتصادی در آسیا

در وقتی که راه ابریشم باز شد، حکومت دوره کان Kan چین فرستاده تجاری، یعنی کاروان رسمی، به کشورها گسیل می داشت، و در رونق بازرگانی با سرزمین های غرب کوشش می کرد. اما زمانی که سییکی- توگو seiiki-togo(= اداره ولایت مغرب) بنیاد شد، این کار تا اندازه زیاد وقفه پیدا کرد، و پس از آن خود دولت کاروان فرستادن را ترک کرد. اما در وقت تعویض خاندان و آمدن حکومت نو چون ظاهراً تجارت خارجی و خراج و سیاست و اقتصاد تفکیک نکردنی است، برای خبر دادن روی کار آمدن خاندان نو، به کشورهای مغرب سفیر می فرستادند.
با آن که گسیل داشتن کاروان دولتی متوقف شد، از سوی غرب کاروانها یکی یکی می آمدند، و هرچه که می گذشت شمار آنها افزون می شد. در مدرک گو- کان هم می بینیم که بازرگانان سرزمین های غرب روز به روز به دیوار بلند می رسیدند. این یکی از سببهای ترک فرستادن کاروان رسمی از چین بود. علت دیگر این بود که در حقیقت فعالیت تجاری غربی هائی که با نفوذ چادرنشین ها رابطه داشت، مخصوصاً فعالیت سغدی ها، با گذشت زمان کامیابتر می شد.
بعد از دوره حکومت کان بود که سغدیان مشغول تجارت با چین شدند. سند بازرگانی به زبان سغدی از حدود قرن یکم میلادی که از خرابه های تی شو teishou (تلفظ ژاپنی) نزدیک تونکو tonkou پیدا شده اولین دلیل یقینی این است. به علاوه در دوره حکومت بعدی گوکو- جوروکّوکو goko-jurokkoku که کوچ نشین های شمالی به چین تجاوز کردند و در همه جای شمال چین بر سر قدرت رقابت می کردند، اینجا ناحیه ای آباد و دارای جایگاه ویژه برای تجارت با سرزمین های غربی بود. بازرگانان سغدی بیشتر از همه به این محل می آمدند. در وسط قرن پنجم که هوکو-گی hoku-gi هوکو-ریو hoku-ryou را هلاک کرد( 439م) بسیاری بازرگانان سغدی را اسیر گرفت، و این سند نشان می دهد که چه بسیار تاجران سغدی به این ناحیه آمده بودند.

پی نوشت ها :

1. این نوشته بخشی است از کتاب سِی ایکی( سرزمینهای باختری- کتاب دهم از دوره تاریخ جهان)، تألیف: آکیراهانه دا، نوبوُئو یامادا، اِیجی مانو، ناکائو کوتانی، نشر کاواده شوبوء، 1989، صص 34-231.

منبع مقاله: رجب زاده، هاشم؛ (1386)، جستارهای ژاپنی در قلمرو ایرانشناسی، تهران، بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار یزدی، چاپ اول 1386.