حفظ محیط زیست، پاسخ به یکی از نیازهای امروز جامعه برای نگاهداری بیشتر از محیط زیست و رعایت حقوق عمومی است و تخریب محیط زیست معلول نابرابریهای اجتماعی و استفادههای غلط از طبیعت و یکی از عوامل تضییع حقوق انسانهاست1. با نگاهی به متون دینی میتوان دریافت که محیط زیست و توجه به تأمین سلامت آن و حرکت در جهت دستیابی به محیط سالم، از حقوق اساسی بشر است؛ همان گونه که تخریب محیط زیست در اثر نشناختن حقوق بشر است2. انسان به عنوان اشرف مخلوقات و جانشین خداوند بر روی زمین، حق دارد از نعمتهای الهی استفاده کند؛ اما این استفاده نباید آنچنان باشد که حق دیگران در بهرهبرداری از این نعمت الهی در خطر قرار گیرد. به عبارت دیگر، انسان همان گونه که حق استفاده و بهرهمندی از محیط زیست سالم را دارد، مسئولیت درست استفاده کردن از آن را نیز بر عهده دارد. با نگاهی به وضعیت فعلی محیط زیست، درمییابیم که انسانها در بهرهبرداری از طبیعت و محیط زیست به مسئولیت خود در حفظ و حراست از آن به درستی عمل نکردهاند. شاهد این سخن، بحران عظیمی است که محیط زیست دچار آن شده است. تخریب و نابودی روز افزون جنگلها و مراتع، نابودی گونههای نادر گیاهی و جانوری، آلودگی آب، خاک و هوا، استفاده از سلاحهای هستهای و شیمیایی، ورود مواد نفتی و آلایندههای دیگر مانند: فاضلاب کارخانهها و مجتمعهای صنعتی به رودخانهها و دریاها، آسیب دیدن لایه ازن، بارانهای اسیدی، مصرف روز افزون سوختهای فسیلی، استفاده بی رویه از سموم دفع آفات نباتی و دهها عامل آلوده کننده دیگر که نام بردن از آنها فقط بر تلخ کامی و ناراحتی انسان میافزاید گویای این واقعیت مهم است که بشر در داد و ستد خود با محیط زیست، راه خطرناک و مهلکی را در پیش گرفته که نتیجه آن چیزی جز به خطر افتادن سلامت و حیات انسان و دیگر موجودات نخواهد بود3.
در جنگ انسان با طبیعت که در دنیای نوین شروع شد، انسان در یکه تازی پیروزمندانه خود در صحنههای نبرد، از حربههای کارآمدی بهره گرفت. در این گونه جنگها، تیر خلاص به یک باره زده نمیشود؛ بلکه طبیعت، به صورت تدریجی از پا در میآید. درک ارزش سرمایههای محیط زیست باید به عنوان یک ثروت در نظر گرفته شوند و ارزش آنها به همراه ارزش سرمایههای انسانی مورد توجه قرار گیرد. تداوم پایداری محیط زیست و بهرهبرداری از منابع و حفظ و بقای محیط زیست از مهمترین اصول توسعه پایدار است که باید تضمین شود.
سید احمد سجادی
پینوشتها:
1) پیام به اولین همایش حقوق محیط زیست، مقام معظم رهبری، روزنامه ایران، 22/3/1382.
2) انتظار بشر از دین، عبدالله جوادی آملی، 1380، ص 191.
3) محیط زیست، ترجمه احمد علیخانی، ص 3430.
