پرسش :

آیا تزكيه مقدم بر تعليم است؟

پاسخ :
در سه مورد از آيات، رتبه ى تزكيه، پيش از رتبه ى علم قرار گرفته است؛ يعنى اول بايد انسان تزكيه شود، بعد علم بياموزد (اوّل پرورش بعدآموزش)؛ زيرا علم بدون تزكيه، خطرناك و موجب آثار سوء است. چنان كه دزد بى سواد شىء كم ارزش مى دزد، ولى دزد با سواد مملكت و وطن را مى فروشد و يا دين مردم را به تباهى مى كشد؛ مانند على محمد باب و محمدبن عبدالوهاب. علم بى تزكيه تيغ به دست زنگى است، بلكه بدتر.
تيغ دادن در كف زنگى مست
به كه آيد علم را ناكس به دست
آرى دانش بدون دين، همانند چراغى است همراه دزد در شب تاريك.
چو علم آموختى، از حرص آنگه ترس! كاندر شب
چو دزدى با چراغ آید، گزیده تر برد كالا
دنياى امروز گرفتار اين بلاى جهان سوز است؛ زيرا تكنولوژى و علم بسيار پيش رفت كرده، ولى معنويت و ديانت بسيار تنزل نموده است، كه اين موجب گرفتارى، جنگ و بدبختى مردم جامعه شده است. تزكيه خيلى مشكل تر از تحصيل علم است. دانا شدن (يا ملاّ شدن) چه آسان، آدم شدن چه مشكل.
(وَ نَفْس وَ ما سَوّاها فَأَلْهَمَها فُجُورَها وَ تَقْواها قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَكّاها وَ قَدْ خابَ مَنْ دَسّاها)[1]؛ سوگند به نفس انسانى و آفريدگار او، كه خير و شر او را به او فهمانيد. به تحقيق رستگار شد كسى كه خود را از پليدى ها پاك كرد (و به اوصاف حسنة رسيد) و زيان نمود هر كس خود را در زشتى ها تباه كرد.
پس در اين آيه ى مباركه، رستگارى و سعادت در گرو اتصاف به اخلاق پسنديده، و بدبختى و شقاوت همراه با اخلاق رذيله معرفى شده است.
رسول خدا(صلى الله عليه وآله) مى فرمايد:
بعثت لِاُتمم مكارم الاخلاق[2]؛ رسول خدا مى فرمايند: من مبعوث شدم تا مكارم اخلاق را در انسان ها به مرحله ى اجرا در آورم.
هم چنين مى فرمايند:
انّ اكمل المؤمنين ايماناً احسنهم خلقاً؛[3] همانا كامل ترين مؤمنين از جهت تحصيل درجات ايمان، كسى است كه اخلاقش از همه بهتر باشد.
امام صادق(عليه السلام) مى فرمايند:
انّ النبى(صلى الله عليه وآله) بَعث سرّية فلمّا رجعوا قال مرحباً بقوم قَضَوا الجهاد الاصغر و بقى عليهم الجهاد الاكبر، فقيل يا رسول الله، ما الجهاد الاكبر، قال(صلى الله عليه وآله) جهادُ النفس[4]؛ پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله) لشكرى را به جنگى فرستاد. چون برگشتند، فرمودند: آفرين بر گروهى كه جهاد كوچك را انجام دادند و اكنون جهاد بزرگ بر آنها باقى است. گفتند: يا رسول الله جهاد بزرگ چيست؟ فرمودند: جهاد با نفس امّاره است.
پی نوشتها:
[1]. سوره ى شمس، آيه ى 7 ـ 8.
[2]. سفينة البحار، ج 2، ص 676.
[3]. همان.
[4]. وسائل الشيعه، ج 15، ص 58.
منبع: سيد محمد على جزايرى (آل غفور)،دروس اخلاق اسلامى، مركز مطالعات و پژوهش هاى فرهنگى حوزه علميه.