0
ویژه نامه ها

قرارداد مشتقه چیست و چه کاربردی در بورس دارد؟

برای افرادی که در بازار سرمایه و بورس فعال هستند، قرارداد مشتقه یکی از مفاهیم مورد توجه است. قراردادی که ارزشش وابسته به چیز دیگری است و ارزش مستقلی از خود ندارد را قرارداد مشتقه می گویند. در اینجا سعی داریم مفهوم قرارداد مشتقه و کاربرد آن در بورس را شرح دهیم؛ به گونه ایی که افرادی که به تازگی وارد بازار بورس شده اند نیز بتوانند با کلیه مفاهیم آن آشنایی کافی را پیدا کنند.
قرارداد مشتقه چیست و چه کاربردی در بورس دارد؟

قرارداد مشتقه

قرارداد مشتقه شامل قراردادی است که از توافق بین دو طرف ایجاد می شود و یک طرف باید ظرف مدت مشخصی، کار مورد نظر را طبق قرارداد انجام دهد. این نوع قراردادها جزء قرارداهای مالی هستند که ارزش شان از دارایی پایه و یا کالای فیزیکی گرفته می شود. این دارایی می تواند کالا، سهام، نرخ بهره، ساخت و ساز و غیره باشد.

به طور دقیق تر می توان گفت طبق قرارداد مشتقه، هر دو طرف معامله باید متهد شوند که در تاریخ و قیمت تعیین شده، کالایی را با کیفیتی که در قرارداد لحاظ شده است، بر طبق توافق مورد نظر مبادله کنند. این توافق برای خرید و یا فروش یک دارایی معین صورت می گیرد.

علاوه بر این انواع مشتقات مالی در حکم ابزارهایی هستند که می تواند در جهت کاهش ریسک استفاده شوند. در اینجا منظور از مشتقات مالی همان ابزارهای مالی اولیه است که قراردادهای سلف یا آتی، قراردادهای آتی یا آتی مالی، قراردادهای سوآپ یا معاوضه و اختیار معامله را شامل می شود. در ادامه با انواع متداول اوراق مشتقه آشنا می شویم. (1)
 
قرارداد مشتقه چیست و چه کاربردی در بورس دارد؟

انواع متداول اوراق مشتقه در بورس کدامند؟

انواع اوراق مشتقه شامل قراردادهای آتی، قراردادهای سلف، قراردادهای معاوضه و قراردادهای اختیار معامله است که در ادامه به تشریح هر یک می پردازیم.
 
قراردادهای آتی
در قرار دادهای آتی، توافق بین دو طرف انجام می شود به صورتی که در زمانی در آینده می بایست خرید و یا فروش دارایی مورد توافق با توجه به مقدار تعیین شده انجام گیرد. این قرارداد می تواند بین دو شرکت، دو فرد و یا یک شرکت و یک فرد منعقد شود. در این نوع قراردادها معمولا ابتدا تمام مبلغ پرداخت می شود که به صورت پول نقد و یا اسناد معادل با پول نقد است و در موقع سررسید، کالا تحویل داده می شود. این قراردادها انعطاف پذیری لازم را دارند.

معمولا قراردادهای آتی با یک ریسک مواجه هستند به این صورت که هر دو طرف قرارداد باید مفاد قرارداد را در سر موعد مقرر اجرایی کنند. در صورتی که فقدان نقدینگی هم مطرح شود این نوع قراردادهای آتی، بی فایده می شوند. (1)
 
قراردادهای سلف
در قراردادهای سلف، قرارداد مورد نظر بین دو طرفی که خارج بورس هستند، بسته می شود و خرید و یا فروش دارایی مورد نظر در تاریخ توافقی با قیمت توافقی انجام می شود. قراردادهای سلف برای بورس کالا استفاده می شوند تا برطبق آن، کالا به خریدار تحویل داده شود. این تحویل با توجه به قیمت تعیین شده و در موعد زمانی مشخص شده انجام می گیرد.

با روند قراردادهای سلف می توان معاملات را آسان تر انجام داد و تضمین مناسبی را برای انجام تعهدات ایجاد کرد. این نوع قراردادها به دو طرف اطمینان می دهد که بهتر و سنجیده تر در بازار فعالیت داشته باشند. قرارداد سلف موازی نیز وجود دارد که مشابه با قرارداد سلف است ولی خریدار قادر است که قرارداد را تا قبل از زمان سررسید به شخص سوم منتقل کند. (1)

قرارداد مشتقه چیست و چه کاربردی در بورس دارد؟
 
قراردادهای معاوضه
قراردادهای معاوضه بر مبنای نرخ ارز، بهره و یا کالا هستند. طی قراردادهای معاوضه، می توان دو جریان شناور و ثابت را با هم دیگر مبادله نمود. این نوع قراردادها برای صنعت نفت بسیار کاربردی هستند. در این نوع قراردادها یک طرف باید پرداخت های خود را با پرداخت های طرف دیگر معاوضه کند. به جای معاوضه از لفظ سوآپ نیز استفاه می شود.

لازم به ذکر است که قرارداد معاوضه یا سوآپ چند نوع دارد. قرارداد سوآپ نقدی و یا ارزی و قرارداد سوآپ نرخ بهره و قرارداد سوآپ کالا، سرمایه و اعتباری از انواع قرارداد سوآپ به شمار می آیند. از این بین می توان گفت قراردادهای سوآپ نرخ بهره بسیار مهم هستند به این دلیل که می توانند به عنوان ابزاری برای مدیریت نمودن ریسک های نرخ بهره استفاده شوند.

این ابزار به ویژه در مواردی که تقاضاها برای ابزارهای مالی افزایش پیدا می کند، بیشتر موثر واقع می شود. سوآپ نرخ ارز هم می تواند برای پوشش دادن ریسک های نرخ ارز مورد استفاده قرار گیرد. ریسک های نرخ ارز معمولا به علت اختلاف قیمت ها در ارزهای مختلف به وجود می آیند. (2)
 
قراردادهای اختیار معامله
قراردادهای اختیار معامله با وجود دو طرف تحت عنوان خریدار اختیار معامله و فروشنده اختیار معامله انجام می گیرد. خریدار اختیار معامله طی یک قرارداد، برای خرید و یا فروش کالا و یا دارایی پایه در قیمت تعیین شده و در زمان مشخص شده صاحب حق می شود.

فروشنده اختیار معامله در طی یک قرارداد، موظف به فروش کالا یا دارایی به خریدار است و این در صورتی است که خریدار، تقاضای اجرای تعهد را به فروشنده بدهد. این نوع قراردادها برای پوشش دادن ریسک نرخ بهره و بازارهای سهام کاربرد دارند.

نکته ایی که وجود دارد این است که در این نوع قراردادها، خریدار اختیار معامله اجباری به اجرای یک اختیار معامله ندارد بلکه می تواند تا زمان انقضای اختیار معامله صبر کند تا انقضای آن سر برسد. همچنین می تواند قرارداد خود را اجرایی کند؛ بنابراین اجباری در استفاده از حق خود ندارد. (2)

قرارداد مشتقه چیست و چه کاربردی در بورس دارد؟

اوراق مشتقه فرابورس چیست؟

اوراق مشتقه فرابوس که به اختصار با OTC نمایش داده می شود؛ شامل قراردادهایی است که به طور خصوصی بین طرفین بسته می شود و واسطه ایی برای آن وجود ندارد.
 

اوراق مشتقه مبادله ای چیست؟

معاملات ابزار مشتقه‌ای که رسمی و سازمان یافته صورت می گیرد و قابلیت خرید و یا فروش در بازار رسمی اوراق مشتقه را دارند، اوراق مشتقه مبادله ای نامی‌ده می شوند.

قرارداد مشتقه چیست و چه کاربردی در بورس دارد؟

کاربرد قرارداد مشتقه در بورس چیست؟

از کاربردهای قرارداد مشتقه می توان به سرعت نقد شوندگی آن اشاره کرد. این نوع قراردادها در بازار هزینه کمتری را به وجود می آورند و می توانند بر افزایش بازده دارایی، تغییر نرخ ثابت بدهی به نرخ شناور موثر واقع شوند. کاربرد دیگر در زمینه کاهش هزینه تامین مالی و تعدیل ساختار جریان نقدی است. همچنین خطر دارایی های پایه با وجود ابزار مشتقه کاهش می یابد.

با وجود قراردادهای مشتقه، یک تفاوت در روند قیمت می تواند تغییراتی را در ارزش این اوراق به وجود بیاورد. اگر ارزش اوراق مشتقه با رشد مواجه شود، می تواند برای سرمایه گذاران سود فراهم کند. نکته حائز اهمیت این است که با وجود ابزار مشتقه و به کارگیری آن، رکود اقنصادی کمتر می شود. (3)
 

آشنایی با ابزارهای مشتقه

ابزار مشتقه به ابزارهای مالی گفته می شود که ارزش آن ها مشتق از دارایی دیگر باشد. منظور از دارایی های دیگر، دارایی های پایه مانند اوراق قرضه، سهام و غیره است. برای بررسی بهتر، ابزار مشتقه را در دو گروه قرار می دهند.
 
  • ابزار مشتقه کالایی
  • در ابزار مشتقه کالایی، موضوع اصلی قرارداد، یک کالا یا شاخص برحسب کالا است.
 
  •  ابزار مشتقه مالی
  • در ابزار مشتقه مالی، دارایی بر اساس نرخ ارز یا نرخ بهره یا ابزارهای مالی است.

برخی از منابع، مشتقات نرخ بهره، مشتقات اعتباری، مشتقات کالایی، مشتقات سرمایه و مشتقات ارزی را نیز جزء ابزارهای مشتقه دسته بندی می کنند. (4)

قرارداد مشتقه چیست و چه کاربردی در بورس دارد؟

بازارهای مشتقه به چه صورت عمل می کنند؟

مکانیزم بازارهای مشتقه معمولا به سه صورت بازار قراردادهای آنی، بازار قراردادهای آتی و بازار پیمان های آتی است. در بازار قرارداد آنی که به spot contract نیز شناخته می شود، دارایی ها باید با وجه مالی نقد مبادله گردند. معمولا شرکت ها و تولیدکنندگان با این بازار سر و کار دارند. در بازار قرارداد آتی نیز تفاوت قیمت بین ارزش خرید و فروش قرارداد آتی دارایی ها شامل سود است و بانک ها، معامله گران و موسسات مالی به طور مستقیم در آن وارد می شوند.

با این کار ریسک هایی که به علت تغییرات قیمت آینده رخ می دهد به وسیله تثبیت قیمت آتی دارایی فعلی پوشش داده می شود. در بازار پیمان های آتی، شرایطی مانند ماه تحویل، حجم قرارداد، حداقل نوسان قیمتی، روند تحویل و تغییرات قیمتی مجاز در طول روز و غیره به وسیله بورس تعیین می شود.

سپس این موارد توسط کمیسیون معاملات آتی مورد تایید قرار می گیرد. در کل می توان گفت که این نوع از معاملات در بورس سازمان یافته، انجام خواهند گرفت.

معاملات در این حوزه به وسیله موسسات پایاپای صورت می گیرد تا به عنوان یک واسط بین خریدار و فروشنده، ایفای نقش کنند و در حکم ضمانت طرفین معامله واقع شوند.

قرارداد مشتقه چیست و چه کاربردی در بورس دارد؟

معرفی سایر مشتقات مالی

از سایر مشتقات مالی می توان به قرارداد سقف، قرارداد کف، قرارداد کولار و قرارداد مشتقه اعتباری اشاره کرد.
 
  • قرارداد سقف که به طور مخفف با Cap نشان داده می شود، خرید برگ اختیار خرید نرخ بهره را در بر می گیرد. این قرارداد در مواردی که نرخ بهره با افزایش روبرو شده و سرمایه گذار دچار ضرر و زیان شده است مورد استفاده قرار می گیرد.
  • فروشنده قرارداد سقف می تواند می تواند ضرر و زیان احتمالی خریدار را پوشش دهد و این کار در ازای صرف قیمتی انجام می شود. در این فرایند، فروشنده معمولا بانک است. بنابراین خرید قرارداد سقف برای پوشش افزایش احتمالی نرخ بهره است. این قرارداد می تواند در یک یا چند موعد معین اجرا شود.
 
  • قرارداد کف که به آن floor می گویند، به خرید یک برگ اختیار فروش نرخ بهره شباهت دارد و برای وقتی است که نرخ بهره با کاهش مواجه می شود. قرارداد کف همانند قرارداد سقف می تواند در یک یا چند موعد معین اجرا شود.
 
  • قرارداد کولار که از کلمه collar می آید به این معنی است که خرید قرارداد سقف و فروش قرارداد کف، همزمان انجام شود. این کار برای پوشش وضعیت در برابر افزایش نرخ بهره انجام می شود. در این حالت قرارداد کف یا floor فروخته خواهد شد و مبلغی که از آن حاصل می شود صرف پرداخت ضرر و زیان قرارداد سقف که خریداری شده بود، خواهد گردید.
 
  • قرارداد مشتقه اعتباری یا credit نیز وجود دارد که به منظور پوشش افزایش ریسک اعتباری وام ها پس از معین شدن نرخ بهره وام است. خریدار قرارداد مشتقه اعتباری معمولا بانک ها هستند و فروشنده قرارداد مشتقه اعتباری، شرکت های بیمه هستند. قراردادهای مشتقه اعتباری در قالب قراردادهای سوآپ و یا قراردادهای آتی انجام می شوند. (5)
 
نتیجه گیری و جمع بندی
در اینجا سعی شد که به مفاهیم قراردادهای مشتقه، انواع آن و کاربردهای حاصل از این قرارداد اشاره شود. مفاهیم مربوط به قرارداد مشتقه به طور کامل مورد بحث و بررسی قرار گرفت تا فعالین حوزه بازار بورس بتوانند با اطلاعات جامع و کامل در این بازار فعالیت داشته باشند و از مفاهیم تخصصی آن نیز اطلاع پیداکنند. بدیهی است که هر چه اطلاعات افراد در شاخه های مختلف بورس بالاتر برود، امکان موفقیت آن ها و اتخاذ تصمیمات به جا بیشتر می شود.

پی نوشتها
  1. www.investopedia.com
  2. www.investopedia.com
  3. www.en.m.wikipedia.org
  4. www.thebalance.com
  5. www.cleartax.in
ارسال نظر
با تشکر، نظر شما پس از بررسی و تایید در سایت قرار خواهد گرفت.
متاسفانه در برقراری ارتباط خطایی رخ داده. لطفاً دوباره تلاش کنید.
موارد بیشتر برای شما
همه چیز راجع به تنگی نفس در بارداری
همه چیز راجع به تنگی نفس در بارداری

همه چیز راجع به تنگی نفس در بارداری

دانستنی های لازم در ارتباط با تغذیه مناسب سه ماه دوم بارداری
دانستنی های لازم در ارتباط با تغذیه مناسب سه ماه دوم بارداری

دانستنی های لازم در ارتباط با تغذیه مناسب سه ماه دوم بارداری

هرآنچه که باید راجع به پریود نامنظم بدانیم
هرآنچه که باید راجع به پریود نامنظم بدانیم

هرآنچه که باید راجع به پریود نامنظم بدانیم

بررسی برخی علل قاعدگی زنان
بررسی برخی علل قاعدگی زنان

بررسی برخی علل قاعدگی زنان

راهکارهای طبیعی برای کاهش درد پریود
راهکارهای طبیعی برای کاهش درد پریود

راهکارهای طبیعی برای کاهش درد پریود

همه چیز راجع به نفخ شکم قبل از پریود
همه چیز راجع به نفخ شکم قبل از پریود

همه چیز راجع به نفخ شکم قبل از پریود

رژیم غذایی قاعدگی
رژیم غذایی قاعدگی

رژیم غذایی قاعدگی

آشنایی با برخی نکات مهم در رابطه با سفر در دوران بارداری
آشنایی با برخی نکات مهم در رابطه با سفر در دوران بارداری

آشنایی با برخی نکات مهم در رابطه با سفر در دوران بارداری

آشنایی با میوه مژکی یا رامبوتان و فواید آن
آشنایی با میوه مژکی یا رامبوتان و فواید آن

آشنایی با میوه مژکی یا رامبوتان و فواید آن

با خواص بی شمار نارنگی آشنا شوید
با خواص بی شمار نارنگی آشنا شوید

با خواص بی شمار نارنگی آشنا شوید

خواص میوه پر طرفدار گوجه سبز
خواص میوه پر طرفدار گوجه سبز

خواص میوه پر طرفدار گوجه سبز

آشنایی با میوه گواوا و فوایدش
آشنایی با میوه گواوا و فوایدش

آشنایی با میوه گواوا و فوایدش

قیسی وفواید آن برای سلامتی
قیسی وفواید آن برای سلامتی

قیسی وفواید آن برای سلامتی

همه چیز راجع به افسردگی فصلی
همه چیز راجع به افسردگی فصلی

همه چیز راجع به افسردگی فصلی

وسواس شستشو و راهکارهای درمان آن
وسواس شستشو و راهکارهای درمان آن

وسواس شستشو و راهکارهای درمان آن

چند فناوری برتر کشاورزی مدرن که کشاورزی را باهوش تر کرده است
چند فناوری برتر کشاورزی مدرن که کشاورزی را باهوش تر کرده است

چند فناوری برتر کشاورزی مدرن که کشاورزی را باهوش تر کرده است

اختلال اضطراب فراگیر و روش های درمان آن
اختلال اضطراب فراگیر و روش های درمان آن

اختلال اضطراب فراگیر و روش های درمان آن

ازدواج‌های اینترنتی بستری برای کلاهبرداری‌های میلیاردی
ازدواج‌های اینترنتی بستری برای کلاهبرداری‌های میلیاردی

ازدواج‌های اینترنتی بستری برای کلاهبرداری‌های میلیاردی

چگونه می‌توانیم هوش مصنوعی را با (و برای) همه افراد سازمان خود ایجاد کنیم
چگونه می‌توانیم هوش مصنوعی را با (و برای) همه افراد سازمان خود ایجاد کنیم

چگونه می‌توانیم هوش مصنوعی را با (و برای) همه افراد سازمان خود ایجاد کنیم

میوه زرگیل چیست و جه خواصی دارد؟
میوه زرگیل چیست و جه خواصی دارد؟

میوه زرگیل چیست و جه خواصی دارد؟

معرفی میوه داربی و فواید آن
معرفی میوه داربی و فواید آن

معرفی میوه داربی و فواید آن