0
ویژه نامه ها

نحوه اجرای عدالت اجتماعی در حکومت علوی

پرسش :

عدالت اجتماعی در سیره امام علی (علیه السلام) چگونه بود؟


پاسخ :
واژه عدالت، درباره انسان دو گونه کاربرد دارد:

۱. گاه درباره فعل انسان نسبت به خویش استعمال می شود که در این صورت، عادل به کسی گفته می شود که آنچه موجب سعادت اوست به جا آورد و از کارهایی که برای سعادتش زیان بار است، دوری گزیند؛

۲. گاه واژه عدالت، درباره فعل انسان نسبت به دیگری به کار می رود؛ بدین معنا که انسان با هر فرد از افراد جامعه، آن چنان که حق اوست، رفتار می نماید و هر کس را در جای مناسب خود قرار می دهد.

وقتی معنای اخیر عدالت درباره همه شخصیت های حقیقی و حقوقی یک جامعه، اعم از مردم و دولت، در نظر گرفته شود، مفهوم عدالت اجتماعی پدید می آید. بر این اساس، «عدالت اجتماعی» بدین معنا است که در جامعه حقوق همگان رعایت شود. در مقابل عدالت اجتماعی، ظلم اجتماعی قرار دارد که به معنای پایمال کردن حقوق دیگران است. امیر مؤمنان علی (علیه السلام) را شهید عدالت نامیده اند.

روشن است عدالتی که زمینه ساز شهادت حضرت شد، عدالت در بُعد اجتماعی قرار دارد که به معنای پایمال کردن حقوق دیگران است. در واقع عدالتی که سبب شهادت آن امام همام گردید، عدالت در بُعد اجتماعی و نوع تفکر مخصوصی بود که آن حضرت درباره عدالت اجتماعی داشت؛ تفکری که نه تنها بارها و بارها در ضمن سخنان خویش بر آن تأکید میورزید، بلکه در طول عمر مبارک خویش، بویژه در دوران کوتاه حکومتش، در عمل بدان پایبند بود و در این راه هیچ مسامحه و انعطافی را روا نمی دانست تا آن جا که این شیوه قاطع را حتی نسبت به نزدیک ترین کسان خویش نیز آن را اجرا می کرد؛ چنان که این شیوه در داستان برخورد آن حضرت با برادرش عقیل به خوبی مشهود است.

شخصی از آن حضرت پرسید: «أَیُّهُما أَفضَل؟ العَدلُ أَمِ الجُودُ»؛ عدل برتر است یا جود؟ آن حضرت در پاسخ فرمود: «العَدلُ یَضَعُ الاُمُورَ مَوَاضِعَهَا وَ الجُودُ یُخْرُجُها مِن جَهَتِها»؛ عدل بهتر است؛ زیرا عدل هر چیزی را در جای خود قرار می دهد و هر حقی را به ذی حق واقعی خود می رساند، اما جود و بخشش، امور را از محل و مدار خود خارج می سازد»؛

سپس فرمود: «وَ العَدلُ سَائِسٌ عامٌّ و الجُودُ عارِضٌ خاص»؛ عدالت تدبیر عمومی مردم است، در حالیکه بخشش گروه خاصی را شامل می شود.

عدالت، اداره کننده عموم است و پایه و مبنای زندگی عمومی است، اما جود و بخشش حالتی استثنایی است که در موقعیتی خاص به کسی عطا می شود. جود و ایثار را نمی توان مبنای اصلی زندگی عمومی قرار داد و بر اساس آن مقررات و قانون وضع کرد؛ زیرا در این صورت دیگر جود و بخشش نام نمی گیرد. ایثار وجود، زمانی ایثار وجود است که هیچ قانون و مقررات حتمی و لازم الاجرا نداشته باشد و آدمی تنها از روی کرم و بزرگواری و گذشت و نوع دوستی جود و ایثار کند؛ از این رو اگر در جامعه ای جود نباشد، آن قدر مشکل پیش نمی آید که در صورت عدم وجود عدالت پیش می آید. پاسخ آن حضرت که عدل را از جود بالاتر می داند به روشنی نشان می دهد که آن حضرت با نظر به بعد اجتماعی عدالت این سخن را فرموده اند؛ زیرا افزون بر این که از نظر فردی و اخلاقی جود بالاتر از عدل است، کسی که تفکر اجتماعی ندارد و با مقیاس های فردی محاسبه می کند، هیچ گاه عدل را از جود بالاتر نمی داند. شخص عادل کسی است که در آن حد از کمال انسانی است که به حق دیگران تجاوز نمی کند، اما آن که جود می کند و ایثار می نماید، نه تنها به حقوق دیگران تجاوز نمی کند، بلکه از دسترنج و حق خویشتن می گذرد و آن را به دیگران می بخشد.

بنابراین از دیدگاه فردی و اخلاقی جود از عدل بالاتر است. اما از دیدگاه اجتماعی درست به عکس است؛ زیرا عدل در اجتماع به منزله پایه های ساختمان است و جود و احسان به منزله رنگ آمیزی و نقاشی و زینت ساختمان. اول باید پایه درست باشد تا آن گاه نوبت به زینت و رنگ آمیزی برسد. اگر خانه ای از پای بست ویران باشد، دیگر چه فایده که خواجه در بند نقش ایوان باشد؟ اما اگر پایه محکم باشد، در ساختمان بی زینت هم می توان زندگی کرد.

ممکن است ساختمانی از نظر زینت و رنگ آمیزی فوق العاده خواب باشد، اما چون پایه اش سست است، با یک باران بر سر اهلش خراب شود. این پرسش و پاسخ به روشنی نشان می دهد که آن حضرت عدالت را از بعد اجتماعی می نگریسته و همین نگرش ها در سیره حکومتی خویش اجرا فرموده است تا آن جا که می توان گفت: عدالت برای آن حضرت به صورت یک فلسفه اجتماعی اسلامی مطرح بود و آن حضرت عدالت اجتماعی را از هر چیز دیگری بالاتر می دانست و سیاست خود را بر مبنای همین اصل تأسیس کرد و در این راه هیچ منظور و هدف دیگری نتوانسته آن حضرت را از اجرای عدالت باز دارد، هر چند همین مسأله مشکلات فراوانی را برای آن حضرت در طول دوران حکومتش ایجاد کرد.

 در پایان سخن، تنها به ذکر چند نمونه از سیره حکومتی آن حضرت که به خوبی جایگاه عدالت اجتماعی در آن روشن می شود، بسنده می کنیم:

۱. درباره قطایع عثمان (اراضی ای که متعلق به همه مسلمانان بود و خلیفه سوم آنها را در اختیار اشخاصی خاص قرار داده بود)، فرمود: «وَ اللهِ لَوْ وَجَدْتُهُ قَدْ تُزَوَّجَ بِهِ النِّساءُ وَ مُلِکَ بِهِ الإِماءَ لَرَدَدتُهُ، فَإِنَّ فِی العدلِ سَعَةً»؛ به خدا سوگند، بیت المال تاراج شده را هر کجا بیابم به صاحبان اصلی آن باز می گردانم، گرچه با آن ازدواج کرده و یا کنیزانی خریده باشند؛ زیرا در عدالت گشایش برای عموم است.

۲. عمرو عاص در نامه ای به معاویه نوشت: «ما کُنتَ صانِعاً فَاصنَع، إِذا قَشَّرَکَ ابنُ أبی طالِب مِن کُلِّ مال تَملِکُهُ کَما تَقَشَّرَ عَنِ العَصا لَحاها»؛ هر کاری از تو ساخته است بکن که پسر ابوطالب هر چه را در این مدت جمع کرده ای از تو باز پس خواهد گرفت، آن گونه که پوست عصای دستی را از آن جدا می کنند.

۳. عبدالله بن زمعه که یکی از یاران آن حضرت بود، در زمان خلافت آن حضرت نزد وی آمد و درخواست کرد که از بیت المال مالی به او ببخشد. آن حضرت در پاسخ فرمود: «إِنَّ هَذا المَالِ لَیْسَ لِی وَلالَکَ وَ إِنَّما هُوَ فَیءٌ للمسلمین، جَلبُ أَسیافِهِمْ، فَإِنْ شَرِکتَهُم فَی حربِهِم، کان لَکَ مِثلُ حَظِّهِمْ»؛ این اموال که می بینی نه مال من و نه از آن توست، بلکه غنیمتی گرد آمده از مسلمانان است که با شمشیرهای خود به دست آورده اند. اگر تو در جهاد همراهشان بودی، سهمی چونان سهم آنان داشتی.

به هر حال نمود عدالت آن خورشید فروزان عالم هستی چنان است که نویسنده ای مسیحی درباره آن حضرت کتابی می نویسد و عنوان آن را «علی، صدای رسای عدالت انسانی» قرار می دهد.

​​​​​​​منبع: خیرگزاری حوزه
ارسال نظر
با تشکر، نظر شما پس از بررسی و تایید در سایت قرار خواهد گرفت.
متاسفانه در برقراری ارتباط خطایی رخ داده. لطفاً دوباره تلاش کنید.
موارد بیشتر برای شما
در ماه رمضان هوشیار باشید/ استاد سیدحسین مومنی
در ماه رمضان هوشیار باشید/ استاد سیدحسین مومنی

در ماه رمضان هوشیار باشید/ استاد سیدحسین مومنی

اطلاعاتی از دو ماهگی نوزاد
اطلاعاتی از دو ماهگی نوزاد

اطلاعاتی از دو ماهگی نوزاد

گاف‌های ناتمام بایدن!
گاف‌های ناتمام بایدن!

گاف‌های ناتمام بایدن!

لخته خون تا سندروم نشت مویرگی با آسترازنکا!
لخته خون تا سندروم نشت مویرگی با آسترازنکا!

لخته خون تا سندروم نشت مویرگی با آسترازنکا!

خوابی که اسرائیل برای ایران می بیند
خوابی که اسرائیل برای ایران می بیند

خوابی که اسرائیل برای ایران می بیند

انیمیشن آرمن/ قسمت پنجم: شروعی دوباره
انیمیشن آرمن/ قسمت پنجم: شروعی دوباره

انیمیشن آرمن/ قسمت پنجم: شروعی دوباره

مستند آقا مرتضی|قسمت پنجم
مستند آقا مرتضی|قسمت پنجم

مستند آقا مرتضی|قسمت پنجم

تلاوت آیه 45-46 سوره احزاب/ سیدمحمدجواد حسینی
تلاوت آیه 45-46 سوره احزاب/ سیدمحمدجواد حسینی

تلاوت آیه 45-46 سوره احزاب/ سیدمحمدجواد حسینی

اهل مدینه فاطمه ام را نظر زدند(روضه)/ سیدرضا نریمانی
اهل مدینه فاطمه ام را نظر زدند(روضه)/ سیدرضا نریمانی

اهل مدینه فاطمه ام را نظر زدند(روضه)/ سیدرضا نریمانی

کنایه مجری به شهرداری و شورای شهر آبادان
کنایه مجری به شهرداری و شورای شهر آبادان

کنایه مجری به شهرداری و شورای شهر آبادان

راضی بودن به قضای الهی/ دکتر رفیعی
راضی بودن به قضای الهی/ دکتر رفیعی

راضی بودن به قضای الهی/ دکتر رفیعی

محمدرضا عارف هم آمدنی شد!
محمدرضا عارف هم آمدنی شد!

محمدرضا عارف هم آمدنی شد!

استوری | خانه هایتان را نورانی کنید
استوری | خانه هایتان را نورانی کنید

استوری | خانه هایتان را نورانی کنید

حضور شیخ حسین انصاریان در حرم حضرت علی(ع)
حضور شیخ حسین انصاریان در حرم حضرت علی(ع)

حضور شیخ حسین انصاریان در حرم حضرت علی(ع)

خرید ۲ میلیون واکسن روسی!
خرید ۲ میلیون واکسن روسی!

خرید ۲ میلیون واکسن روسی!

زنی که بر اثر کرونا مرد و زنده شد!
زنی که بر اثر کرونا مرد و زنده شد!

زنی که بر اثر کرونا مرد و زنده شد!

چرا بابت گرانی بنزین عذرخواهی نمی کنند؟!
چرا بابت گرانی بنزین عذرخواهی نمی کنند؟!

چرا بابت گرانی بنزین عذرخواهی نمی کنند؟!

قانونمند شدن رمزارزها!
قانونمند شدن رمزارزها!

قانونمند شدن رمزارزها!

سگ‌های رباتی نظامی در چین!
سگ‌های رباتی نظامی در چین!

سگ‌های رباتی نظامی در چین!

بسته تحلیلی خبری (شنبه 28 فروردین1400)
بسته تحلیلی خبری (شنبه 28 فروردین1400)

بسته تحلیلی خبری (شنبه 28 فروردین1400)

حسن ظن به خدا موجب نجات است/ دکتر رفیعی
حسن ظن به خدا موجب نجات است/ دکتر رفیعی

حسن ظن به خدا موجب نجات است/ دکتر رفیعی