پرسش :
شبهه: چرا در اسلام چيزي به اسم دروغ مصلحتي وجود دارد در حاليكه با دروغ معمولي فرقي ندارد. به هر حال دروغ گناه است و گناه، مصلحتي و غير مصلحتي ندارد.
پاسخ :
دروغ يكي از گناهان بزرگ و سرچشمه تمام بديها است، امام حسن عسگري ـ عليه السّلام ـ فرمود: «جُعِلتِ الخبائِثُ كلُّها في بيتٍ و جُعِلَ مفتاحُها الكذبُ»[1] تمام پليديها در خانهاي نهاده شده و كليد آن دروغ است. دروغ انسان را در ميان مردم بياعتبار نموده و اعتماد ديگران را از وي سلب ميكند و آثار بسيار نامطلوبي در پي دارد لذا دروغ از نظر اسلام حرام است.اما با اين وجود دروغ هميشه و در همه جا حرام نيست، در مواردي كه دروغ گفتن داراي مصلحت باشد از نظر شرع جايز و حتي در برخي موارد واجب ميباشد. بنابراين در پاسخ سؤال شما بايد عرض نمود كه فلسفه دروغ مصلحتي و تفاوت آن با دروغ معمولي آن است كه دروغ معمولي پيامدهاي منفي بهدنبال دارد، باعث اختلاف، تفرقه، نفاق و ريختن آبروي خود فرد و ديگران ميشود لذا بهخاطر همين آثار و پيامدهاي منفي آن، خداوند اين نوع دروغها را حرام نموده است، ذات دروغ حرام نيست، بلكه حرمت دروغ بهخاطر آثار و پيامدهاي منفي آن است، اما در مواردي كه پيامد منفي نداشته باشد بلكه آثار مثبت داشته باشد، بهخاطر همان آثارش، دروغ گفتن جايز است. لذا يكي از شرايط اصلي اينكه دروغ گفتن جايز است، اين است كه آثار مثبت بهدنبال داشته باشد و اگر انسان دروغ نگويد، ضرر قطعي بسيار زياد و قابل توجه مالي يا جاني و...متوجه او يا ديگران شود.
مواردي كه از نظر فقه اسلامي براي مصالح و فوائد مهم شرعي فردي يا اجتماعي دروغ تجويز گرديده به شرح ذيل است:
1. در مورد ضرورت و ناچاري؛
هرگاه كسي براي حفظ جان يا مال يا ناموس خود يا يك فرد مسلمان سخن يا سوگند دروغ بخورد، جايز است. لذا امام صادق ـ عليه السّلام ـ فرموده است: «اگر انسان از روي تقيه و ضرورت و ناچاري سوگند دروغ ياد كند، ضرري ندارد.» و در ادامه افزود: بهطور قاعده كلي، هر حرامي در مقام اضطرار حلال ميشود.[2]
2. اصلاح ميان مردم؛
هرگاه بين دو نفر مسلمان خصومت و نزاعي باشدو ابتدا تمام راههاي معمولي چاره را رفتهاند ولي نتيجهاي نبخشيد، در اين صورت انسان ميتواند با گفتن دروغ، كينه و عداوت را برطرف نموده و صلح و صفا و صميميت ميان آنها برقرار كند، در اينجا دروغ گفتن حرام نيست. مثلاً اگر دو نفر يا دو خانواده با يكديگر قهر باشند. پيش يكي رفته و از قول ديگري بگويد كه فلاني تعريف و تمجيد شما را ميكرد. و از اينكه با شما قهر كرده اظهار ناراحتي مينمود، و به نظر من او مايل است كه با شما آشتي كند، و همچنين نزد آن ديگري رفته و از قول دوست اولي مشابه همين مطلب را بگويد. اينگونه دروغها گذشته از اينكه حرام نيست، پسنديده نيز هست و رسول خدا آنرا تأييد نموده است، در وصيت پيامبر اكرم ـ صلّي الله عليه و آله ـ ، به اميرالمؤمنين ـ عليه السّلام ـ آمده است: «يا علي! انَّ اللّه احَبَّ الكذبَ في الاصلاح و ابغض الصدق في الفساد.»[3]اي علي! خداوند دروغ را كه باعث اصلاح بين مردم شود دوست دارد و از راست گفتتن كه باعث فتنه و نفاق شود، بيزار است. از اين روايت به خوبي دانسته ميشود كه دروغ گفتن هميشه ناپسند و راست گفتن هميشه مطلوب و پسنديده نيست. بلكه در برخي موارد راست گفتن حرام و دروغ گفتن جايز حتي واجب ميشود.
3. خدعه و نيرنگ در جنگ:
يكي ديگر از مواردي كه گفتن دروغ حرام نيست، جنگ و جهاد است. اگر جنگ با انگيزه دفاع و يا رفع فتنه و فساد باشد استفاده از دروغ اشكالي ندارد. زيرا اگر بتوانيم با خدعه و فريب دشمن را غافلگير كنيم و با يك حمله ضربتي به او يورش بريم، ميتوانيم با كمترين تلفات دشمن را نابود سازيم، لذا در فراز ديگر از وصيت رسول خدا ـ صلّي الله عليه و آله ـ به علي ـ عليه السّلام ـ آمده است: كه در سه مورد دروغ گفتن جايز است، كه يكي از آنها جنگ است.[4]
4. وعده به خانواده و همسر؛
در دين مقدس اسلام هزينه زندگي زن و فرزند به عهده مرد است[5](در مورد همسر مطلقا و در مورد فرزندان در صورت نياز آنها و تمكّن پدر). البته نفقه واجب به تناسب امكانات و مقدار توان است و بيش از آن لازم نيست، ولي چون بسياري از اوقات در اثر زيادهطلبي و چشم و همچشمي تقاضاي خانواده فراتر از امكانات مرد و بيش از حد توان او است. در چنين وضعي مرد بر سر دوراهي قرار ميگيرد: يا بايد با برخورد منفي و ردّ صريح در برابر خواستههاي آنان موضعگيري كند و يا با برخورد اميدوار كننده و وعدههاي مصلحتي و غير جدي تا حدودي آنها را راضي و قانع سازد. حال، با توجه به اينكه پاسخ منفي و تند جز جريحهدار شدن عواطف و تزلزل اركان خانواده و حتي طلاق همسر سرانجامي ندارد. ناگزير اجازه داده شده است كه از روش دوم استفاده شود و او به ظاهر دروغ گفتن است. در همان روايتي كه پيشتر از رسول خدا ـ صلّي الله عليه و آله ـ نقل شد، به اين مورد نيز اشاره شده و تمام روايت اين است: «يا علي! ثلاثٌ يحسنُ فيهنّ الكذبُ، المكيده في الحربِ وَعِدَتُكَ زوجتك والاصلاح بين النّاس»[6]يا علي! سه مورد است كه دروغ گفتن در آن نيكو است. خدعه و نيرنگ در جنگ. وعده به همسر. و اصلاح ميان مردم. اين روايت ملاك و معيار خوبي در اختيار ما قرار داده است كه ميتوانيم بر اساس آن تشخيص بدهيم كه دروغ گفتن در اين موارد اشكالي ندارد و اگر دروغ بگوييم در اين موارد، داراي مصلحت و فايده ميباشد.
[1] . محمد باقر مجلسي، بحارالانوار، چاپ بيروت، ج 69، ص236 و ملا مهدي نراقي، جامعالسعادات، ج2، ص 323.
[2] . شيخ حر عاملي، وسايل الشيعه، ج 16، ص 137، چاپ بيروت.
[3] . شيخ حر عاملي، وسايل الشيعه، چاپ بيروت، ج 8، ص 578.
[4] . محمدباقر مجلسي، بحارالانوار. چاپ بيروت، ج 74، ص 51.
[5] . تقريباً تمام فقها چنين فتوايي دارند(ميتوانيد به رساله عمليه مراجع عظام تقليد، بخش ازدواج مراجعه كنيد).
[6] . همان.
www.andisheqom.com
دروغ يكي از گناهان بزرگ و سرچشمه تمام بديها است، امام حسن عسگري ـ عليه السّلام ـ فرمود: «جُعِلتِ الخبائِثُ كلُّها في بيتٍ و جُعِلَ مفتاحُها الكذبُ»[1] تمام پليديها در خانهاي نهاده شده و كليد آن دروغ است. دروغ انسان را در ميان مردم بياعتبار نموده و اعتماد ديگران را از وي سلب ميكند و آثار بسيار نامطلوبي در پي دارد لذا دروغ از نظر اسلام حرام است.اما با اين وجود دروغ هميشه و در همه جا حرام نيست، در مواردي كه دروغ گفتن داراي مصلحت باشد از نظر شرع جايز و حتي در برخي موارد واجب ميباشد. بنابراين در پاسخ سؤال شما بايد عرض نمود كه فلسفه دروغ مصلحتي و تفاوت آن با دروغ معمولي آن است كه دروغ معمولي پيامدهاي منفي بهدنبال دارد، باعث اختلاف، تفرقه، نفاق و ريختن آبروي خود فرد و ديگران ميشود لذا بهخاطر همين آثار و پيامدهاي منفي آن، خداوند اين نوع دروغها را حرام نموده است، ذات دروغ حرام نيست، بلكه حرمت دروغ بهخاطر آثار و پيامدهاي منفي آن است، اما در مواردي كه پيامد منفي نداشته باشد بلكه آثار مثبت داشته باشد، بهخاطر همان آثارش، دروغ گفتن جايز است. لذا يكي از شرايط اصلي اينكه دروغ گفتن جايز است، اين است كه آثار مثبت بهدنبال داشته باشد و اگر انسان دروغ نگويد، ضرر قطعي بسيار زياد و قابل توجه مالي يا جاني و...متوجه او يا ديگران شود.
مواردي كه از نظر فقه اسلامي براي مصالح و فوائد مهم شرعي فردي يا اجتماعي دروغ تجويز گرديده به شرح ذيل است:
1. در مورد ضرورت و ناچاري؛
هرگاه كسي براي حفظ جان يا مال يا ناموس خود يا يك فرد مسلمان سخن يا سوگند دروغ بخورد، جايز است. لذا امام صادق ـ عليه السّلام ـ فرموده است: «اگر انسان از روي تقيه و ضرورت و ناچاري سوگند دروغ ياد كند، ضرري ندارد.» و در ادامه افزود: بهطور قاعده كلي، هر حرامي در مقام اضطرار حلال ميشود.[2]
2. اصلاح ميان مردم؛
هرگاه بين دو نفر مسلمان خصومت و نزاعي باشدو ابتدا تمام راههاي معمولي چاره را رفتهاند ولي نتيجهاي نبخشيد، در اين صورت انسان ميتواند با گفتن دروغ، كينه و عداوت را برطرف نموده و صلح و صفا و صميميت ميان آنها برقرار كند، در اينجا دروغ گفتن حرام نيست. مثلاً اگر دو نفر يا دو خانواده با يكديگر قهر باشند. پيش يكي رفته و از قول ديگري بگويد كه فلاني تعريف و تمجيد شما را ميكرد. و از اينكه با شما قهر كرده اظهار ناراحتي مينمود، و به نظر من او مايل است كه با شما آشتي كند، و همچنين نزد آن ديگري رفته و از قول دوست اولي مشابه همين مطلب را بگويد. اينگونه دروغها گذشته از اينكه حرام نيست، پسنديده نيز هست و رسول خدا آنرا تأييد نموده است، در وصيت پيامبر اكرم ـ صلّي الله عليه و آله ـ ، به اميرالمؤمنين ـ عليه السّلام ـ آمده است: «يا علي! انَّ اللّه احَبَّ الكذبَ في الاصلاح و ابغض الصدق في الفساد.»[3]اي علي! خداوند دروغ را كه باعث اصلاح بين مردم شود دوست دارد و از راست گفتتن كه باعث فتنه و نفاق شود، بيزار است. از اين روايت به خوبي دانسته ميشود كه دروغ گفتن هميشه ناپسند و راست گفتن هميشه مطلوب و پسنديده نيست. بلكه در برخي موارد راست گفتن حرام و دروغ گفتن جايز حتي واجب ميشود.
3. خدعه و نيرنگ در جنگ:
يكي ديگر از مواردي كه گفتن دروغ حرام نيست، جنگ و جهاد است. اگر جنگ با انگيزه دفاع و يا رفع فتنه و فساد باشد استفاده از دروغ اشكالي ندارد. زيرا اگر بتوانيم با خدعه و فريب دشمن را غافلگير كنيم و با يك حمله ضربتي به او يورش بريم، ميتوانيم با كمترين تلفات دشمن را نابود سازيم، لذا در فراز ديگر از وصيت رسول خدا ـ صلّي الله عليه و آله ـ به علي ـ عليه السّلام ـ آمده است: كه در سه مورد دروغ گفتن جايز است، كه يكي از آنها جنگ است.[4]
4. وعده به خانواده و همسر؛
در دين مقدس اسلام هزينه زندگي زن و فرزند به عهده مرد است[5](در مورد همسر مطلقا و در مورد فرزندان در صورت نياز آنها و تمكّن پدر). البته نفقه واجب به تناسب امكانات و مقدار توان است و بيش از آن لازم نيست، ولي چون بسياري از اوقات در اثر زيادهطلبي و چشم و همچشمي تقاضاي خانواده فراتر از امكانات مرد و بيش از حد توان او است. در چنين وضعي مرد بر سر دوراهي قرار ميگيرد: يا بايد با برخورد منفي و ردّ صريح در برابر خواستههاي آنان موضعگيري كند و يا با برخورد اميدوار كننده و وعدههاي مصلحتي و غير جدي تا حدودي آنها را راضي و قانع سازد. حال، با توجه به اينكه پاسخ منفي و تند جز جريحهدار شدن عواطف و تزلزل اركان خانواده و حتي طلاق همسر سرانجامي ندارد. ناگزير اجازه داده شده است كه از روش دوم استفاده شود و او به ظاهر دروغ گفتن است. در همان روايتي كه پيشتر از رسول خدا ـ صلّي الله عليه و آله ـ نقل شد، به اين مورد نيز اشاره شده و تمام روايت اين است: «يا علي! ثلاثٌ يحسنُ فيهنّ الكذبُ، المكيده في الحربِ وَعِدَتُكَ زوجتك والاصلاح بين النّاس»[6]يا علي! سه مورد است كه دروغ گفتن در آن نيكو است. خدعه و نيرنگ در جنگ. وعده به همسر. و اصلاح ميان مردم. اين روايت ملاك و معيار خوبي در اختيار ما قرار داده است كه ميتوانيم بر اساس آن تشخيص بدهيم كه دروغ گفتن در اين موارد اشكالي ندارد و اگر دروغ بگوييم در اين موارد، داراي مصلحت و فايده ميباشد.
[1] . محمد باقر مجلسي، بحارالانوار، چاپ بيروت، ج 69، ص236 و ملا مهدي نراقي، جامعالسعادات، ج2، ص 323.
[2] . شيخ حر عاملي، وسايل الشيعه، ج 16، ص 137، چاپ بيروت.
[3] . شيخ حر عاملي، وسايل الشيعه، چاپ بيروت، ج 8، ص 578.
[4] . محمدباقر مجلسي، بحارالانوار. چاپ بيروت، ج 74، ص 51.
[5] . تقريباً تمام فقها چنين فتوايي دارند(ميتوانيد به رساله عمليه مراجع عظام تقليد، بخش ازدواج مراجعه كنيد).
[6] . همان.
www.andisheqom.com
