تیله، توروال نیکولای

[turvā nikolāy tile]
Thorvald Nicolai Thiele
(ت. کوپنهاگن، دانمارک، 3 دی 1217/ 24 دسامبر 1838؛ و. کوپنهاگن، 3 مهر 1289/ 26 سپتامبر 1910)، اخترشناسی، ریاضیات، ریاضیات آماری.
تیله پسر یوست ماتیاس تیله، فولکلورشناس و تاریخ نگار بلندآوازه‌‌ی هنر در دانمارک، بود. تیله‌‌ی جوان، ضمن تحصیل در دانشگاهِ کوپنهاگن، به مناسبت تهیه‌‌ی مقاله‌ای درباره‌‌ی هندسه‌‌ی مسیرظاهری یک خورشید گرفتگی، موفق به دریافت مدال طلا شد. مدرک دکتریش را در 1245 گرفت، و از 1245 تا 1285 استاد اخترشناسی دانشگاه و مدیر رصدخانه‌‌ی دانشگاه بود.
اثر علمی تیله راک. بورائو «تفسیر مقادیر عددیِ بدست آمده از رصدها» توصیف کرده است. اگر کلمه‌‌ی «رصد» در گسترده ترین مفهوم آن بکار رفته باشد، و اگر کلمه‌‌ی «تفسیر» نیز در معنای نوعی تحلیل ریاضی بدیع و نافذ آمده باشد، آنگاه چنین توصیفی را باید بجا دانست. موضوع رساله‌‌ی تیله تعیین مدار ستاره‌‌ی دوتایی بصری زاویة العوّا (گاما- ویرجینی) بود. او روش جدیدی برای تعیین مدار عرضه کرد که اکنون [همراه با فورمولهائی که بعدها به توسط رابرت اینیس، برای محاسبه‌‌ی مکانیکی تنظیم شد] به روش تیله- اینیس معروف است. تیله، بویژه با استفاد از سلسله رصدهائی که در خلال سالهای 1257 تا 1258 به توسط اوتو اشترووه انتشار یافت، درباره‌‌ی خطاهای غیرتصادفی (سیستماتیک) موجود در اطلاعات رصدی برای این ستاره و سپس ستارگان دوتایی دیگر بحث کرد.
تیله چندین سال مطالعاتش درباره‌‌ی خطاهای غیرتصادفی و تصادفی رصد را دنبال گرفت و گسترش بخشید، و بدین ترتیب به زمینه‌‌ی ریاضیات آماری نزدیک شد. در واقع، برای نزدیک به چهل سالی که مدیر شرکت‌های بیمه‌‌ی عمر بود و علاقه‌‌ی خود به استفاده‌‌ی عملی از ریاضیات و محاسبه‌های عددی را ارضا کرد. تیله، در کار علمی خود، کوشید که، به وسیله‌‌ی محاسبه‌های عددی، قوانینی برای توزیع خطوط طیفی بعضی از عناصر پیدا کند؛ و با ارائه‌‌ی تبدیل تیله (یا تیله- بورائو)، برای این منظور، یکی از پیشگامان تحقیقات عددی برای حل مسأله‌‌ی سه جسم بود.
زمینه‌‌ی ریاضی کار وی در دو کتابش، Theory of obsevations («نظریه‌‌ی رصد»، 1903) و Interpolationsrehung («محاسبه‌‌ی درونیابی»، 1909) نشان داده شده است. تیله، به سبب بیماری چشم، در بیشتر دوران فعالیت علمی خود قادر به انجام هیچ رصد نجومی عملی نشد؛ با این حال یکی از نخستین کسانی بود که در بکارگیری عکاسی برای اهداف نجومی نقش داشت.

کتابشناسی

یکم. کارهای اصلی.

برخی از کتابهای تیله بدین قرارند: under sØglese of omlØsbevagegelsen I Dobbeltstjerneystemet Gamma Almindelig lagttagelseslaere: (کوپنهاگن، 1866) Virginis sandsynlighedsregning og mindset kvadraters Method (کوپنهاگن، 1889)؛ Elementaer Iagttagelseslaere (کوپنهاگن، 1897)؛ Theory of observations (لندن، 1903)؛ و Interpola- tionsrechung (لایپ تسیش، 1909).
تعدادی از مقاله‌های او عبارتند از «castor, cacul du mouvment relative et critique des obsevations de cette étoile double »، در FCU (1879)؛ بحث و بررسی درباره‌‌ی اندازه گیریهای اوتو و. اشترووه از ستارگان دوتایی، در VGA، 15 (1880)، 314-348؛ «Note on the Application of photography to the Micrometric Measurments of stars»، در کتاب Washington observations for 1885، ضمیمه‌‌ی یکم (1889)، 58-67؛ «on Nutidens Reform af den iagttagende Astronomie»، در FCU (1893)؛ «on the Law of spectral series»، در AStJ، 6 (1897)، 65-76؛ «Resolution into series of the Third Band of the carbon»، همان، 8 (1898)، 1-27؛ «Tal og symboler som Bestemmelser mellem Numeraler»، در FCU (1901).
مقاله‌ها مندرجند در Tidssskrift for Matematik (کوپنهاگن، 1859-1903)؛ Royal Danish Academy، بررسیها و نوشته‌ها (کوپنهاگن، 1880-1908)؛ و در AsNac، 48-138 (1858-1895). نیز پوگندورف، چهارم، 1488-1489؛ پنجم 1250.

دوم. خواندنیهای فرعی.

مقاله‌هائی که درباره‌ی تیلر نوشته شده اند بین قرارند: مقاله‌ای در Dansk Biografisk Leksikon،بیست و سوم (1942)، 503-506؛ و مقاله ای از ک. بورائو، در VAG، 46 (1911)، 208-210؛ مقاله ای به قلم ی. پ. گرام، در NTM،B 21 (1910)، 73-78؛ مقالهای از ن. ا. نورلوند، در FT، 9 (1910)، 1-7؛ «professor Thiele som Aktuar»، از ی. پ. گرام، در DF، 7 (1910)، 26-37.
منبع مقاله :
گیلیپسی، چارلز کولستون؛ (1387)، زندگینامه علمی دانشوران، ترجمه: احمد آرام... [و دیگران]، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ نخست